ĐẶT VẤN ĐỀ Tắc ống lệ mũi (TOLM), hay bệnh lý tắc nghẽn đoạn xa của hệ thống dẫn lưu nước mắt, là nguyên nhân của 30% số trường hợp1 chảy nước mắt, thường gặp ở người trung niên và lớn tuổi. Bệnh ảnh hưởng nhiều đến thị giác, chất lượng cuộc sống, thẩm mỹ và sinh hoạt của người bệnh, làm tăng nguy cơ viêm nhiễm khi can thiệp phẫu thuật mắt, nhất là các phẫu thuật nội nhãn. TOLM không được điều trị có thể dẫn đến viêm túi lệ cấp tính, u nhày túi lệ, rò lệ đạo, áp-xe túi lệ và mi mắt, viêm tổ chức hốc mắt hoặc nặng hơn là huyết khối xoang hang. Do đó, giải quyết bệnh lý TOLM là yêu cầu điều trị cấp thiết.
Các phẫu thuật lệ đạo sớm nhất trong lịch sử y học hiện đại đã được thực hiện từ thế kỷ 18 với phẫu thuật cắt túi lệ của Woolhouse. 2 Năm 1904, Toti giới thiệu phẫu thuật mở thông túi lệ - mũi (MTTLM) đường ngoài nhằm tạo một đường nối trực tiếp từ lệ đạo xuyên qua thành trong túi lệ và xương máng lệ sang khoang mũi với đường tiếp cận qua da và các tổ chức góc trong mắt như cơ vòng mi, dây chằng mi trong và bó mạch góc. 2 Kỹ thuật này sau đó được Dupuy-Dutemps và Bourguet nghiên cứu thực hiện. 2 Phẫu thuật đường ngoài đã trở nên phổ biến vào thế kỷ 20 và đạt được kết quả lệ đạo thông thoát khá tốt, tuy nhiên vẫn còn một số hạn chế như ảnh hưởng tới chức năng bơm nước mắt, nguy cơ chảy máu, thời gian hồi phục tương đối dài và nguy cơ tạo sẹo xấu vùng mặt.
Đến cuối thế kỷ 20, sự ra đời của hệ thống nội soi tạo điều kiện cho phẫu thuật ít xâm lấn phát triển và phẫu thuật nội soi MTTLM qua mũi được McDonogh và Meiring giới thiệu năm 1989. 3 Kỹ thuật này được nhiều phẫu thuật viên lệ đạo quan tâm vì đường tiếp cận trực tiếp qua mũi giúp rút ngắn thời gian phẫu thuật và thời gian hồi phục của người bệnh, tránh sẹo ngoài da và hạn chế ảnh hưởng đến bơm nước mắt. 2 Phẫu thuật nội soi ngày càng được hoàn thiện với các phương tiện trợ giúp như khoan xương, các loại laser hỗ trợ, sóng cao tần, siêu âm và các thuốc chống chuyển hóa. Do đó, phương pháp này đã trở thành sự lựa chọn hàng đầu trong điều trị TOLM.
Tại Việt Nam, phương pháp phẫu thuật này đã được một số tác giả báo cáo như Nguyễn Hữu Chức(2008), 4 Ngô Thị Anh Tài(2005)5 và càng ngày càng được chấp nhận là phương pháp điều trị đầu tay, tương tự với xu hướng của thế giới. Từ năm 2015, phẫu thuật nội soi MTTLM đã được áp dụng vào điều trị bệnh lý TOLM tại Bệnh viện Mắt Trung ương với hơn 500 trường hợp đã thực hiện. Tuy nhiên đến nay chưa có nghiên cứu nào đánh giá toàn diện kết quả phẫu thuật và các yếu tố liên quan. Do đó, chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu ứng dụng phẫu thuật nội soi điều trị tắc ống lệ mũi” với các mục tiêu sau: 1.
Đánh giá kết quả phẫu thuật nội soi điều trị tắc ống lệ mũi tại Bệnh viện Mắt Trung ương. Phân tích một số yếu tố liên quan đến kết quả phẫu thuật. 3 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Giải phẫu lệ đạo và các mốc giải phẫu ứng dụng 1.
Giải phẫu lệ đạo Nước mắt từ bề mặt nhãn cầu tới hồ lệ và thoát xuống mũi theo hệ thống lệ đạo gồm: hai điểm lệ, lệ quản trên và dưới, lệ quản chung, túi lệ và ống lệ mũi. Hệ thống lệ đạo bắt đầu ở điểm lệ trên và dưới, là các lỗ hình bầu dục hoặc tròn nằm ở đầu trong bờ mi với đường kính 0,3 mm. Mỗi điểm lệ nằm trên đỉnh một nhú lệ. Nước mắt đi qua điểm lệ vào lệ quản.
Lệ quản có phần đầu ngắn là đoạn đứng với đường kính 0,5 mm, cao 2 mm; sau đó là đoạn ngang dài vuông góc với đoạn đứng, có đường kính 0,5 - 1,0 mm và dài 8 - 10 mm. Lệ quản trên và dưới nhập vào nhau tạo lệ quản chung đi xuyên qua cân lệ trước khi vào túi lệ ở khoảng 5mm dưới giới hạn trên của túi lệ. 6 Lỗ mở của lệ quản chung vào túi lệ là một mốc quan trọng trong phẫu thuật nội soi MTTLM để bảo đảm sự thông thoát của lệ đạo. Van Rosenmüller nằm giữa lệ quản chung và túi lệ có tác dụng ngăn cản dòng dịch trào ngược từ túi lệ vào lệ quản.
Tiếp theo lệ quản chung là túi lệ nằm trong máng lệ và được bao bọc bởi cân lệ. Túi lệ cao 10 mm, rộng 4 - 6 mm và được chia thành hai phần: phần đáy nằm phía trên, lên tới 3 - 5 mm trên dây chằng mi trong và phần thân nằm phía dưới. Khi tắc lệ đạo sau túi lệ, túi lệ có thể dãn to hơn. 4 Túi lệ Lệ quản trên Điểm lệ trên Điểm lệ dưới Lệ quản dưới Lệ quản chung Ống lệ mũi Hình 1.
Lược đồ hệ thống lệ đạo Nguồn: Gupta (2021)7 Ống lệ mũi là cấu trúc nối tiếp sau túi lệ, có đường kính 3 - 7 mm, đi xuống dưới, ra ngoài và hơi ra sau trong ống lệ mũi xương và tận hết ở ngách mũi dưới. Ống lệ mũi gồm 2 phần: phần trên nằm trong xương có độ dài 12 mm và phần dưới nằm trong niêm mạc dài 5 mm. Đầu trên của ống có hình bầu dục hơi dẹt với đường kính 6mm. Phần ống lệ mũi xương được tạo bởi xương hàm trên ở phía ngoài, xương lệ và xương cuốn mũi dưới ở phía trong.
Ống này có hình hơi dẹt, chiều ngang trung bình 4,6 mm và chiều trước sau dầy hơn một chút. Ống lệ mũi xương có đường kính không đều với một số chỗ hẹp có thể có vai trò bệnh sinh trong TOLM nguyên phát. 8 Phần niêm mạc mở ra ở thành ngoài của ngách mũi dưới và được phủ bởi một nếp niêm mạc mũi được gọi là van Hasner. Đây là van một chiều có tác dụng ngăn cản khí và vi khuẩn từ mũi vào lệ đạo.
5 Ống lệ mũi xương Ống lệ mũi niêm mạc Hình 1. Lược đồ ống lệ mũi xương và niêm mạc Nguồn: Gupta (2021)7 Phần dưới máng lệ và ống lệ mũi ở nữ hẹp hơn nam giới, có thể dẫn đến hiện tượng nữ giới chiếm ưu thế trong bệnh TOLM nguyên phát. Mặt trong ống lệ mũi được lót bằng biểu mô trụ có lông, tương tự túi lệ. Các vi nhung mao trên bề mặt biểu mô này giúp hấp thu nước mắt.
Đám rối tĩnh mạch hang kết nối với tổ chức mạch máu của cuốn mũi dưới tương đối giống ở túi lệ nhưng phát triển hơn nhiều, làm cho thành ống lệ mũi phía dưới dày lên và lòng ống có dạng phễu.9 Túi lệ, hồ lệ và vùng da xung quanh được chi phối bởi thần kinh mũi mi. Lệ đạo được cấp máu bởi động mạch mi trên và dưới, được phân nhánh từ động mạch mắt. Phần trên lệ đạo còn được cấp máu bởi động mạch góc, động mạch mặt và động mạch dưới ròng rọc; phần dưới được cấp máu bởi nhánh mũi của động mạch bướm khẩu cái. Phần trên lệ đạo dẫn lưu máu vào tĩnh mạch góc và tĩnh mạch dưới hốc mắt, còn phần dưới dẫn lưu vào tĩnh mạch mũi.
Các mốc giải phẫu ứng dụng 1. Giải phẫu máng lệ Máng lệ có ranh giới là mào lệ trước nằm trên ngành trán xương hàm trên và mào lệ sau nằm trên xương lệ; nơi tiếp giáp hai xương là khớp lệ - hàm trên. Nghiên cứu trên người Việt Nam cho thấy kích thước trung bình của máng lệ là 11,4 x 4,7 mm ở nam giới và 10,3 x 4,3 mm ở nữ giới. Máng lệ trái ở sọ người Nguồn: Shams và cộng sự (2015)10 Máng lệ nông và dày hơn về phía trên, nơi xương hàm trên chiếm ưu thế và tận hết ở khớp trán - hàm trên và trán - lệ.
Nghiên cứu chụp cắt lớp vi tính ở người Châu Á của Woo và cộng sự 11 năm 2011 báo cáo ngành trán xương hàm trên chiếm 79% ở phần trên, 69% ở phần giữa và 62,4% ở phần dưới máng lệ với độ dày trung bình lần lượt là 3,3; 2,6 và 2 mm. Chiều cao xương mũi có tương quan nghịch với độ dày máng lệ,11 do đó phẫu thuật nội soi 7 MTTLM ở người châu Á có gốc mũi thấp thường khó hơn và cần tác dụng lực lớn hoặc sử dụng mũi khoan để mở xương ở phần trên máng lệ. Các mốc giải phẫu Hốc mũi được chia thành hai khoang có hình tam giác được phân cách bởi vách mũi giữa, phía trước mở ra lỗ mũi trước, phía sau mở vào hầu mũi. Thành ngoài mũi có cấu trúc phức tạp bao gồm các gờ, các cuốn mũi và ngách mũi.
Lược đồ các mốc giải phẫu trên thành ngoài mũi Nguồn: Shams và cộng sự (2015)10 Những mốc giải phẫu bề mặt chính được ứng dụng trong phẫu thuật nội soi MTTLM là cổ cuốn mũi giữa (axilla of the middle turbinate), đường hàm trên (maxillary line), mỏm móc (uncinate process) và xoang sàng trước trong đê mũi (agger nasi air cells). Các mốc này định hướng rất tốt về liên quan của các cấu trúc cơ bản mặc dù không phải luôn hằng định.12 8 Cổ cuốn mũi giữa Mỏm móc Cuốn mũi giữa Đường hàm trên Hình 1. Hình ảnh nội soi của hốc mũi trái bình thường Nguồn: Cohen và Burkat (2019)13 a. Liên quan của cuốn mũi giữa với máng lệ Cổ cuốn mũi giữa là điểm trước nhất của nơi cuốn mũi bám vào ngành trán xương hàm trên ở thành ngoài mũi.
14 Đây là một mốc giải phẫu bề mặt quan trọng và tương đối hằng định để ước lượng vị trí máng lệ nằm liền kề mốc này. Trong một nghiên cứu trên xác, Kim và cộng sự (2012) 15 ghi nhận vị trí túi lệ so với cổ cuốn mũi giữa như sau: 64% nằm phía sau, 28% nằm trùng và chỉ 8% trường hợp nằm phía trước. Tương tự, khi nghiên cứu hình ảnh chụp cắt lớp vi tính, Fayet và cộng sự (2005) 16 thấy khớp lệ - hàm trên luôn nằm sau và phần lớn túi lệ nằm trên so với cổ cuốn mũi giữa. Một số tác giả cũng cho rằng túi lệ thường nằm tương ứng hoặc sau cổ cuốn mũi giữa và trong phẫu thuật nội soi có thể cần cắt phần trước cuốn mũi để tiếp cận toàn bộ túi lệ.17,18 9 Đối lập với quan niệm trước đây cho rằng cổ cuốn mũi giữa nằm ngang đáy túi lệ, năm 2000 Wormald và cộng sự6 nhận xét thấy giới hạn trên của túi lệ cao hơn cổ cuốn mũi giữa khoảng 8 - 10 mm.