phần mở đầu “Chiến lược phát triển thông tin đến năm 2010” ban hành kèm theo Quyết định số 219/2005/QĐ – TTg ngày 9/9/2005 của Thủ tướng Chính phủ: “Thông tin được coi là một nhu cầu thiết yếu trong đời sống xã hội, là công cụ để điều hành, quản lý, chỉ đạo của mỗi quốc gia, là phương tiện hữu hiệu để mở rộng giao lưu hiểu biết giữa các quốc gia, dân tộc, là nguồn cung cấp tri thức mọi mặt cho công chúng và là nguồn lực phát triển kinh tế – xã hội”. Đặc biệt, Chiến lược phát triển thông tin đã nêu lên một luận điểm quan trọng về vai trò của thông tin trong đời sống xã hội: Sự chênh lệch về trình độ phát triển thông tin giữa các nước là một đặc điểm về quy mô và trình độ phát triển trong thời kỳ cách mạng khoa học và công nghệ. Nước nào không vượt qua được những thách thức về thông tin, nước đó mất cơ hội phát triển và có nguy cơ mất khả năng tự chủ. Thiếu thông tin, sẽ gặp khó khăn trong việc đưa ra các quyết định hoặc các quyết định sẽ bị sai lệch, thiếu cơ sở khoa học, không thực tiễn và trở nên kém hiệu quả.
11 Theo cuốn “Cơ sở lí luận báo chí truyền thông” của tác Dương Xuân Sơn, Đinh Văn Hương, Trần Quang thì, hiện nay khoa học đã phát triển đến trình độ cao, trong các lĩnh vực khoa học, thuật ngữ thông tin cũng có những cách hiểu khác nhau khi sử dụng đến nó. Có thể phân biệt sự khác nhau giữa ba lĩnh vực lớn có mối quan hệ hỗ trợ nhau trong truyền thông là truyền thông đại chúng, viễn thông và tin học. Trong lĩnh vực truyền thông, hoạt động chủ yếu dựa trên nội dung của các thông điệp, nhất là khi tiếp xúc với công chúng. Người ta gọi là thông tin chất lượng.
Trong lĩnh vực viễn thông, hoạt động nhằm mục đích vận chuyển và bảo đảm tính chính xác của các thông điệp, đó là tính tương tác của thông tin nhờ việc đưa vào mạng. Từ các yêu cầu về điều kiện sản xuất trí tuệ dựa trên hình thái chính thức của các thông tin đã ra đời bộ môn thông tin học. Có thể coi lĩnh vực này là cách xử lý thông tin phần mềm, nghĩa là thông tin dưới hình thức số. Tóm lại, cùng sử dụng thuật ngữ thông tin nhưng khái niệm thông tin của các nhà báo sử dụng lại hoàn toàn khác với những khái niệm thông tin mà các nhà kĩ thuật viễn thông xử lí hoặc thông tin mà các nhà tin học chế tạo.
Như vậy, có thể khái quát về khái niệm thông tin như sau: Thông tin là khối lượng tri thức được sử dụng để tuyên truyền, phổ biến qua các phương tiện kỹ thuật, các loại hình chuyển tải nhằm tác động đến những hành vi của công chúng trong xã hội, định hướng dư luận xã hội, thực hiện chức năng giám sát, quản lý để góp phần hoàn thiện, phát triển xã hội. Thông tin báo chí 1. Khái niệm Trong một thế giới hiện thực chứa đầy lượng thông tin, báo chí có cách riêng của mình để phản ánh hiện thực với mục đích tác động tới nhiều tầng lớp xã hội với những mối quan tâm, sở thích và nhu cầu khác nhau. Chính điều đó đã khiến cho báo chí trở thành một hoạt động thông tin đại chúng 12 rộng rãi và năng động nhất mà không một hình thái ý thức xã hội nào có được.
Theo đó, thông tin báo chí cũng được hiểu theo hai nghĩa: Thứ nhất, đó là tri thức, tư tưởng do nhà báo tái tạo và sáng tạo từ hiện thực cuộc sống. Tất cả những vấn đề, sự kiện, hiện tượng trong tự nhiên và xã hội được báo chí phản ánh nhằm phục vụ nhu cầu tìm hiểu, khám phá của con người. Thứ hai, đó là phương tiện, công cụ chuyển tải tác phẩm báo chí tới công chúng. Trong hoạt động báo chí, thông tin là mục đích chủ yếu.
Thông tin trở thành “cầu nối” giữa báo chí và công chúng. Căn cứ việc phân loại theo phương thức thể hiện, người ta chia thông tin báo chí thành các loại hình: Thông tin chủ yếu bằng chữ viết (báo in); thông tin chủ yếu bằng tiếng nói (phát thanh); thông tin chủ yếu bằng hình ảnh (truyền hình); thông tin trên mạng internet (đa phương tiện). Trong thực tiễn báo chí, thuật ngữ “thông tin” có nhiều dạng khác nhau: có khi chỉ là cái tin vắn, tin ngắn, bài bình luận, phóng sự, phỏng vấn; có khi là một chương trình phát thanh, truyền hình. Ngay cả các tiêu đề, vị trí của tác phẩm trên các cột báo, giọng đọc của phát thanh viên, các cỡ chữ hay cách xếp chữ trên các tờ báo… đều chứa đựng thông tin.
Thuật ngữ “Thông tin” trong hoạt động báo chí còn có cách hiểu rộng hơn, chúng còn được hiểu như một danh từ tập hợp. Chúng ta có thể gọi toàn bộ tác phẩm, hay hệ thống những tin tức là thông tin. Trong tiến trình phát triển của lịch sử văn hoá nhân loại, báo chí là một hiện tượng xã hội, ra đời do nhu cầu thông tin giao tiếp, giải trí và nhận thức của con người. Thông tin là một hiện tượng vốn có của thế giới vật chất.
Theo các nhà nghiên cứu, lần đầu tiên thông tin được con người chú ý về mặt ý nghĩa xã hội của nó và được đề cập đến trong lý thuyết báo chí vào những năm 20 – 30 của thế kỷ XX. Và từ đây, “Thông tin chính là những cái mới khác với những điều đã biết”. 13 Hiện nay, đặc biệt trong thời đại “bùng nổ thông tin” Đảng và Nhà nước ta hết sức coi trọng và đánh giá cao vai trò của thông tin. Đây không chỉ là phương tiện cung cấp thông tin, cung cấp tri thức, là một trong những công cụ giúp cho công tác chỉ đạo, điều hành đất nước mà còn là nơi để phản hồi những thông tin từ nhân dân đối với đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, góp phần quan trọng thực hiện dân chủ hoá trong đời sống xã hội.
Thông tin thực sự là công cụ cung cấp tri thức, dự báo sự phát triển đồng thời cũng là động lực thúc đẩy sự phát triển. Đời sống nhân dân được cải thiện, trình độ dân trí ngày càng được nâng cao nên nhu cầu thông tin của nhân dân đòi hỏi ngày càng cao hơn. Có thể nói, thông tin là chức năng sơ khởi của báo chí, theo nghĩa sử dụng phương tiện kỹ thuật để phổ biến kết quả lao động sáng tạo của nhà báo. Thực hiện chức năng thông tin, báo chí cung cấp cho công chúng về tất cả các vấn đề, sự kiện của đời sống xã hội, đáp ứng nhu cầu khám phá, tìm hiểu thế giới tự nhiên, xã hội.
Và do vậy, có một cách định nghĩa khác về thông tin như sau: Thông tin không chỉ đơn giản là tác phẩm báo chí mà là những tác phẩm báo chí khi đã được công chúng tiếp nhận. Hoặc có thể đồng tình với định nghĩa: Thông tin là phần tri thức được sử dụng để định hướng, tác động đến những hành động tích cực và quản lý xã hội, thực hiện mục đích giữ gìn những đặc điểm, phẩm chất, sự hoàn thiện và sự phát triển hệ thống” (Afanaxiep- Thông tin xã hội và định hướng xã hội, Mátxcơva, 1975, tr. Đặc điểm cơ bản của thông tin báo chí Thông tin báo chí được thể hiện ở một số đặc điểm cơ bản sau: + Thông tin thời sự Theo từ điển Tiếng Việt thì “Thời sự” được hiểu là toàn bộ sự việc ít nhiều quan trọng vừa mới xảy ra, được nhiều người quan tâm. Theo đó, thông tin thời sự có thể cắt nghĩa thành ba nét chính, một là, toàn bộ sự việc vừa mới 14 xảy ra; hai là, sự việc ít nhiều quan trọng, ba là, được nhiều người quan tâm.
Như vậy, thời sự có thể hiểu là những sự việc, sự kiện vừa mới xảy ra, nóng hổi, liên quan đến nhiều người và có ý nghĩa ngày hôm nay, ngay bây giờ. Tuy nhiên, cũng có những sự kiện xảy ra lâu rồi, nay mới biết và mới được nhận thức lại, được nhiều người quan tâm. Thông tin thời sự - thông tin sự kiện và vấn đề thời sự của báo chí là nhằm tạo sự thống nhất trong nhận thức, nguyên tắc, kĩ năng, hành nghề của nhà báo, cũng như nhận diện giá trị của tác phẩm báo chí. Chừng nào công chúng tiếp cận sản phẩm báo chí với những thông tin sự kiện và vấn đề thời sự nóng hổi, vừa thổi vừa ăn, được chắt lọc từ thực tiễn đời sống hàng ngày góp phần tăng thêm nhận thức cho công chúng.
Có thể lấy hàng loạt các ví dụ gần đây nhất. Đó là sự kiện Chương trình Chuyển động 24 – VTV đã tốn khá nhiều công sức mổ xẻ, bới móc một vụ việc rất nhỏ, đó là đi tìm tuổi thật của cầu thủ Công Phượng ( tháng 10/2014). Sự việc đang được dư luận quan tâm và thời gian qua tốn khá nhiều giấy mực của giới truyền thông. Liên tục những bài viết, bình luận xung quanh việc nhà Đài quốc gia thông tin vụ việc này, gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới quyền riêng tư và đời sống của gia đình cầu thủ.
Rất nhiều những bài viết đặt ra vấn đề đạo đức người làm báo và những điều quá đà của VTV. + Tính công khai của thông tin báo chí Trong thời đại bùng nổ thông tin hiện nay, các phương tiện truyền thông hiện đại đang là công cụ tốt nhất giúp cho báo chí truyền tải một lượng thông tin khổng lồ đến với công chúng. Báo chí hướng tác động đến quảng đại nhân dân, tác động vào số đông. Đó chính là tính công khai của thông tin báo chí.
Theo từ điển Tiếng Việt thì Công khai chính là “không giữ kín, mà để cho mọi người có thể biết”. 15 Công khai trên báo chí chính là báo chí thông tin sự kiện, xã hội hóa sự kiện. Sự kiện đó sẽ tác động vào nhận thức, thái độ và hành vi của hàng triệu người, lay động, chi phối, thậm chí lũng đoạn hàng triệu người. Đó chính là nguồn gốc quan trọng nhất tạo nên sức mạnh xã hội của báo chí.
Do vậy, có thể nói rằng, tính công khai tiềm ẩn sức mạnh của báo chí, bởi tính công khai là căn nguyên tạo nên dư luận xã hội cũng như khả năng huy động nguồn lực xã hội. Và nhờ sức mạnh từ tính công khai, báo chí vừa là công cụ vừa là lực lượng xã hội trong sự gắn bó chặt chẽ với dư luận xã hội có thể tham gia hiệu quả vào quá trình tổ chức, quản lý, giám sát và phản biện xã hội.
