CHƯƠNG 1: MỘT SỐ LÝ LUẬN CƠ BẢN VỀ VĂN HÓA DOANH NGHIỆP VÀ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA DOANH NGHIỆP 1. Một số khái niệm có liên quan 1. Khái niệm văn hóa Có nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa, mỗi định nghĩa phản ánh một cách nhìn nhận và đánh giá khác nhau. Trong lịch sử, khái niệm văn hóa xuất hiện rất sớm ở phương Đông cũng như ở phương Tây.B Tylor (1871), Văn hóa hay văn minh, theo nghĩa rộng về tộc người học, nói chung gồm có tri thức, tín ngưỡng, nghệ thuật, đạo đức, luật pháp, tập quán và một số năng lượng và thói quen khác được con người chiếm lĩnh với tư cách một thành viên của xã hội.
Theo định nghĩa này thì văn hóa và văn minh là một; nó bao gồm tất cả những lĩnh vực liên quan đến đời sống con người, từ tri thức, tín ngưỡng đến nghệ thuật, đạo đức, pháp luật… Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Vì lẽ sinh tồn cũng như vì mục đích cuộc sống loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn hóa, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hàng ngày về ăn, mặc ở và các phương tiện, phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa.” Theo cách định nghĩa này của Chủ tịch thì văn hóa sẽ bao gồm toàn bộ những gì do con người sáng tạo ra và phát minh ra.TS Trần Ngọc Thêm định nghĩa về văn hóa: "Văn hóa là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội của mình.” Khái niệm này đã đưa ra đầy đủ yếu tố về vật chất cũng như tinh thần của văn hóa và quá trình hình thành nên văn hóa. Trên cơ sở phân tích các quan niệm trên có thể hiểu một cách khái quát nhất theo quan điểm sau: “Văn hóa là toàn bộ các giá trị về vật chất và tinh thần do con người sáng tạo ra trong quá trình lao động (từ lao động trí óc đến lao động chân tay), được chi phối bởi môi trường (môi trường tự nhiên và xã hội) xung quanh và tính cách của từng tộc người. Nhờ có văn hóa mà con người trở nên khác biệt so với các loài vật khác; và do 7 được chi phối bởi môi trường xung quanh và tính cách tộc người nên văn hóa ở mỗi tộc người sẽ có những đặc trưng riêng.
Khái niệm văn hóa doanh nghiệp Doanh nghiệp được tạo bởi con người, lợi thế của doanh nghiệp ngoài thể hiện qua vốn, công nghệ còn thể hiện qua sức mạnh gắn kết cộng đồng người trong doanh nghiệp, tạo ra bản sắc riêng có của mỗi doanh nghiệp. Bản sắc đó chính là văn hóa doanh nghiệp. Có nhiều khái niệm khác nhau về văn hóa doanh nghiệp dựa trên các góc độ tiếp cận khác nhau: Edgar Schein (1985) cho rằng văn hóa doanh nghiệp là "Một mô hình giả định chia sẻ cơ bản mà nhóm đã học được, đã làm việc tốt, đủ được coi là hợp lệ và được thông qua các thành viên đễ nhận thức, suy nghĩ và cảm nhận các vấn đề liên quan đến tổ chức". Một cách đơn giản, văn hóa doanh nghiệp được hình thành từ một nhóm người đã được đào tạo, hoặc chỉ đơn giản là học được bởi những người xung quanh.
Văn hóa doanh nghiệp được tạo ra sẵn và được các thành viên trong tổ chức chấp nhận như là một cách thức trong xử lý công việc và truyền đạt lại cho các thành viên mới của tổ chức. Bằng cách này, văn hóa doanh nghiệp có chức năng giống như bất kỳ xã hội học tập. Theo Brown (1998), văn hóa doanh nghiệp như “Một nguyên mẫu của những niềm tin, giá trị và các cách thức đối mặt với những trải nghiệm đã được đúc rút, nguyên mẫu này được hình thành phát triển trong chuỗi các sự kiện đã diễn ra của doanh nghiệp và được liệt kê trong các tài liệu quản lý và trong cách ứng xử của mỗi thành viên trong doanh nghiệp.” Văn hóa doanh nghiệp là cái được đúc kết trong doanh nghiệp hình thành nên chuẩn mực của mỗi thành viên trong doanh nghiệp phát học cách hành xử theo. Trên cơ sở kế thừa những nghiên cứu của các học giả và hệ thống nghiên cứu logic về văn hoá và văn hoá kinh doanh, văn hoá doanh nghiệp được định nghĩa như sau: “Văn hoá doanh nghiệp là hệ thống các giá trị đặc trưng mà một doanh nghiệp sáng tạo ra và gìn giữ trong suốt quá trình hình thành, tồn tại và phát triển doanh nghiệp, trở thành chuẩn mực, quan niệm, tập quán và truyền thống thâm nhập và chi phối tình cảm, nếp suy nghĩ, hành vi ứng xử của mọi thành viên trong doanh nghiệp, tạo nên bản sắc riêng có của mỗi doanh nghiệp.2 Một số lý thuyết về phát triển văn hóa doanh nghiệp của Công ty 1.
Tác động của văn hóa doanh nghiệp tới hoạt động của doanh nghiệp 1. Tác động tích cực Việc xây dựng và phát triển văn hóa doanh nghiệp có tác động rất lớn tới sự phát triển của doanh nghiệp, bởi bất kì một doanh nghiệp nào nếu thiếu đi yếu tố văn hóa, ngôn ngữ, thông tin thì doanh nghiệp đó khó có thể đứng vững và tồn tại được. Tác động của nó được thể hiện cụ thể ở những khía cạnh sau: Thứ nhất là nâng cao năng lực cạnh tranh cho các doanh nghiệp. Các nhà nghiên cứu đều cho rằng một văn hóa doanh nghiệp mạnh sẽ tạo được lợi thế cạnh tranh cho chính doanh nghiệp đó.
Thứ hai là góp phần tạo ra bản sắc riêng cho doanh nghiệp. Việc xây dựng và phát triển văn hóa doanh nghiệp sẽ giúp cho doanh nghiệp xác định được tên tuổi của mình và để nhận biết được sự khác nhau giữa doanh nghiệp mình với doanh nghiệp khác. Thứ ba là giúp doanh nghiệp tạo ra khả năng thích ứng cao. Có một sự thật phải thừa nhận chính là chỉ có văn hóa doanh nghiệp mạnh thì mới có khả năng thích ứng tốt với sự thay đổi liên tục từ môi trường bên ngoài.
Thứ tư là góp phần tạo nên giá trị tinh thần cho doanh nghiệp. Sống trong một môi trường văn hóa lành mạnh với sự quan tâm thỏa đáng của các cấp lãnh đạo sẽ làm cho nhân viên cảm thấy lạc quan và cống hiến hết mình cho mục tiêu của doanh nghiệp. Thứ năm là yếu tố tạo ra sức hút cho doanh nghiệp. Văn hóa doanh nghiệp chính là hình ảnh, liên tưởng về một doanh nghiệp và tạo ra đặc trưng để phân biệt với các doanh nghiệp khác.
Cuối cùng là văn hóa doanh nghiệp quyết định sự trưởng tồn của doanh nghiệp. Nhiều người cho rằng văn hóa doanh nghiệp là một tài sản của doanh nghiệp. Cụ thể hơn, văn hóa doanh nghiệp giúp cho doanh nghiệp: giảm xung đột điều phối và kiểm soát; tạo động lực làm việc; tạo lợi thế cạnh tranh. Tác động tiêu cực Thực tế minh chứng rằng, hầu hết các doanh nghiệp đều có tập hợp các niềm tin dẫn đạo.
Trong khi đó các doanh nghiệp có thành tích kém hơn nhiều thuộc một trong hai loại: Không có tập hợp niềm tin nhất quán hoặc có mục tiêu rõ ràng và được thảo luận 9 rộng rãi nhưng chỉ là mục tiêu có thể lượng hoá được (mục tiêu tài chính) mà không có mục tiêu mang tính chất định tính. Văn hóa doanh nghiệp không lành mạnh sẽ có những tác động xấu đến con người trong tổ chức, khi đó người lao động trong doanh nghiệp sẽ mang tính tiêu cực, họ sẽ không tập trung vào công việc, làm cho hiệu quả lao động kém, tham ô, trộm cắp đồ trong doanh nghiệp xảy ra, cách cư xử giữa các thành viên trong doanh nghiệp với nhau và giữa các thành viên trong doanh nghiệp với khách hàng cũng kém phần lịch sự, sự gắn bó của người lao động với doanh nghiệp cũng sẽ bị giảm sút hay xuất hiện: Không khí làm việc thụ động, sợ hãi của các nhân viên; Nhân viên thờ ơ hoặc chống đối lãnh đạo; Nhân viên không có niềm tin và không có mối quan hệ thân thiện với tổ chức; Tổ chức không thực hiện đạo đức kinh doanh; Tổ chức không thực hiện các trách nhiệm xã hội. Một điều không thể phủ nhận là nếu những giá trị hoặc niềm tin của doanh nghiệp mang tính tiêu cực thì nó sẽ ảnh hưởng rất lớn đến thành viên của doanh nghiệp đó. Do đó nếu môi trường văn hoá công ty không lành mạnh, không tích cực sẽ ảnh hưởng xấu đến tâm lý làm việc của nhân viên và có tác động tiêu cực đến kết quả kinh doanh của toàn doanh nghiệp.
Các hình thức biểu hiện của văn hóa doanh nghiệp 1. Giá trị hữu hình Kiến trúc của doanh nghiệp. Kiến trúc của doanh nghiệp bao gồm kiến trúc ngoại thất và kiến trúc nội thất công sở. Kiến trúc ấn tượng của doanh nghiệp thể hiện tư tưởng của người lãnh đạo, trình độ thẩm mỹ cũng như năng lực tài chính của doanh nghiệp đó.
Đây cũng là cách để doanh nghiệp khẳng định uy thế trước đối thủ, khắc ghi hình ảnh của mình trong tâm trí khách hàng và đối tác. Kiến trúc thường tạo nên những ảnh hưởng rất lớn đến hành vi và phương diện cách thức giao tiếp, phản ứng và thực hiện công việc. Các công trình kiến trúc cũng là một bộ phận hữu cơ quan trọng trong hệ thống các sản phẩm mà chủ thể doanh nghiệp tạo ra. Trong mỗi công trình kiến trúc đó đều chứa đựng giá trị lịch sử gắn liền với sự ra đời của chủ doanh nghiệp, các đơn vị và các thế hệ nhân viên.
Biểu tượng – Logo – Khẩu hiệu. Biểu tượng là một công cụ biểu thị đặc trưng của văn hóa kinh doanh, nó biểu thị niềm tin giá trị mà chủ thể kinh doanh muốn gửi gắm. Các công trình kiến trúc, lễ nghi, giai thoại truyền thuyết hay khẩu hiệu. đều chứa đựng những đặc trưng của biểu tượng, bởi thông qua giá trị vật chất cụ thể, hữu hình thì các 10 biểu trưng này đều muốn truyền đạt những giá trị, ý niệm, những ý nghĩ tiềm ẩn sâu xa bên trong cho người tiếp nhận theo các cách thức khác nhau.
Một hình thức khác của biểu tượng cũng có ý nghĩa quan trọng đó là logo. Nó thường có sức mạnh rất lớn vì chúng có thể diễn đạt được giá trị chủ đạo mà chủ doanh nghiệp muốn tạo ấn tượng, muốn truyền đạt hay lưu lại. Logo có tác dụng làm cho thương hiệu nổi bật và ấn tượng. Nó tạo ra sự nhận biết rất mạnh bằng thị giác và ghi nhớ lâu hơn.