CHƯƠNG I: CÁC VẤN ĐỀ CHUNG 1. Các lý thuyết nghiên cứu 1. Lý thuyết tác giả: Trong nghiên cứu phim, cách tiếp cận tác giả bắt đầu xuất hiện từ các bài phê bình phim trên tạp chí Pháp Cahiers du Cinéma trong những năm 1950. Phương pháp này được áp dụng bởi các nhà phê bình và đạo diễn, trong đó có Jean-Luc Godard, Francois Truffaut, Jacques Rivette, Eric Rohmer và Claud Chabrol.
Luận điểm này xuất phát từ bài tiểu luận của Truffaut năm 1954 có tên “Xu hướng tất yếu của điện ảnh Pháp”. Theo John Caughie: “Chính với dàn cảnh, tác giả đã làm biến đổi nguyên vật liệu mà anh ta được giao cho; vậy nên chính trong dàn cảnh - trong việc bố trí cảnh phim, di chuyển máy quay, vị trí máy quay, sự di chuyển từ cảnh quay này đến cảnh quay khác - tác giả đã tạo nên dấu ấn cá nhân trong phim”. 141-142] Đồng thời nhà nghiên cứu phim Warren Buckland còn cho rằng: “Các đạo diễn làm phim với sự thống nhất về đề tài và phong cách thì được gọi là tác giả. Ngược lại, các đạo diễn không có sự nhất quán về đề tài và phong cách trong các tác phẩm của mình thì được gọi là đạo diễn thông thường và chỉ được xếp ở vị trí các nhà chuyên môn đơn thuần chứ không phải nghệ sĩ” [5, tr.
Trong “Phim tác giả - Tác giả phim”, Graham Roberts và Hearther Wallis (Đại học New York) đã đánh giá: “Nếu các nhà làm phim được nhìn nhận như tác giả, họ phải trình chiếu ra hàng loạt phim có những nét đặc trưng “tác giả” rõ rệt, đại thể: - Phong cách thị giác - dàn cảnh và quay phim. - Cấu trúc tự sự và các thủ pháp kể chuyện. - Đặc điểm nhân vật riêng và những tình huống. - Hệ chủ đề đặt ra”.
[21] 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Vấn đề tự sự trong phim có thể hiểu là câu chuyện được đạo diễn sắp xếp các chuỗi hình ảnh được thực hiện với việc tạo hình bối cảnh, nhân vật, màu sắc, âm thanh, nhịp độ chuyện, nhịp độ quay phim, góc quay cảnh quay… theo nội dung của các sự việc và khi kết thúc có ý nghĩa gì cho người xem. Thông thường cách tự sự trong phim theo cách thức ba hồi với cốt truyện, nhân vật, sự việc nhưng cách kể chuyện trong phim của đạo diễn Trần Anh Hùng không tuân theo cách truyền thống đó. Các tác phẩm điện ảnh của ông thường không có cốt truyện, nhưng tác phẩm vẫn đạt hiệu quả về mặt nghệ thuật, người xem vẫn thích, hiểu và cảm nhận được mọi sự việc theo lối kể chuyện của đạo diễn. Trần Anh Hùng đã từng khẳng định về phong cách làm phim rất riêng của ông rằng: “Tôi chỉ có thể nói đơn giản rằng: khi đã chán với cách làm phim thông thường, một số đạo diễn, trong đó có tôi, muốn thể hiện một thủ pháp điện ảnh mới - đó là tìm cách thoát ra khỏi câu chuyện phim hoặc không kể chúng như phong cách truyền thống nữa”.
[13] Như vậy, luận văn này sẽ lần lượt phân tích các yếu tố như tạo hình về bối cảnh, nhân vật, ánh sáng, màu sắc, âm thanh, góc quay, chuyển động của máy quay, các cảnh quay dài. mang tính nhất quán trong các tác phẩm của đạo diễn Trần Anh Hùng. Cụ thể là phân tích trong ba phim Mùi đu đủ xanh, Xích lô và Mùa hè chiều thẳng đứng để chứng minh phong cách tự sự trong phim của đạo diễn Trần Anh Hùng. Vai trò của Đạo diễn và Quay phim: Trong tự sự điện ảnh, vai trò đạo diễn và quay phim có vai trò khác nhau, nhưng gắn bó chặt chẽ với nhau như hình với bóng.
Vai trò đạo diễn rất quan trọng trong quá trình thực hiện bộ phim, là cha đẻ của một bộ phim. Ngoài việc phải có tri thức về văn học, hội họa, âm nhạc, kiến trúc, nghiệp vụ chuyên 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com môn… người đạo diễn cũng cần phải tìm hiểu và có kiến thức về máy quay, hiệu quả của ống kính, thủ pháp về quay phim, về ánh sáng… để có thể làm việc với quay phim trong việc sáng tác phim, sử dụng tốt các ứng dụng khoa học kỹ thuật phục vụ cho điện ảnh. Ánh sáng trong điện ảnh là một yếu tố rất quan trọng, quyết định cho nội dung hình ảnh, cảm quan sự việc, các cung bậc cảm xúc, sự ấm áp, nhẹ nhàng trong khung hình, độ tương phản, hiệu quả đặc biệt… Do đó đạo diễn, quay phim phải nắm vững các kiến thức liên quan về ánh sáng, các trang thiết bị phục vụ cho việc bố trí ánh sáng cho phim. Đạo diễn cũng phải nắm rõ các thiết bị điện ảnh hiện có trên thị trường và các nhà cung cấp, để kết hợp với quay phim có thể chọn lựa máy quay phim, ống kính và phụ kiện, các thiết bị hỗ trợ quay (như crane, track, flying cam, cable cam, steady cam, gimbal) cho phù hợp với nội dung kịch bản, đáp ứng các yêu cầu của đạo diễn và nhà sản xuất để có tác phẩm đạt hiệu quả cao về thẩm mỹ và kinh tế.
Khi hội tụ đầy đủ các yếu tố trên, với tài năng cùng với bản lĩnh nhà đạo diễn sẽ yêu cầu và thuyết phục được nhà sản xuất cung ứng mọi yếu tố về kỹ thuật, thiết bị, bối cảnh, hiệu quả đặc biệt… để phục vụ cho ý đồ thể hiện của đạo diễn theo nội dung kịch bản. Quay phim là người trực tiếp điều khiển thiết bị quay phim, quản lý trực tiếp những gì có trong khung hình, làm việc theo ý đồ của đạo diễn. Nhà quay phim không phải là người thợ bấm máy, không đơn thuần là người chỉ điều khiển máy quay, mà phải là một nghệ sĩ có tâm hồn. Là người biết xúc động trước những cảnh đẹp trữ tình, hiểu được tâm lý, cảm xúc của nhân vật… hợp tác chặt chẽ với đạo diễn thì nhà quay phim mới tạo được những khung hình đẹp, màu sắc hài hòa và sinh động phù hợp với nội dung kịch bản.
Nhà quay phim có thể sử dụng các thủ pháp của chuyển động máy quay để tạo ra những cú máy 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đẹp, phù hợp với tùng tình huống, từ đó có được những hình ảnh hàm chứa được các ý tưởng nghệ thuật, có sức khơi gợi, bùng nổ cảm xúc, lôi cuốn người xem. Quay phim phải chủ động công việc, phải có trách nhiệm quản lý tất cả mọi việc liên quan đến các khung hình của mình, phải tập trung vào từng cảnh quay, về ánh sáng, về động tác máy như zoom, pan theo chuyển động của nhân vật… Từ đó mới có được những hình ảnh tốt với ánh sáng đẹp, bố cục hài hòa, mang tính nghệ thuật cao phục vụ tốt cho nội dung kịch bản và ý đồ của đạo diễn. Ngoài những kiến thức cần thiết của ngành điện ảnh và các ngành liên quan đến nghệ thuật thì đạo diễn, quay phim phải là người có kinh nghiệm sống, kỹ năng làm việc khoa học, kỹ năng xử lý tình huống, để có thể vượt qua mọi trở ngại. Đạo diễn, quay phim phải biết tìm hiểu tâm lý mọi người, biết giao thiệp để biết cách xử sự, làm việc một cách tinh tế khéo léo với các thành phần đoàn phim và các sự việc xung quanh.
Phải có đạo đức nghề nghiệp, có tâm với nghề đang theo làm. Bất cứ nhà sản xuất phim nào cũng đều muốn hợp tác với đạo diễn và quay phim giỏi. Đó là những người phải làm khán giả không còn để ý, không nhận biết những người làm phim đã làm như thế nào, làm ra sao… vì sự chú ý của người xem đã bị lôi cuốn, bị hút vào các đối tượng các nhân vật trong phim, vào không gian, vào chủ thể của hình ảnh, nó được thể hiện một cách tuyệt vời theo nội dung phim. Giao lưu và tiếp biến văn hóa: Lý thuyết này dùng để diễn giải quá trình thay đổi hoặc biến đổi của một số loại hình nghệ thuật, do sự tiếp xúc trực tiếp và lâu dài.
Quá trình giao lưu và tiếp biến văn hóa là sản phẩm của sự trao đổi nghệ thuật, góp phần xây dựng và phát triển nền điện ảnh Việt Nam, gắn liền với với sự phát triển của xã hội. Trong đề tài này, lý thuyết được sử dụng nhằm nêu lên các giá trị đời sống văn 19 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com hóa của người Việt thông qua lĩnh vực điện ảnh. Điều này đặc biệt có ích với các tác phẩm điện ảnh của đạo diễn Trần Anh Hùng, khi có sự tiếp xúc và giao lưu loại hình nghệ thuật thứ 7 giữa hai nền điện ảnh Á – Âu. Tự sự và phong cách tự sự Trong Mỹ học phim (Armand Colin, 2003) các tác giả Pháp cho rằng mọi phim đều là phim truyện/phim tự sự, cho nên “mọi hình dung, mọi biểu đạt đều cần đến việc kể chuyện, dù nó là phôi thai, do sức nặng của hệ thống xã hội chứa đựng điều được thể hiện, và do sự phô bày của nó”.
64] Nói cách khác, tính chất tự sự là một trong những đặc tính căn bản của mọi diễn ngôn nghệ thuật, dù đó là loại hình nào. Bởi thế, nếu như phim của Trần Anh Hùng có được mệnh danh là những bộ phim không có cốt truyện, thì tính tự sự của nó vẫn là một trong những yếu tính không thể bỏ qua. Việc xem xét yếu tính này trong trường hợp cụ thể sẽ cho phép nhận ra những đặc điểm trong phong cách của ông. Trong nghiên cứu ngôn ngữ như một khoa học, người ta gọi “phong cách ngôn ngữ” là “những hệ thống các yếu tố ngôn ngữ, các phương thức lựa chọn, sử dụng và kết hợp chúng; tức là những dạng thức chức năng của ngôn ngữ văn học”.
Trong nghiên cứu văn học, loại hình nghệ thuật có trước điện ảnh, phong cách trong văn học được hiểu là “Những nét chung, tương đối bền vững của hệ thống hình tượng, của các phương thức biểu hiện nghệ thuật, tiêu biểu cho bản sắc sáng tạo của một nhà văn, một khuynh hướng văn học, một nền văn học dân tộc nào đó”. Cũng trong cuốn Từ điển 150 thuật ngữ văn học (Nxb ĐHQG, 1999) này, Lại Nguyên Ân nhấn mạnh rằng “phong cách có sự thể hiện cụ thể trực tiếp: những đặc điểm phong cách dường như hiện diện ở bề mặt tác phẩm, như là sự thống nhất hiển thị và cảm giác được của tất cả các yếu tố chủ yếu thuộc về hình thức nghệ thuật. Trong nghĩa rộng, phong cách là 20 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nguyên tắc xuyên suốt tác phẩm, khiến tác phẩm có tính chỉnh thể, có giọng điệu, và màu sắc thống nhất”.