phần mở đầu, 2 chương, 5 tiết, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 BẢN CHẤT VÀ NHỮNG NHÂN TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN PHÁT TRIỂN Ý THỨC CHÍNH TRỊ CỦA SINH VIÊN Ở TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN - ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI 1. Quan niệm về ý thức chính trị và ý thức chính trị của sinh viên ở Trƣờng Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội 1. Quan niệm về ý thức chính trị Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ não con người, là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan.
Ý thức không phải là một hiện tượng tự nhiên thuần tuý mà là một hiện tượng xã hội bắt nguồn từ thực tiễn lịch sử - xã hội, phản ánh những quan hệ xã hội khách quan, “ý thức là một sản phẩm xã hội, và vẫn là như vậy, chừng nào con người còn tồn tại” [40, tr. Triết học Mác - Lênin chỉ rõ, ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong bộ não con người một cách năng động sáng tạo, ý thức không phải là bản sao giản đơn, thụ động hiện thực. Bởi vì, ý thức là của con người, mà con người là một thực thể xã hội năng động sáng tạo, ý thức phản ánh thế giới khách quan trong quá trình con người tác động cải tạo thế giới. Ý thức có kết cấu phức tạp, bao gồm nhiều yếu tố quan hệ với nhau như: tri thức, tình cảm, niềm tin, ý chí.
Trong đó, tri thức là yếu tố cơ bản, cốt lõi, là kết quả của quá trình con người nhận thức thế giới, phản ánh thế giới. Tình cảm, niềm tin là một hình thái đặc biệt của sự phản ánh tồn tại, nó phản ánh quan hệ giữa người với người và quan hệ giữa con người với thế giới khách quan. Tri thức biến thành tình cảm mãnh liệt thì tri thức mới đạt đến độ sâu sắc và phải thông qua tình cảm thì tri thức mới chuyển hóa thành hành động thực tế. Ý chí là điểm hội tụ của tri thức và tình cảm hướng vào hoạt động của 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com con người; ý chí là mặt năng động của ý thức đòi hỏi phải có sự nỗ lực khắc phục khó khăn mới đạt được mục đích đề ra.
Chính trị, theo nguyên nghĩa tiếng Hy Lạp “Politica”- “là những công việc liên quan đến nhà nước, là nghệ thuật cai trị đất nước, tức là phương pháp nhất định để thực hiện các mục đích của quốc gia theo quan điểm giai cấp” [55, tr. Chính trị là hiện tượng xã hội thuộc một lĩnh vực của đời sống xã hội, xuất hiện khi xã hội có sự phân chia giai cấp và được tổ chức thành nhà nước, nó được biểu hiện thông qua việc giải quyết các vấn đề xã hội gắn với lợi ích giai cấp và vấn đề quyền lực của nhà nước. Vì vậy, mục đích cao nhất của chính trị chính là quyền lực. “Vấn đề chính quyền nhà nước nhất định là vấn đề chủ yếu nhất của mọi cuộc cách mạng.
chính đó là vấn đề cơ bản, quyết định tất cả mọi cái trong sự phát triển của cách mạng” [37, tr. Khác với các hình thái ý thức xã hội khác, ý thức chính trị phản ánh trực tiếp cơ sở kinh tế.Lênin chỉ rõ: “Chính trị là sự biểu hiện tập trung của kinh tế” [38, tr. Chính trị của một giai cấp là do địa vị kinh tế của nó quyết định và chi phối; giai cấp nào thống trị về kinh tế sẽ thống trị xã hội về mặt chính trị. Chính trị phản ánh sâu sắc lợi ích, địa vị kinh tế của giai cấp, đồng thời “Trong thời đại chuyên chính vô sản, chính trị không thể không chiếm địa vị hàng đầu so với kinh tế.
Đến nay việc nhận thức về “chính trị” còn có nhiều ý kiến khác nhau. Ở luận văn này, tác giả tiếp cận chính trị với nghĩa phổ quát, thông dụng đã được các nhà nghiên cứu chính trị Việt Nam xác định, đó là: “Toàn bộ những hoạt động liên quan đến các mối quan hệ lợi ích giữa các giai cấp, các dân tộc, các tầng lớp xã hội mà cốt lõi là vấn đề giành, giữ, tổ chức điều hành bộ máy chính quyền và tham gia công việc nhà nước; sự biểu hiện tập trung nhất của kinh tế; chính trị là sự tham gia của quần chúng nhân dân vào công việc nhà nước” [59, tr. 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Ý thức chính trị là một trong những hình thái ý thức xã hội, đồng thời là một trong các yếu tố của kiến trúc thượng tầng trong xã hội có giai cấp. Khi xã hội có sự phân chia giai cấp, có sự đối kháng về những lợi ích kinh tế và chính trị thì lúc này, ý thức chính trị của con người cũng đồng thời xuất hiện.
Do vậy, ý thức chính trị là sự phản ánh các quan hệ kinh tế - xã hội, những lợi ích căn bản, địa vị của các giai cấp và mối quan hệ lẫn nhau giữa các giai cấp đó trong việc quản lý và bảo vệ đất nước.Lênin đã từng khẳng định, ý thức chính trị bao gồm “Những mối quan hệ giữa tất cả các giai cấp, các tầng lớp với nhà nước và chính phủ, lĩnh vực những mối liên hệ giữa tất cả các giai cấp với nhau’’ [35, tr. Trong xã hội có giai cấp và nhà nước, ý thức chính trị được biểu hiện thông qua các tư tưởng và thái độ của giai cấp đối với các quyền lực trong nhà nước đó. Đồng thời, những tư tưởng thống trị trong một thời đại luôn thuộc về giai cấp thống trị nhà nước của thời đại đó. Giai cấp thống trị không thể thống trị được xã hội nếu như họ không đảm bảo được những lợi ích của họ cũng như lợi ích của toàn xã hội.
Nói cách khác, ý thức chính trị của xã hội về thực chất là ý thức của giai cấp thống trị xã hội.Mác đã chỉ rõ: “Trong một thời đại, những tư tưởng của giai cấp thống trị là tư tưởng thống trị. Điều đó có nghĩa là giai cấp nào là lực lượng vật chất thống trị trong xã hội thì cũng là tinh thần thống trị trong xã hội. Giai cấp nào chi phối tư liệu sản xuất vật chất thì cũng chi phối luôn cả những tư liệu tinh thần,… Bởi vậy, những tư tưởng của họ là những tư tưởng thống trị của thời đại” [40, tr. So với các hình thái ý thức xã hội khác như đạo đức, tôn giáo, thẩm mỹ, triết học,… thì ý thức chính trị và ý thức pháp quyền giữ vai trò chi phối mạnh mẽ nhất đối với tồn tại xã hội.
Ý thức chính trị của xã hội không chỉ giữ vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần của xã hội mà còn là động lực thúc đẩy sự phát triển của xã hội. Sự biểu hiện những tư tưởng của giai cấp 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com thống trị mang tính phổ biến có ý nghĩa lớn đối với việc định hướng chính trị, các chuẩn mực chính trị cũng như giá trị đạo đức, pháp luật trong xã hội mà mọi người phải tuân theo. Như vậy, có thể hiểu ý thức chính trị là một loại hình thái ý thức xã hội bao gồm hệ thống những quan điểm, lý luận của một giai cấp về địa vị, vai trò lịch sử, nhiệm vụ chính trị, chiến lược, sách lược của giai cấp, đảng phái trong xã hội, về tổ chức hoạt động của nhà nước, quan hệ giữa các nhà nước, các dân tộc và tình trạng tâm lý, tình cảm chính trị phản ánh cụ thể, trực tiếp đời sống hàng ngày, nhất là cơ sở kinh tế trong một giai đoạn nhất định của lịch sử xã hội. Dựa vào các tiêu chí, các lớp cấu trúc khác nhau, có thể phân loại ý thức chính trị theo các “lát cắt” khác nhau.
Căn cứ vào chủ thể mang ý thức chính trị, có thể “chia” ý thức chính trị thành ý thức chính trị cộng đồng và ý thức chính trị cá nhân. Ý thức chính trị cộng đồng là ý thức chính trị nảy sinh từ nhu cầu, lợi ích chính trị của cả cộng đồng xã hội hoặc của nhóm xã hội, một giai cấp, một tầng lớp nào đó trong cộng đồng. Đó là những quan điểm, tư tưởng, thái độ chung về nhu cầu, lợi ích chính trị, động lực thúc đẩy các hoạt động chính trị của cộng đồng. Ý thức chính trị cá nhân là nhận thức, thái độ, ý chí và niềm tin của từng cá nhân về những vấn đề hiện thực của đời sống chính trị.
Ý thức chính trị cá nhân rất đa dạng, phong phú. Một vấn đề hiện thực của đời sống chính trị có thể được nhìn nhận dưới những lăng kính khác nhau, có thái độ khác nhau và từ đó có thể có những hành động khác nhau giữa các cá nhân. Ý thức chính trị cộng đồng và ý thức chính trị cá nhân có mối quan hệ tác động qua lại với nhau. Ý thức chính trị cộng đồng cũng là ý thức chính trị của một xã hội, một nhóm người, một giai cấp.
Vì vậy nó chỉ tồn tại, phát triển thông qua ý thức chính trị của mỗi cá nhân. Ngược lại, mỗi cá nhân là một thực thể tạo thành cộng đồng xã hội, được hình thành và phát triển trong 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com quan hệ xã hội, mỗi cá nhân đều là một thành viên của một giai cấp cụ thể nên ý thức chính trị của cá nhân đều mang nội dung, dấu ấn của ý thức chính trị cộng đồng và bị chi phối bởi ý thức chính trị cộng đồng. Nhìn nhận dưới góc độ phản ánh, ý thức chính trị được phân thành hai cấp độ khác nhau: cấp độ thấp và cấp độ cao. Cấp độ thấp của ý thức chính trị là tâm lý chính trị.
Tâm lý chính trị hay còn gọi là ý thức chính trị thông thường được biểu hiện thông qua tâm lý, tình cảm, cảm xúc của con người về những quyền lợi, địa vị của giai cấp, về lợi ích kinh tế cơ bản của giai cấp,… Vì được hình thành một cách tự phát trong xã hội, phản ánh đời sống sinh hoạt thường ngày trong xã hội nên tâm lý chính trị thường xuyên biến động, thay đổi sao cho phù hợp với tồn tại xã hội. Nhưng xét đến cùng, tâm lý chính trị vẫn mang tính giai cấp và bị chi phối bởi địa vị chính trị cơ bản của giai cấp mà nó phản ánh. Cấp độ cao của ý thức chính trị là hệ tư tưởng chính trị.