Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN Ý CHÍ CỦA HỌC VIÊN TRONG QUÁ TRÌNH ĐÀO TẠO Ở TRƯỜNG SĨ QUAN CHỈ HUY - KỸ THUẬT THÔNG TIN 1. Sơ lược lịch sử nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu ở ngoài nước Tác giả J.Kennedy đã nghiên cứu những vấn đề cơ bản về ý chí và sức mạnh của ý chí, mối quan hệ mật thiết giữa ý chí - lý tưởng và lòng tự trọng. Đáng lưu ý, tác giả đã chỉ ra những yếu tố ảnh hưởng đến việc phát huy sức mạnh của ý chí và cách thức rèn luyện để có một ý chí kiên cường.Kennedy ”sức mạnh của ý chí là kết quả của một nhân cách được tổ chức tốt” và để phát triển một ý chí kiên cường thì cần tạo ra một lý tưởng sống và niềm tin vào bản thân [20].
Nhà nghiên cứu Tâm lý học R.Baumeister (Đại học Florida, Mỹ) đã tiến hành những nghiên cứu về sức mạnh ý chí của con người và đi đến khẳng định ý chí là một sức mạnh của con người và thiếu sức mạnh ý chí là một lí do dẫn tới việc con người không đạt được mục tiêu. Theo tác giả ba thành phần cần thiết để đạt được mục tiêu: thứ nhất, cần phải thiết lập các động lực cho sự thay đổi và thiết lập một mục tiêu rõ ràng; thứ hai, cần phải theo dõi hành vi của bạn hướng tới mục tiêu đó và thành phần thứ ba là sức mạnh ý chí, sức mạnh ý chí là một bước quan trọng để đạt được mục đích [55]. Nhà Phân tâm học, S.Freud, quan niệm ý chí là sức mạnh của con người vượt qua những cản trở thỏa mãn mong muốn của cái nó bản ngã. Sức mạnh đó xuất phát từ khả năng của bản ngã, xuất phát từ áp lực năng lượng libido.
Theo ông, một người có sức mạnh cái tôi tốt là có thể quản lý hiệu quả những áp lực này và những người có sức mạnh cái tôi quá nhiều hoặc quá ít có thể trở nên quá kiên cường hoặc quá gây ảnh hưởng. Quan tâm đến sức mạnh ý chí là quan tâm đến khả năng thúc đẩy của bản ngã, quan tâm đến năng lượng từ libido [60]. 8 Các nhà Tâm lý học hành vi coi sức mạnh thúc đẩy của ý chí bắt nguồn từ ý nghĩa của tác động kích thích. Kích thích càng có ý nghĩa thì con người càng nỗ lực với các hành vi để đạt đến mục đích.
Hành vi vượt khó của con người xuất phát từ những kích thích và nghiên cứu sự tác động của các kích thích trong quá trình hành động của con người chính là nghiên cứu nguồn gốc sức mạnh ý chí của họ. Nghiên cứu ý chí của con người cũng như nhân cách của họ chỉ cần thông qua nghiên cứu sự thể hiện trong các hành vi nhìn thấy [56].Rudích trong cuốn “Tâm lý học thể thao” đã bàn tới hành vi ý chí của con người. Theo ông, các hành vi ý chí có bản chất phản xạ có điều kiện và tất cả các hoạt động có ý thức đều được tiếp thu và được rèn luyện trong quá trình sinh sống và giáo dục. Tác giả khẳng định: các hành vi ý chí dưới dạng hoàn thiện chính là những hành động có ý thức được thúc đẩy bởi các động cơ nhất định được đấu tranh từ trước.
Sự phát triển các hành vi ý chí có quá trình lâu dài dưới sự tác động của các nhân tố thực tiễn cuộc sống và giáo dục có chủ đích. Điều quan trọng trong sự phát triển của ý chí bao gồm: mặt nội dung của các mục đích mà con người căn cứ vào chúng để tiến hành các hành vi ý chí của mình và những phương thức để đạt được những mục đích đó [35, tr.Xtôliarencô cho rằng ý chí và tính kỷ luật cao của từng chiến sĩ tên lửa. Trong đó, ý chí được coi là một phẩm chất tinh thần - tâm lý quan trọng của con người, thể hiện khả năng vượt qua mọi khó khăn trên đường đi tới mục đích một cách tích cực và tự giác. Ý chí rất cần thiết với người quân nhân trọng cuộc sống và đặc biệt cần thiết trong chiến đấu vì vậy cần củng cố ý chí cho người lính nhằm giúp họ vượt qua những khó khăn và hướng họ vào những tình huống phức tạp có thể xảy ra.
Để ý chí con người trở nên mãnh liệt và không thể lay chuyển được phải tiến hành một công việc kiên trì, tỉ mỉ, gắn với sự hiểu biết tâm lý của từng chiến sĩ. Giáo dục ý chí phải gắn với giáo dục nhân cách nói chung [54, tr. Trong cuốn “Tâm lý học trường đại học”, hai tác giả M.Candubovich đã chỉ ra những phẩm chất ý chí và con đường hình thành ý chí của sinh viên các trường đại học. Theo các tác giả, ý chí và các phẩm chất ý chí của 9 sinh viên hình thành và biểu hiện ra trong hoạt động học tập, thể hiện rõ nhất ở những hành động vượt khó trong quá trình học tập, trong những tình huống phức tạp như: trả thi, viết luận văn tốt nghiệp.
Và quá trình hình thành, phát triển ý chí của sinh viên diễn ra đồng thời với quá trình hình thành nhân cách và trình độ phát triển của tập thể lớp học, dưới ảnh hưởng của toàn bộ hệ thống dạy học, giáo dục ở nhà trường đại học cùng với các điều kiện sống của người sinh viên và để hình thành, phát triển ý chí cho sinh viên cần có các biện pháp tích cực hóa, củng cố những động cơ học tập đúng, phát triển các kỹ năng, kỹ xảo hành động ý chí, khắc phục các khó khăn trong hành động học tập [13].Crucheski trong cuốn “Tâm lý học” cho rằng sự hình thành hành động ý chí của học sinh là một quá trình diễn ra liên tục từ thơ ấu. Khi vào nhà trường, ý chí của học sinh tiếp tục phát triển dưới tác dụng của các tác động sư phạm khi thực hiện các nhiệm vụ học tập. Ý chí của học sinh được phát triển bởi đa dạng các hoạt động như trò chơi, sinh hoạt tập thể, tham quan… Ý chí được hình thành chủ yếu thông qua hoạt động học tập ở đó vai trò của nội dung, hình thức, biện pháp dạy học và vai trò điều khiển, điều chỉnh của các giảng viên giáo có ý nghĩa quyết định. Ông khẳng định con đường phát triển ý chí của học sinh là tổ chức tốt hoạt động, tạo ra các tình huống bắt học sinh phải nỗ lực hành động ý chí, tăng cường các hình thức rèn luyện từ những việc nhỏ nhất, tăng cường nhận xét, đánh giá, phê bình kiểm điểm để bổ khuyết, khắc phục nhược điểm của học sinh [4].
Tóm lại, vấn đề ý chí, nguồn gốc sức mạnh ý chí, phát triển ý chí đã được nghiên cứu ở các mức độ khác nhau. Các nghiên cứu cơ bản thống nhất coi ý chí là một điều kiện để đạt được mục đích, là sự nỗ lực vượt khó trong quá trình hoạt động của con người để đạt tới mục đích. Mục đích hoạt động của con người chính là sự cụ thể hóa của động cơ hoạt động của họ trong từng hành động cụ thể. Quá trình phát triển ý chí của con người chịu sự tác động của các nhân tố chủ quan và khách quan.
Từ đó để giáo dục, phát triển ý chí phải thực hiện có hiệu quả các biện pháp nhằm phát huy tính tích cực của các tác động đối với ý chí của con người. Phát huy các tác động của các điều kiện bên ngoài và các điều kiện chủ quan bên trong của chủ thể là điều cốt lõi trong phát triển ý chí của mỗi người. Các nghiên cứu ở trong nước Hồ Chí Minh là một con người có ý chí lớn, một ý chí kết hợp hài hòa và nhuần nhuyễn giữa lý trí và tình cảm, một ý chí thống nhất từ lý luận và thực tiễn. Hồ Chí Minh đã nêu lên những vấn đề thuộc bản chất của ý chí: Ý chí bao giờ cũng gắn liền với động cơ, với mục đích, với sự khắc phục khó hăn bên ngoài và bên trong của con người, với việc tìm biện pháp để động cơ được hiện thực hóa và được ý thức sâu sắc để biến thành hiệu quả [29, tr.
Theo Hồ Chí Minh ba thành tố cơ bản của ý chí là: biết khắc phục khó khăn, quyết tâm và bền bỉ. Người cũng quan niệm rằng để đạt được sự thành công trong cuộc đời thì mỗi người phải có ý chí để vượt qua những khó khăn, gian khổ và chính qua hoạt động trong điều kiện khó khăn, gian khổ mà phẩm chất ý chí của con người hình thành, phát triển và biểu hiện: “Gạo đem vào giã bao đau đớn Gạo giã xong rồi trắng tựa bông Sống ở trên đời người cũng vậy Gian nan rèn luyện mới thành công” [29, tr. Hồ Chí Minh đã nêu những luận điểm rất cơ bản về vấn đề ý chí con người: Một là, Người coi độc lập, tự do của Tổ quốc là giá trị cao nhất, thiêng liêng nhất. Từ đó, người thống nhất được ý chí của mỗi người thành ý chí hành động của toàn dân tộc quyết tâm vì sự nghiệp giải phóng dân tộc thống nhất đất nước.
Hai là, Người cho rằng khi xác định mục đích cho các hành động ý chí bao giờ cũng căn cứ vào điều kiện thực hiện. Nếu không chú ý đầy đủ các điều kiện khách quan và khả năng chủ quan thì động cơ dù có trong sáng, mục tiêu có đẹp đẽ, nhưng sẽ không thực hiện được. Ba là, Người đặc biệt nhấn mạnh đến việc tìm ra các biện pháp để hành động, khía cạnh thực tiễn của ý chí. Trong hoạt động thực tiễn không ít trường hợp công việc bị bỏ dở, kế hoạch không thực hiện được, chính là vì không tìm được biện pháp hành động, vì thiếu tinh thần “kiên trì và nhẫn lại, không chịu lùi một phân” [29, tr.
11 Trong “Từ điển Tâm lý học”, Vũ Dũng (chủ biên) cho rằng: “ý chí của mỗi người phát triển trên cơ sở của những hành động có chủ định và phụ thuộc vào sự phát triển cơ thể, vào môi trường xã hội. Ý chí phát triển trong hoạt động và đặc biệt bị chi phối bởi ảnh hưởng của giáo dục và tự giáo dục của mỗi cá nhân” [6, tr.