Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN TRƯỜNG MẦM NON NGOÀI CÔNG LẬP 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các nghiên cứu về phát triển trường mầm non đối với sự hình thành, phát triển toàn diện của trẻ em Giáo dục mầm non (GDMN) là một bộ phận trong hệ thống giáo dục quốc dân. Giáo dục mầm non thực hiện việc nuôi dưỡng, chăm sóc, giáo dục trẻ em từ ba tháng tuổi đến sáu tuổi (Điều 21 - Luật Giáo dục, 2005), tạo sự khởi đầu cho sự phát triển toàn diện của trẻ, đặt nền tảng quan trọng cho các cấp học tiếp theo và cho việc học tập suốt đời.
Cơ sở giáo dục mầm non bao gồm: Nhà trẻ, nhóm trẻ nhận trẻ em từ ba tháng tuổi đến ba tuổi; Trường, lớp mẫu giáo nhận trẻ em từ ba tuổi đến sáu tuổi; Trường mầm non là cơ sở giáo dục kết hợp nhà trẻ và mẫu giáo, nhận trẻ em từ ba tháng tuổi đến sáu tuổi. Do đó, cơ sở GDMN nói chung, trường mầm non ngoài công lập nói riêng có vị trí quan trọng đặc biệt trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực, phát triển trí tuệ con người Việt Nam, nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài. Quan tâm chăm sóc giáo dục trẻ MN không chỉ đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển của trẻ sau này mà còn đầy ý nghĩa đối với tương lai của mỗi quốc gia. Đầu tư vào trẻ MN là một trong những đầu tư lâu dài tốt nhất mà mỗi quốc gia đều có thể làm được.
Ngày càng nhiều chính phủ các nước trong đó có chính phủ Việt Nam đã nhận ra tầm quan trọng của GDMN và theo đó ngày càng có những chính sách thể hiện quan tâm đến việc chăm sóc và giáo dục trẻ MN, phát triển GDMN. Các nghiên cứu lý luận và thực tiễn đã khẳng định lứa tuổi mầm non là giai đoạn đầu của cuộc sống con người, các nhà giáo dục đã cho rằng "phi Giáo dục Mầm non thì bất thành nhân cách". Những nghiên cứu gần đây về sinh học, nghiên cứu sự tác động của giáo dục đối với lứa tuổi này… lại càng 7 khẳng định vị trí, vai trò của GDMN là hết sức quan trọng trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực quốc gia. Khoa học đã chứng minh những năm đầu của cuộc đời, đặc biệt là hai năm đầu tiên, là thời kì vô cùng quan trọng đối với sự tăng trưởng và phát triển trước mắt và lâu dài của một con người.
Thời kì này là tiền đề quyết định đứa trẻ sau này có sức khoẻ, có khả năng học tập và có biết cách ứng xử để thích nghi với môi trường xung quanh hay không. Những tiến bộ hay tổn thương của trẻ và những tác động qua lại trong những năm đầu tiên sẽ mạnh mẽ hơn bất cứ giai đoạn nào khác của cuộc đời. Những vấn đề gây khó khăn cho trẻ khi đi học như sức khoẻ yếu, suy dinh dưỡng, tự ti, khả năng tiếp thu kém thường là do những nguyên nhân từ lứa tuổi MN của trẻ. Sự phát triển ở trẻ em những năm đầu đời có liên quan chặt chẽ đến khả năng học tập của trẻ.
Sự phát triển này bắt đầu từ trước khi sinh ra. Do vậy việc chăm sóc - giáo dục trẻ cần bắt đầu ngay từ trong bụng mẹ (chăm sóc, hướng dẫn bà mẹ khi mang thai) và đặc biệt quan trọng ở lứa tuổi từ sơ sinh đến 6 tuổi. Những nghiên cứu gần đây về sự phát triển bộ não của trẻ em cũng cho thấy sự phát triển não bộ của trẻ kéo dài trong một số năm đầu và sự phát triển trí thông minh của trẻ sẽ bắt đầu từ trước tuổi lên 7. Đặc biệt, trong 2 năm đầu đời, hầu hết các bộ phận của não bộ hình thành và đi kèm với cấu trúc kết nối thần kinh của não.
Việc phát triển này đặc biệt phụ thuộc vào việc cung cấp cho trẻ đủ dinh dưỡng, sự quan tâm chăm sóc và khuyến khích động viên trẻ. Đến 6 tuổi não của trẻ đã đạt được khoảng 90% trọng lượng não của người khi trưởng thành. Trong giai đoạn lứa tuổi MN, ở trẻ sẽ xuất hiện những khả năng nhất định mang tính nền tảng cho những năng lực cao hơn sau này. Nếu những khả năng nền tảng đó bị bỏ qua hoặc không được liên tục nuôi dưỡng thì trẻ không được chuẩn bị tốt cho những bước phát triển về sau ví dụ khả năng nhìn, nghe, phát triển ngôn ngữ, nhận thức… Sự phát triển cơ thể trẻ trong giai đoạn này (nhất là 0 đến 3 tuổi) còn rất non nớt và nhạy cảm với mọi tác động, trẻ dễ bị tổn thương.
Do khả năng 8 chống đỡ bệnh tật thấp, trẻ thường mắc một số bệnh truyền nhiễm như: bạch hầu, ho gà, uốn ván, bại liệt, sởi, ỉa chảy… những bệnh này ảnh hưởng xấu cho sự tăng trưởng và phát triển của trẻ. Việc can thiệp sớm, chăm sóc thích hợp sẽ tạo điều kiện cho trẻ có một cơ thể khoẻ mạnh, phát triển tốt ở giai đoạn sau. Có thể nói, những năm đầu đời là giai đoạn phát triển quan trọng nhất của đời người, đặc biệt là giai đoạn từ 0 đến 3 tuổi là giai đoạn bộ não phát triển và hoàn thiện. Đây cũng là thời kì chịu ảnh hưởng nhiều nhất từ tình trạng dinh dưỡng, sức khoẻ và có tác động lớn nhất đến khả năng nhận thức, học tập, tính cách và các kĩ năng xã hội của con người.
Phát triển trẻ em lứa tuổi mầm non chính là cơ sở cho sự phát triển lâu dài của trẻ để trở thành công dân có ích trong tương lai. Tác giả Hoàng Hoa Lê (2013) trong bài viết: “Vai trò của giáo dục mầm non đối với sự phát triển của trẻ” đăng trên báo “Người đại biểu nhân dân” ngày 24/9/2013 đã nhận định giáo dục mầm non là cấp học đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân, đặt nền móng cho sự phát triển về thể chất, nhận thức, tình cảm xã hội và thẩm mỹ cho trẻ em. Những kỹ năng mà trẻ được tiếp thu qua chương trình chăm sóc giáo dục mầm non sẽ là nền tảng cho việc học tập và thành công sau này của trẻ. Do vậy, phát triển giáo dục mầm non, tăng cường khả năng sẵn sàng đi học cho trẻ là yếu tố quan trọng trong việc phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho đất nước [30].
Trong bài viết của mình, Tiến sĩ Robert.Mayer đã nhấn mạnh “Tại sao phải đầu tư vào chương trình chăm sóc và phát triển trẻ thơ từ những năm nhỏ tuổi, coi đây là một phần của chiến lược cơ bản, bởi vì cũng như trước khi xây dựng tòa nhà, ta cần xây một cái nền bằng đá vững chắc trên cơ sở đó là nền tảng xây lên toàn bộ công trình kiến trúc. Trước khi một em bé vào trường tiểu học cũng cần có một nền tảng tương tự. Chính gia đình, cộng đồng và những giá trị văn hóa cộng đồng là những nhân tố tạo nên nền tảng đó. Do đó từ lúc lọt lòng mẹ đến lúc 6 tuổi, trẻ em cần được sự đầu tư hỗ trợ phát triển thể chất, 9 tinh thần và hiểu biết xã hội.
Việc giáo dục trẻ em trong những năm học ở nhà trường có thành công hay không một phần lớn là tùy thuộc vào những tảng đá làm nền tạo được trong những năm phát triển trẻ thơ sau này”. Các nghiên cứu về phát triển trường mầm non ngoài công lập Thống nhất với nhận định như thế, nên trong gian qua, ở Việt Nam có rất nhiều học giả, nhà nghiên cứu, tác giả đã có công trình nghiên cứu về lĩnh vực GDMN nói chung và GDMN ngoài công lập nói riêng. Năm 2001, tác giả Nguyễn Như Ất trong bài viết “Từ tình hình phát triển trường ngoài công lập của Liên Bang Nga, Trung Quốc và Việt Nam: Thử tìm giải pháp có tính đột phá về lĩnh vực này” trên Tạp chí “Giáo dục và Thời đại” đã chỉ ra: một trong những vấn đề có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của GDMNNCL là cơ chế quản lý của Nhà nước thiếu nhất quán và chưa phát huy được vai trò của GDMNNCL. Tác giả đã kiến nghị phải đẩy nhanh quá trình cải cách hành chính, hoàn thiện thể chế giáo dục để tháo gỡ khó khăn cho sự phát triển của khu vực này [1].
Tác giả Lê Thu Hương (2006) với công trình “Một số vấn đề lý luận về chất lượng giáo dục mầm non” tiến hành tại “Trung tâm nghiên cứu chiến lược và phát triển chương trình giáo dục mầm non” đã chỉ rõ những yếu tố cấu thành nên chất lượng của giáo dục mầm non. Từ đó, đề xuất những giải pháp hợp lý nhằm nâng cao chất lượng giáo dục mầm non nói chung và giáo dục mầm non ngoài công lập nói riêng [28]. Tác giả Trần Lan Hương (2009) với công trình nghiên cứu “Các giải pháp cơ bản nâng cao chất lượng giáo dục mầm non” trình bày trong Hội thảo “Bàn biện pháp quản lý, chỉ đạo nâng cao chất lượng chăm sóc giáo dục trẻ tại các cơ sở giáo dục mầm non tư thục” ngày 25, 26/02/2009 của Bộ Giáo dục & Đào tạo đã đề ra những giải pháp nhằm nâng cao chất lượng giáo dục mầm non và mầm non ngoài công lập, trong đó nhấn mạnh vai trò hỗ trợ và quản lý của Nhà nước mà cụ thể là các cấp chính quyền địa phương. Công trình cũng cho 10 thấy cần phải triển khai đồng bộ các giải pháp đầu tư nâng cao chất lượng cơ sở vật chất của các cơ sở đào tạo trong và ngoài công lập cùng với việc tăng cường chất lượng nguồn nhân lực, đặc biệt là vấn đề đạo đức [27].
Tác giả Bùi Minh Tuấn (2013) với bài viết “Làm gì để nâng cao chất lượng bậc học mầm non?” đăng trên báo Dân Trí ngày 06/12/2013 đã chỉ ra một nghịch lý rất đáng quan tâm trong hệ thống giáo dục nước ta là bậc học yếu kém nhất và ít được quan tâm nhất lại rơi vào bậc học mầm non. Để sớm khắc phục tình trạng trên, tác giả đề nghị cần có sự quan tâm nhiều hơn của các cấp chính quyền địa phương cũng như các cấp quản lý giáo dục nhằm phát triển hài hòa hệ thống giáo dục mầm non công lập cùng với hệ thống mầm non tư thục, huy động sự đóng góp của toàn xã hội đối với bậc học quan trọng này [41].