Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ XÂY DỰNG VĂN HÓA NHÀ TRƯỜNG HƯỚNG TỚI PHÁT TRIỂN THƯƠNG HIỆU CỦA TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề 1. Các công trình nghiên cứu về văn hóa nhà trường, xây dựng văn hóa nhà trường Vào khoảng thập niên 1960, thuật ngữ “văn hóa tổ chức” (organisational culture) xuất hiện lần đầu tiên trên báo Mỹ. Sau đó khoảng thập niên 1970, thuật ngữ tương đương “văn hóa công ty” (corporate culture) xuất hiện và trở lên hết sức phổ biến sau khi tác phẩm văn hóa công ty của Terrence Deal và Atlan Kennedy được xuất bản tại Mỹ năm 1982.
Văn hóa tổ chức được khái niệm là tập hợp quy tắc được các cá nhân, các giá trị và các nhóm trong một tổ chức chia sẻ với nhau. Các nghiên cứu của Barth (2002) nhấn mạnh rằng sự tác động của văn hóa nhà trường sẽ thay đổi đến hoạt động dạy học và học tập của học sinh. Sức mạnh của nó còn mạnh mẽ hơn cả bất kỳ những tác động nào của Bộ giáo dục hay Tổng thống”. Cùng quan điểm Peterson (2002) cũng cho rằng sự tạo ra môi trường văn hóa tích cực sẽ tăng lên sự tôn trọng và gắn kết giữa các thành viên và ngược lại [29] Tác giả Freiburg, H.(1999) Đánh giá cao bầu không khí tâm lý trong môi trường VHNT.
Tác giả đã khẳng định môi trường VHNT là một trong những yếu tố ảnh hưởng nhiều tới việc xây dựng VHNT [dẫn theo 25]. Schein (2004), một trong những nhà nghiên cứu có nhiều đóng góp trong việc đưa ra các quan điểm về văn hóa, văn hóa tổ chức, văn hóa nhà trường. Ông cho rằng văn hóa được cấu thành bởi 3 yếu tố đó là quá trình và cấu trúc hữu hình; là hệ thống các giá trị được tuyên bố và những quan niệm chung. Sự gắn kết 8 của 3 thành tố này tạo nên văn hóa nhà trường.
Nói một cách cụ thể hơn văn hóa nhà trường vào gồm 2 thành tố chính đó là giá trị vật chất và giá trị tinh thần [38]. Văn hóa nhà trường gắn liền với khẩu hiểu “Tiên học lễ, Hậu học văn” trong đó Lễ là đạo đức, là văn hóa. Muốn giỏi tri thức trước hết phải là người có đạo đức, phẩm chất. Đây là những giá trị mà Bác Hồ kính yêu của chúng ta đã đúc đã từng phát biểu: “Vì lợi ích 10 năm thì phải trồng cây.
Vì lợi ích trăm năm thì phải trồng người”, Con người phải vừa hồng, vừa chuyên, lấy đạo đức làm gốc dễ. Quan điểm này cũng được Cố thủ tướng Phạm Văn Đồng nhắc đến, ông mong muốn xây dựng nhà trường phải mô phạm, “trường ra trường, lớp ra lớp, thầy ra thầy, trò ra trò” có như vậy mới đưa Việt Nam phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa [26]. Nghiên cứu của Nguyễn Vũ Bích Hiền và cộng sự cho rằng văn hóa nhà trường là tập hợp những chuẩn mực, giá trị, niềm tin và hành vi ứng xử. Tác giả cũng chỉ ra những nét riêng biệt đặc trưng của văn hóa nhà trường với các tổ chức khác và giữa nhà trường với nhau [13].
Phạm Công Huân trong bài “Văn hóa tổ chức - hình thái cốt lõi của văn hóa nhà trường” cũng tiếp tục khẳng định văn hóa nhà trường là văn hóa của một tổ chức. Tác giả nhấn mạnh rằng văn hóa là tài sản lớn của bất kì một tổ chức nào, văn hóa nhà trường hỗ trợ điều phối và kiểm soát, tạo động lực làm việc, hạn chế xung đột và tiêu cực và nâng cao chất lượng hoạt động của nhà trường [14]. Ngoài ra một số tác giả như Nguyễn Thị Mỹ Lộc, Phạm Thành Nghị, Lê Tiến Hùng, Phạm Quang Huân, Phan Thị Hoa Hương, Lê Hiển Dương, Trần Quốc Thành…trong quá trình tiếp cận quản lý văn hóa nhà trường đã đề xuất một số giải pháp giúp nhà quản lý thiết kế, phát triển môi trường văn hóa hiệu quả. Văn hóa nhà trường sẽ hữu ích trong việc giúp nhà trường đạt được mục tiêu trong thời kỳ hội nhập và phát triển”.
Nghiên cứu của Phạm Minh Hạc về quản lý nhà trường theo tiếp cận hệ thống giá trị đề cao các yếu tố cơ sở vật chất, môi trường giáo dục, giao tiếp ứng xử giữa các thành viên trong nhà trường. Ông cho rằng nhà trường cần xây dựng một hệ giá trị mà ở đó tất cả thành viên đều có sự đồng thuận nhất trí cao, coi đó là mục tiêu đạo đức xã hội” [12]. 9 Nghiên cứu của tác giả Lê Thị Ngọc Thúy đã nhấn mạnh trong nhà trường tồn tại các loại hình văn hóa như văn hóa giảng dạy, văn hóa học tập, văn hóa quản lý, đây được xem là công cụ là mục tiêu để nhà trường hướng tới xây dựng tổ chức có văn hóa[29]. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chủ trì nhiều chương trình, hội thảo khoa học về xây dựng phát triển văn hóa nhà trường theo các chủ đề Hội thảo.
Đây là nhiệm vụ cấp bách và rất quan trọng trong giai đoạn hiện nay, nhất là trong bối cảnh đại dịch Covid-19 đã và đang ảnh hưởng nặng nề đến mọi mặt đời sống, xã hội; trong đó có giáo dục và đào tạo. Trong chương trình liên kết Học viện Giáo dục Singapore , tài liệu bồi dưỡng CBQL nhà trường phổ thông dành hẳn một chuyên đề để nói đến việc “Văn hóa nhà trường”, đây là nội dung quản lý quan trọng của người Hiệu trưởng cần phải thúc đẩy thực hiện. Các công trình nghiên cứu về thương hiệu nhà trường, xây dựng văn hoá nhà trường gắn với phát triển thương hiệu Một số tác giả trên thế giới nghiên cứu chủ yếu tập trung vào sự ảnh hưởng của thương hiệu trường học đối với sự lựa chọn của người học, cụ thể Egerton (1998) tiến hành nghiên cứu phân tích vấn đề trong xây dựng thương hiệu giáo dục mới của bang Texas nước Mỹ; Rosen (1998) cùng cộng sự xuất phát từ góc độ sinh viên đại học, thông qua tìm hiểu về mức độ ảnh hưởng của thương hiệu trường đại học đối với sự lựa chọn trường của sinh viên, đã chỉ ra sinh viên lựa chọn thương hiệu trường học theo kiểu loại trừ [dẫn theo 18]. Waraas và Solbakk (2009) nêu rõ khi xây dựng thương hiệu, đầu tiên cần định nghĩa tinh túy thương hiệu của trường học.
Tinh túy thương hiệu nên thể hiện được giá trị quan chủ chốt và đặc sắc của trường học; xây dựng thương hiệu trường học cần chủ động xây dựng các nhân tố có thể nhìn thấy được như: thiết kế thị giác, quang cảnh hay giá trị trọng tâm [dẫn theo 18]. 10 Tác giả Điền Hán Tộc cho rằng thương hiệu trường học bao gồm 3 đặc điểm cơ bản, đó là: tính độc đáo của dịch vụ, tính ưu thế của phẩm chất dịch vụ và tính cao cấp của dịch vụ [dẫn theo 23]. Tác giả Vương Quốc Bình cho rằng: thương hiệu trường học, sức ảnh hưởng lớn hay nhỏ sẽ phụ thuộc bởi 10 nhân tố sau: trình độ thầy và trò, môn chuyên ngành, nổi trội trong đào tạo, quản lý khoa học, nghiên cứu khoa học, chất lượng phần mềm, khả năng tìm việc của sinh viên khi tốt nghiệp, triển vọng nghiên cứu, tinh thần giáo dục…[ dẫn theo 18] Tác giả Trần Việt Dũng với đề tài: “Quản trị thương hiệu đại học theo tiếp cận mô hình tài sản thương hiệu dựa vào khách hàng” Trong bối cảnh Việt Nam bước vào giai đoạn hội nhập sâu rộng với nền kinh tế thế giới, số lượng các trường đại học ngày càng tăng thì mức độ cạnh tranh ngày càng cao, do đó quản trị thương hiệu đại học ngày càng đóng vai trò quan trọng [9]. Tác giả Nguyễn Thị Thanh Hoa với đề tài: “Xây dưng thương hiệu trường Đại học Kinh tế kỹ thuật công nghiệp”.
Đề tài đã hệ thống hóa các vấn đề chung về thương hiệu, đánh giá thực trạng xây dựng thương hiệu trường đại học Kinh tế kỹ thật công nghiệp đồng thời đề xuất giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả xây dựng thương hiệu trường đại học Kinh tế kỹ thật công nghiệp trong bối cảnh đổi mới giáo dục hiện nay [11]. Tác giả Trần Mai Phương với đề tài: “Quản lý xây dựng thương hiệu trường Mầm non B xã Liên Ninh, huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội” đã đề cập đến khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng và đề xuất các biện pháp của việc quản lý và xây dựng thương hiệu trường mầm non B xã Liên Ninh, huyện Thanh Trì, thành phố Hà Nội [28]. Tác giả Nguyễn Hữu Lương với đề tài “Xây dựng thương hiệu của Trung tâm Hỗ trợ doanh nghiệp Hà Nội giai đoạn 2021-2026”, Luận văn đã hệ thống hoá được cơ sở lý luận và thực trạng công tác xây dựng thương hiệu của Trung tâm Hỗ trợ doanh nghiệp Hà Nội. Từ đó định hướng và đưa ra một số giải pháp để xây dựng thương hiệu cho Trung tâm Hỗ trợ doanh nghiệp Hà Nội giai đoạn 2021 - 2026 đáp 11 ứng yêu cầu triển khai hiệu quả các chính sách hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn Thành phố Hà Nội [24].
Những vấn đề đặt ra trong xây dựng văn hoá nhà trường hướng tới phát triển thương hiệu ở nhà trường phổ thông hiện nay Tóm lại, các nghiên cứu nói trên nhìn chung tập trung vào hai hướng cơ bản: thứ nhất, các vấn đề lí thuyết của văn hóa tổ chức (sự hình thành và phát triển của văn hóa tổ chức, cấu trúc, các cấp độ và biểu hiện của văn hóa tổ chức và vận dụng trong sự phát triển của nhà trường. Thứ hai, nghiên cứu công cụ, hướng dẫn để vận dụng định hình văn hóa nhà trường theo hướng tích cực. Song, chưa có đề tài nào nghiên cứu về xây dựng văn hóa nhà trường hướng tới phát triển thương hiệu của nhà trường phổ thông. Đây cũng là lí do mà tác giả chọn đề tài nghiên cứu xây dựng văn hóa nhà trường hướng tới phát triển thương hiệu trong hệ thống Hà Nội - Thăng Long - Xa La.
Một số khái niệm cơ bản của đề tài 1. Văn hóa, văn hóa nhà trường 1. Văn hóa Để tồn tại và phát triển con người phải gắn với cộng đồng, tổ chức hay nói cách khác văn hóa không tồn tại riêng lẻ mà được hình thành khi con người gắn kết với nhau, khi đó văn hóa cộng đồng, văn hóa tổ chức xuất hiện. Quan điểm về văn hóa đã được nhiều học giả nước ngoài nghiên cứu cụ thể như William Isaac Thomas: “Văn hóa là các giá trị vật chất và xã hội của bất kỳ nhóm người nào bao gồm các thiết chế, tập tục, phản ứng cư xử.