I. Khám Phá Phe Hội Người Tày Nguồn Gốc và Ý Nghĩa Văn Hóa
Phe/Hội là một tổ chức xã hội tự nguyện, phi quan phương, đóng vai trò nền tảng trong đời sống của dân tộc Tày Thái Nguyên. Đây không chỉ là một tập hợp người dân mà là một thiết chế xã hội cổ truyền, hình thành từ nhu cầu tương trợ, đoàn kết trong cộng đồng. Theo nghiên cứu tại xã Định Biên, huyện Định Hóa, tổ chức này có nguồn gốc từ lâu đời, gắn liền với lịch sử cư trú và quá trình lao động sản xuất. Tổ chức phe/hội của người Tày phản ánh sâu sắc tư tưởng “sống cậy làng, sang cậy nước”, nơi tình làng nghĩa xóm được đề cao hơn cả quan hệ huyết thống xa. Nó là chất keo gắn kết các gia đình, dòng họ khác nhau trong một bản, tạo nên một khối cộng đồng thống nhất và bền chặt. Sự tồn tại của Phe/Hội chính là minh chứng sống động cho bản sắc văn hóa người Tày, một nét đẹp trong ứng xử cộng đồng cần được tìm hiểu và trân trọng.
1.1. Nguồn gốc lịch sử hình thành tổ chức xã hội của người Tày
Lịch sử hình thành Phe/Hội bắt nguồn từ đặc thù kinh tế nông nghiệp lúa nước và lối sống quần cư của người Tày. Để tồn tại và phát triển trong điều kiện tự nhiên miền núi, việc hợp tác trong sản xuất, dựng nhà, và đối phó với thiên tai là vô cùng cần thiết. Tài liệu "Tổ chức phe/hội của người Tày ở xã Định Biên" ghi nhận, Phe/Hội đã manh nha từ những năm kháng chiến, khi cộng đồng cần đoàn kết chống giặc và giúp đỡ nhau. Đến năm 1945, toàn xã Định Biên có 2 phe/hội lớn. Dần dần, khi các bản làng được chia tách, mỗi bản lại hình thành một Phe/Hội riêng, tương ứng với 13 bản là 13 phe/hội vào năm 1990. Đây là một tổ chức xã hội của người Tày mang tính tự quản, ra đời từ chính nhu cầu thực tiễn của cuộc sống, thể hiện sự vận động nội tại của cộng đồng chứ không phải một sự áp đặt từ bên ngoài.
1.2. Khái niệm và bản chất của Phe Hội trong văn hóa Tày
Phe/Hội, theo định nghĩa của người dân địa phương, là một tập thể những người tự nguyện liên kết lại để giúp đỡ nhau trong mọi công việc lớn nhỏ của đời sống, từ ma chay, cưới xin đến làm nhà mới. Bản chất của nó là một tổ chức phi quan phương, hoạt động độc lập với hệ thống chính quyền. Mọi quy ước, luật lệ đều do các thành viên cùng nhau bàn bạc và thống nhất, dựa trên tinh thần bình đẳng và trách nhiệm. Đây là một dạng luật tục của người Tày không thành văn nhưng có sức ảnh hưởng mạnh mẽ, điều chỉnh các mối quan hệ xã hội, đảm bảo sự hài hòa và ổn định trong cộng đồng. Sự tham gia vào Phe/Hội được xem là nghĩa vụ và quyền lợi của mỗi gia đình, ai đứng ngoài tổ chức này sẽ bị coi là sống tách biệt và bị cộng đồng cô lập.
II. Phân Tích Thách Thức Bảo Tồn Văn Hóa Phe Hội Người Tày
Trong bối cảnh xã hội hiện đại, tổ chức Phe/Hội của người Tày đang đối mặt với nhiều thách thức biến đổi. Sự phát triển kinh tế thị trường, quá trình đô thị hóa và sự giao thoa văn hóa mạnh mẽ đã làm thay đổi lối sống và nếp nghĩ truyền thống. Thế hệ trẻ ít có cơ hội tham gia và thấu hiểu các hoạt động của Phe/Hội, dẫn đến nguy cơ mai một. Vai trò của Phe/Hội trong một số hoạt động như làm nhà, sản xuất nông nghiệp đã giảm đi do sự xuất hiện của các dịch vụ chuyên nghiệp và máy móc hiện đại. Hơn nữa, sự thay đổi trong cấu trúc gia đình từ gia đình lớn nhiều thế hệ sang gia đình hạt nhân cũng ảnh hưởng đến tính cố kết cộng đồng. Việc nhận diện đúng những thách thức này là bước đầu tiên và quan trọng nhất để tìm ra giải pháp bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể quý giá này.
2.1. Tác động của kinh tế thị trường đến sinh hoạt cộng đồng
Sự chuyển dịch từ kinh tế tự cung tự cấp sang kinh tế hàng hóa đã làm thay đổi các mối quan hệ xã hội truyền thống. Người dân có xu hướng tập trung vào kinh tế cá nhân, các hoạt động trao đổi bằng tiền tệ thay thế dần cho việc đổi công, giúp đỡ phi lợi nhuận. Khi một gia đình có thể thuê dịch vụ để tổ chức đám cưới hay xây nhà, vai trò của Phe/Hội trong các công việc này bị lu mờ. Điều này làm giảm tần suất sinh hoạt cộng đồng người Tày, khiến sự gắn kết giữa các thành viên trở nên lỏng lẻo hơn. Nghiên cứu chỉ ra rằng, từ sau năm 1990, vai trò của Phe/Hội trong việc làm nhà mới gần như không còn, do các gia đình có xu hướng xây nhà trệt, nhà xây kiên cố thay vì nhà sàn người Tày truyền thống cần nhiều nhân lực.
2.2. Sự mai một trong nhận thức của thế hệ trẻ về luật tục
Thế hệ trẻ người Tày hiện nay được tiếp xúc với nhiều luồng văn hóa khác nhau thông qua giáo dục và công nghệ. Lối sống hiện đại khiến họ có ít thời gian và sự quan tâm đến các phong tục tập quán người Tày cổ truyền, trong đó có hoạt động của Phe/Hội. Nhiều người trẻ không hiểu rõ về quy ước, vai trò và ý nghĩa sâu sắc của tổ chức này. Họ có thể coi việc tham gia là một nghĩa vụ nặng nề thay vì một nét đẹp văn hóa. Sự đứt gãy trong việc trao truyền các giá trị văn hóa giữa các thế hệ là một trong những thách thức lớn nhất, đe dọa sự tồn tại bền vững của Phe/Hội, một di sản văn hóa phi vật thể quan trọng.
III. Phương Pháp Tổ Chức Phe Hội Người Tày Cổ Truyền ở Thái Nguyên
Tổ chức Phe/Hội của người Tày ở Thái Nguyên vận hành theo một phương pháp rất khoa học và chặt chẽ, dựa trên nguyên tắc tự nguyện, dân chủ và bình đẳng. Cơ cấu tổ chức rõ ràng, có người đứng đầu và các quy định cụ thể, dù chủ yếu được lưu truyền bằng miệng. Mỗi gia đình trong bản là một thành viên, có quyền lợi và nghĩa vụ như nhau. Phương pháp này đảm bảo Phe/Hội hoạt động hiệu quả, huy động được sức mạnh tập thể để giải quyết những công việc lớn của cộng đồng. Người đứng đầu, gọi là Trưởng phe, là người có uy tín, kinh nghiệm, được cả cộng đồng tín nhiệm bầu ra. Mọi quyết định quan trọng đều được đưa ra bàn bạc công khai trong các cuộc họp toàn phe, thể hiện tính dân chủ cao trong sinh hoạt cộng đồng người Tày.
3.1. Cơ cấu và quy trình bầu chọn người đứng đầu Phe Hội
Mỗi Phe/Hội có một cơ cấu tổ chức gọn nhẹ nhưng hiệu quả. Đứng đầu là Trưởng phe (trưởng chùm phe), người chịu trách nhiệm điều hành, phân công công việc và đại diện cho phe. Giúp việc cho Trưởng phe là một Phó phe, thường kiêm luôn vai trò thư ký ghi chép các khoản đóng góp và theo dõi hoạt động. Việc lựa chọn Trưởng và Phó phe diễn ra trong một cuộc họp toàn thể thành viên. Tiêu chí lựa chọn là những người có uy tín, hiểu biết sâu rộng về phong tục, nhanh nhẹn và nhiệt tình với việc chung. Người được bầu sẽ tại vị lâu dài cho đến khi không còn đủ sức khỏe hoặc tự nguyện xin rút lui, khi đó một cuộc bầu chọn mới sẽ được tổ chức. Cơ cấu này đảm bảo sự ổn định và kế thừa kinh nghiệm trong tổ chức xã hội của người Tày.
3.2. Quy ước và luật tục của người Tày trong hoạt động tập thể
Hoạt động của Phe/Hội được điều chỉnh bởi một hệ thống quy ước rõ ràng, được tất cả thành viên thống nhất. Các quy ước này quy định cụ thể về mức đóng góp (gạo, củi, tiền, ngày công) khi một gia đình thành viên có việc hiếu, hỉ. Ví dụ, tài liệu nghiên cứu tại Định Biên cho thấy, năm 2010, một đám ma ở bản Khau Lầu quy định mỗi gia đình đóng góp 2kg gạo, 2kg củi, 15 nghìn đồng và 10 ngày công. Những quy định này có thể thay đổi theo thời gian để phù hợp với điều kiện kinh tế, nhưng luôn đảm bảo tính công bằng. Luật tục của người Tày cũng quy định các hình thức xử phạt đối với những thành viên không tham gia công việc chung mà không có lý do chính đáng, nhằm đề cao ý thức trách nhiệm và kỷ luật cộng đồng.
IV. Bí Quyết Gắn Kết Cộng Đồng Vai Trò Phe Hội Người Tày
Phe/Hội là linh hồn, là chất keo gắn kết sinh hoạt cộng đồng người Tày ở Thái Nguyên. Vai trò của tổ chức này thể hiện rõ nét nhất trong ba sự kiện trọng đại của đời người: tang ma, cưới xin và làm nhà. Trong những hoàn cảnh này, Phe/Hội không chỉ hỗ trợ về vật chất, công sức mà còn là chỗ dựa tinh thần vững chắc, thể hiện triết lý nhân sinh sâu sắc về tình làng nghĩa xóm và sự đoàn kết. Mỗi thành viên, khi tham gia vào công việc chung, đều cảm nhận được trách nhiệm của mình với cộng đồng và ngược lại, cũng nhận được sự che chở, đùm bọc của tập thể. Đây chính là bí quyết giúp người Tày duy trì một xã hội hài hòa, ổn định và giàu tình người, góp phần làm nên bản sắc văn hóa người Tày độc đáo.
4.1. Vai trò nòng cốt trong phong tục tập quán người Tày về tang lễ
Trong tang lễ, vai trò của Phe/Hội là không thể thay thế. Khi một gia đình có người qua đời, Trưởng phe sẽ lập tức huy động toàn bộ thành viên, phân công thành các tổ chuyên trách. Theo khóa luận của Đỗ Thị Hồng Nhung, các tổ này bao gồm: Tổ áo quan (làm và chuyên chở áo quan), Tổ bếp núc (lo việc nấu ăn), Tổ đào huyệt, Tổ làm nhà táng, và Tổ vòng sách (khiêng linh cữu). Mỗi tổ có nhiệm vụ riêng, phối hợp nhịp nhàng dưới sự điều hành chung. Sự chung tay của cả cộng đồng không chỉ giúp gia đình tang chủ vượt qua nỗi đau và bối rối mà còn đảm bảo các nghi lễ được tiến hành trang trọng, đúng với phong tục tập quán người Tày, thể hiện tình nghĩa sâu nặng giữa người sống và người đã khuất.
4.2. Hỗ trợ cưới xin và dựng nhà sàn người Tày truyền thống
Đối với đám cưới, Phe/Hội giúp gia chủ từ việc dựng rạp, mượn bát đũa, đến phân công người làm bếp, tiếp khách. Mặc dù công việc không nặng nhọc như tang ma, sự có mặt và giúp đỡ của bà con lối xóm làm cho ngày vui thêm trọn vẹn và ấm cúng. Đặc biệt, trong việc dựng nhà sàn người Tày truyền thống, một công việc đòi hỏi rất nhiều nhân lực, Phe/Hội đóng vai trò quyết định. Các thành viên cùng nhau san nền, phạt mộc, dựng cột, và quan trọng nhất là công đoạn lợp mái. Mọi người làm việc với tinh thần tự giác, không tính toán, tạo nên không khí lao động tập thể vui vẻ, đoàn kết, thể hiện sức mạnh của cộng đồng.
4.3. Gắn kết cộng đồng qua các lễ hội truyền thống Thái Nguyên
Phe/Hội là đơn vị tổ chức cốt lõi của các lễ hội truyền thống Thái Nguyên tại các bản làng Tày, tiêu biểu là lễ hội Lồng Tồng (lễ hội xuống đồng). Trước ngày lễ, các thành viên trong phe cùng nhau dọn dẹp đình làng, dựng cây còn, chuẩn bị cho phần lễ. Mỗi gia đình đều có trách nhiệm chuẩn bị một mâm cỗ cúng, góp phần tạo nên sự trang trọng và sung túc cho lễ hội. Sau phần lễ, mọi người cùng nhau thụ lộc, tham gia các trò chơi dân gian. Thông qua các hoạt động này, Phe/Hội không chỉ tái hiện các giá trị tín ngưỡng mà còn củng cố tinh thần đoàn kết, tạo không gian cho giao lưu văn hóa, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần cho cả cộng đồng.
V. Top Giá Trị Cốt Lõi Của Phe Hội Di Sản Văn Hóa Phi Vật Thể
Phe/Hội không chỉ là một mô hình tổ chức xã hội mà còn là nơi kết tinh và lưu giữ những giá trị văn hóa cốt lõi của dân tộc Tày. Những giá trị này đã được hun đúc qua hàng thế kỷ, trở thành một di sản văn hóa phi vật thể sống động, có sức lan tỏa mạnh mẽ. Đó là giá trị về sự đoàn kết cộng đồng, tinh thần tương thân tương ái, ý thức trách nhiệm và sự bình đẳng. Thông qua hoạt động của Phe/Hội, các giá trị đạo đức, lối sống và bản sắc văn hóa người Tày được bảo tồn và trao truyền một cách tự nhiên từ thế hệ này sang thế hệ khác. Việc nhận diện và khẳng định những giá trị này có ý nghĩa quan trọng trong việc xây dựng đời sống văn hóa mới mà vẫn giữ gìn được bản sắc riêng.
5.1. Củng cố tinh thần đoàn kết và tương trợ trong dòng họ làng bản
Giá trị lớn nhất và rõ nét nhất của Phe/Hội là củng cố tinh thần đoàn kết. Tổ chức này xóa nhòa ranh giới giữa các dòng họ người Tày, tạo ra một cộng đồng lớn hơn dựa trên quan hệ láng giềng. Nguyên tắc "bán anh em xa mua láng giềng gần" được thể hiện một cách trọn vẹn. Khi hoạn nạn khó khăn, mọi người đều sẵn sàng giúp đỡ vô tư. Tinh thần tương thân tương ái "lá rách ít đùm lá rách nhiều" không chỉ là lời nói mà là hành động thực tế trong mỗi công việc của Phe/Hội. Sự đoàn kết này tạo nên sức mạnh tập thể to lớn, giúp cộng đồng vượt qua mọi khó khăn, ổn định và phát triển.
5.2. Giáo dục đạo đức nhân cách và ý thức trách nhiệm cộng đồng
Phe/Hội là một môi trường giáo dục thực tiễn và hiệu quả. Khi tham gia vào các hoạt động chung, mỗi cá nhân, đặc biệt là thế hệ trẻ, được học về đạo lý làm người, về trách nhiệm với tập thể. Họ học được cách sống hòa hợp, biết cho đi và nhận lại, biết hy sinh lợi ích cá nhân vì cái chung. Các quy ước của phe rèn luyện cho con người tính kỷ luật, tự giác. Những hành vi ích kỷ, thiếu trách nhiệm sẽ bị cộng đồng lên án, điều chỉnh. Qua đó, Phe/Hội góp phần hình thành nên những con người có nhân cách tốt, sống có tình có nghĩa, biết trân trọng các giá trị truyền thống của dân tộc.
VI. Giải Pháp Bảo Tồn Phe Hội Người Tày trong Bối Cảnh Mới
Để tổ chức Phe/Hội của người Tày không bị mai một, việc đề ra các giải pháp bảo tồn và phát huy là vô cùng cấp thiết. Các giải pháp này cần có sự kết hợp hài hòa giữa nỗ lực của cộng đồng, sự hỗ trợ của các cấp chính quyền và các nhà nghiên cứu văn hóa. Trọng tâm là nâng cao nhận thức về giá trị của Phe/Hội, đồng thời điều chỉnh một số quy ước hoạt động cho phù hợp với đời sống hiện đại. Không nên xem Phe/Hội là một tàn dư của quá khứ, mà cần nhìn nhận nó như một mô hình quản trị cộng đồng hiệu quả, một nguồn lực văn hóa quý giá có thể đóng góp tích cực vào sự phát triển bền vững và chương trình xây dựng đời sống văn hóa mới ở cơ sở, thúc đẩy du lịch văn hóa Thái Nguyên.
6.1. Nâng cao nhận thức và vai trò của cộng đồng chủ thể
Giải pháp quan trọng nhất xuất phát từ chính cộng đồng. Cần đẩy mạnh tuyên truyền, giáo dục để mọi người, đặc biệt là thế hệ trẻ, hiểu rõ về giá trị và ý nghĩa của Phe/Hội. Các già làng, trưởng bản, trưởng phe cần phát huy vai trò nòng cốt trong việc duy trì và truyền dạy các phong tục tập quán người Tày. Có thể lồng ghép nội dung về Phe/Hội vào các buổi sinh hoạt văn hóa, các lễ hội của bản làng. Khuyến khích giới trẻ tham gia tích cực hơn vào các công việc chung, để họ tự mình trải nghiệm và cảm nhận được nét đẹp của tinh thần cộng đồng, từ đó có ý thức tự giác gìn giữ và phát huy.
6.2. Kết hợp bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể với phát triển du lịch
Biến di sản thành tài sản là một hướng đi bền vững. Các hoạt động của Phe/Hội có thể trở thành một sản phẩm độc đáo trong du lịch văn hóa Thái Nguyên. Du khách có thể được trải nghiệm không khí của một lễ hội Lồng Tồng do Phe/Hội tổ chức, tìm hiểu về cách cộng đồng người Tày giúp nhau dựng một ngôi nhà sàn người Tày, hay thưởng thức các món ẩm thực dân tộc Tày trong một đám cưới truyền thống. Việc này không chỉ tạo ra sinh kế cho người dân mà còn là động lực để họ tự hào và tích cực hơn trong việc bảo tồn bản sắc văn hóa người Tày. Tuy nhiên, quá trình khai thác du lịch cần được thực hiện một cách cẩn trọng để không làm thương mại hóa hay sai lệch các giá trị văn hóa gốc.
