Chương 1. Lý luận chung về tản văn và phong cách tản văn báo chí. Phong cách tản văn báo chí của Ngô Tất Tố qua bình diện nội dung tác phẩm. Phong cách tản văn báo chí của Ngô Tất Tố qua bình diện hình thức và kết cấu tác phẩm.
Phong cách ngôn ngữ tản văn báo chí của Ngô Tất Tố. Ý nghĩa và một số bài học về nghiệp vụ làm báo rút ra từ kết quả nghiên cứu phong cách tản văn báo chí của Ngô Tất Tố. 7 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ PHONG CÁCH TẢN VĂN BÁO CHÍ CỦA NGÔ TẤT TỐ Ngô Tất Tố là nhà văn hiện thực phê phán nổi tiếng trước Cách mạng tháng Tám với những tác phẩm văn học tiêu biểu như các tiểu thuyết Tắt đèn, Lều chõng, các tập phóng sự Việc làng, Tập án cái đình, Dao cầu thuyền tán… Ông cũng là một nhà báo lớn với khoảng 1.350 tác phẩm đã được đăng báo trong thời gian từ năm 1926 đến Cách mạng tháng Tám năm 1945. Trong gần một thế kỷ qua, kể từ tác phẩm đầu tay là Cẩm hương đình được phát hành năm 1923, sự nghiệp văn học, báo chí của Ngô Tất Tố đã nhận được sự quan tâm, mến mộ của nhiều nhà nghiên cứu, phê bình, các thế hệ nhà giáo, học viên, sinh viên.
Tuy nhiên, phần lớn công trình nghiên cứu đều tập trung về sự nghiệp văn học của ông, nhất là về tác phẩm Tắt đèn, như Phong Lê đã nhận định “hơn nửa thế kỷ qua, tên tuổi Ngô Tất Tố trước hết và gần như bao quát là gắn liền với Tắt đèn”[62, tr. Chúng tôi nghiên cứu tổng quan tình hình nghiên cứu về sự nghiệp của Ngô Tất Tố nói chung, sự nghiệp báo chí và phong cách sáng tạo của ông nói riêng theo ba giai đoạn: trước năm 1945; từ năm 1945 đến năm 1985; và từ năm 1986 đến nay. Cụ thể như sau: 1. Tình hình nghiên cứu về Ngô Tất Tố trƣớc năm 1945 Trước năm 1945, có lẽ Phan Khôi, một người bạn thân thiết của Ngô Tất Tố, là người đầu tiên nhận xét về phong cách của Ngô Tất Tố.
Khi đọc những bài thơ Thú quê, Buổi chiều qua sông, Nghe gà gáy cảm hoài ký tên N. trên báo Thần Chung số tháng 9-1929, Phan Khôi viết: “Đọc ba bài nầy phải đoán ra tác giả là người có chí khí, có tâm sự, mà lại đã từng trải giang hồ nữa. Tuy vậy, trong thơ chẳng hề dùng một chữ nào ngông nghênh, một lời nào xốc nổi, ý kín mà không tối, khí mạnh mà dằn, cái hay ở trong đó”[57, tr. Năm 1939, trên cơ sở hợp tuyển các nội dung của tác phẩm Tắt đèn đã đăng báo nhiều kỳ, nhà sách Mai Lĩnh phát hành lần đầu cuốn Tắt đèn của Ngô Tất Tố.
Nhân dịp này, một số đồng nghiệp của ông đã có bài báo giới 8 thiệu tác phẩm Tắt đèn, qua đó, giới thiệu về sự nghiệp, về phong cách sáng tạo của ông. Vũ Trọng Phụng nhận xét: “Ngô Tất Tố là một nhà báo về phái Nho học và là một tay ngôn luận xuất sắc trong đám nhà Nho. Làng báo Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Nam Kỳ, cũng như độc giả, hẳn không ai là không biết danh tiếng người ra đời từ hồi thi sĩ Nguyễn Khắc Hiếu chủ trương An Nam tạp chí và đã viết nhiều bài đại luận khảo cứu, bút chiến, phê bình, nhiều truyện lịch sử có giá trị, trong nhiều tờ báo và tạp chí cả Nam lẫn Bắc. Với cái sự đời hoan nghênh ấy, Ngô Tất Tố chẳng cần ai giới thiệu nữa”[89].
Chỉ với ít dòng giới thiệu đó, Vũ Trọng Phụng đã khái quát giới thiệu Ngô Tất Tố là người có phong cách làm báo thuộc “phái Nho học”; người đã từng ra Bắc vào Nam với những bài đại luận khảo cứu, bút chiến, phê bình… Trên báo Mới, số ra ngày 15-6-1939, trong bài giới thiệu về tác phẩm Tắt đèn, Trần Minh Tước đã đồng tình với nhận định của Vũ Trọng Phụng về phong cách đậm chất Nho gia của Ngô Tất Tố và cho rằng, ngòi bút ấy đã vượt ra khỏi những câu văn “điền viên vui thú”, vượt qua những nội dung về “cải lương hương chính”, “vượt khỏi cả thế hệ của mình. Người môn đồ của Khổng Mạnh này đã thở hít cái không khí xã hội của K.Marx như tất cả những thiếu niên văn sĩ ở hàng tranh đấu”[128]. Nói cách khác, Ngô Tất Tố là cây bút cựu học nhưng đã tiếp cận được trào lưu chung của xã hội, của K. Theo Trần Minh Tước, việc tiếp cận những trào lưu xã hội của K.Marx chính là tiền đề để Ngô Tất Tố đứng vào hàng ngũ những nhà văn, nhà báo đấu tranh vì tiến bộ xã hội.
Cũng trong năm 1939, trong bài Tắt đèn - tiểu thuyết của Ngô Tất Tố, trên báo Đông phương, tác giả Phú Hương cho rằng Ngô Tất Tố tuy đã chịu ảnh hưởng của lối viết của Âu - Tây nhưng hoạt động sáng tạo của ông vẫn mang đậm phong cách Nho gia với những di tích Hán học, những câu chuyện kể theo lối Á Đông, tuy đã “chia ra từng chương một, nhưng nó đi luôn một mạch từ đầu đến cuối, chuyện nọ liên tiếp chuyện kia…”[44]. Trong bài báo này, Phú Hương đã rút ra nhận xét đó khi phân tích về mối liên kết nội dung 9 trong tác phẩm Tắt đèn. Sau này, khi tiếp cận sâu hơn di sản báo chí của Ngô Tất Tố, chúng tôi đã thấy rõ hơn mối liên kết về nội dung trong mỗi tác phẩm báo chí, cũng như giữa các tác phẩm báo chí với nhau luôn có sự liền mạch, có mối quan hệ chặt chẽ với nhau, tạo nên một bức tranh tổng thể về đời sống chính trị - xã hội đương thời. Trong những năm từ 1942 đến 1945, Vũ Ngọc Phan đã lần lượt phát hành các tập của bộ Nhà văn hiện đại.
Có thể xem đây là một trong những công trình nghiên cứu về các tác giả, tác phẩm đầu tiên của văn học, báo chí Việt Nam. Vũ Ngọc Phan đã dành sự trân trọng đặc biệt đối với Ngô Tất Tố: “Ông là một tay kỳ cựu trong làng văn, làng báo Việt Nam… vào số những nhà Hán học đã chịu ảnh hưởng văn học Âu Tây và được người ta kể vào hạng nhà Nho có óc phê bình, có trí xét đoán, có tư tưởng mới. và ông đã theo kịp cả những nhà văn thuộc phái tân học xuất sắc nhất”[83, tr. Theo Vũ Ngọc Phan, Ngô Tất Tố có phong cách đặt câu rất “Tây”, đó là những chữ được, chữ bằng, chữ bị vốn thường dùng trong lối văn của người phương Tây, do vậy, khi đọc văn của Ngô Tất Tố “người ta có cái cảm tưởng như đọc những câu văn dịch ở tiếng Pháp”[83, tr.
Khi viết về những nhà Nho cùng thời với Ngô Tất Tố như Phan Kế Bính, Trần Văn Ngoạn, Nguyễn Đôn Phục, Nguyễn Hữu Tiến… Vũ Ngọc Phan cho rằng, sản phẩm các tác giả đó chủ yếu là những tác phẩm dịch thuật, biên soạn theo những tác phẩm chữ Hán, hoặc viết theo truyện cổ dân gian… còn Ngô Tất Tố là người đầu tiên đi vào lĩnh vực sáng tác, phê bình như các cây bút lớp mới đương thời. Vũ Ngọc Phan “thích nhất anh Tố ở những bài bút chiến”[83, tr.419], những tác phẩm “bút chiến” của Ngô Tất Tố có thể chia thành hai nhóm: “một loại bút chiến, gồm những bài đả kích những tệ tục, thói tham ô, dởm đời của bọn quan lại, cường hào và tư sản. Cũng có những bài viết dưới dạng châm biếm, trào lộng như những bài ở mục: “Nói mà chơi”; và “một loại nữa là phóng sự và tiểu thuyết”[83, tr. Như vậy, Vũ Trọng Phụng, Trần Minh Tước, Phú Hương và Vũ Ngọc Phan đã chỉ ra một số đặc trưng về thể loại cũng như phong cách sáng tạo của 10 Ngô Tất Tố.
Với bất kỳ thể loại nào, cây bút của Ngô Tất Tố cũng thể hiện sự sắc sảo, sôi nổi, nhiệt tâm và được đồng nghiệp thừa nhận là “một tay bút chiến đầy nhiệt tình, luôn luôn đứng về phía nhân dân, đả kích không khoan nhượng giai cấp phong kiến và giai cấp tư sản”[83]. Tình hình nghiên cứu về Ngô Tất Tố từ năm 1945 đến năm 1985 2. Thời kỳ 1945 - 1959 Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945 đất nước đã giành được độc lập, nhưng chỉ sau một thời gian rất ngắn cả dân tộc lại phải bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp xâm lược. Cũng như nhiều văn nghệ sỹ, trí thức yêu nước cùng thời, Ngô Tất Tố lên đường phục vụ cách mạng, phục vụ kháng chiến thông qua hoạt động sáng tạo của mình.
Ngô Tất Tố mất ngày 20-4-1954, ngay trước ngày giải phóng Điện Biên, kết thúc chín năm kháng chiến trường kỳ. Những tháng ngày đó và những năm tiếp theo, nhiều anh em, đồng chí của Ngô Tất Tố đã có bài viết thể hiện niềm tiếc thương và kính trọng cuộc đời và sự nghiệp của ông: Nguyên Hồng với Ngô Tất Tố (Văn nghệ, năm 1954); Nguyễn Công Hoan với Đọc Tắt đèn của Ngô Tất Tố (Văn nghệ, năm 1956); Hồng Chương với chuyên đề Tắt đèn cuốn tiểu thuyết hiện thực xuất sắc in trong sách Phương pháp sáng tác trong văn học nghệ thuật (Nxb Sự thật, 1956); Bùi Huy Phồn với Đọc lại Việc làng (Văn nghệ, năm 1958)… Nghiên cứu lại những những bài viết đó, chúng tôi thấy rằng, các tác giả đều đề cao tài năng của Ngô Tất Tố trong sự nghiệp sáng tác nói chung của ông, nhất là qua những tác phẩm văn học Tắt đèn, Lều chõng; các tập phóng sự Việc làng, Dao cầu thuyền tán… Tuy nhiên, các bài viết chỉ đề cập chung chung về sự nghiệp báo chí và gần như không có nhận xét về đặc điểm, phong cách sáng tạo báo chí của Ngô Tất Tố. Năm 1954, khi nhận xét về văn nghiệp của Ngô Tất Tố, Nguyên Hồng đã cho rằng: “Ngòi bút rắn chắc của Ngô Tất Tố đã không e dè đưa lên những sự thật. Người nông dân giãy lên trên những dòng chữ của Ngô Tất Tố (…).
Cái mạnh, cái sắc của Ngô Tất Tố ở chỗ dám nhìn thẳng vào sự thực, căm giận, chửi rủa và phá bỏ. Cái mạnh, cái sắc của Ngô Tất Tố còn ở chỗ đi sâu 11 vào những khía cạnh đen tối, sai trái của kẻ thù”[39]. Dù đây chỉ là những nhận xét chung về sự nghiệp cầm bút của Ngô Tất Tố, nhưng Nguyên Hồng đã khắc họa được những đặc trưng phong cách của ngòi bút độc đáo này, đó là tính chân thực, bám sát hiện thực của đời sống xã hội và dũng cảm đấu tranh với những điều đen tối, sai trái của kẻ thù.