CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TRONG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. LÝ LUẬN CHUNG VỀ THANH TOÁN KHÔNG DÙNG TIỀN MẶT TẠI NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. Khái niệm, đặc điểm Hoạt động thanh toán không dùng tiền mặt, bao gồm: mở và sử dụng tài khoản thanh toán; dịch vụ thanh toán không dùng tiền mặt; dịch vụ trung gian thanh toán; tổ chức, quản lý và giám sát các hệ thống thanh toán , mạng chuyển tiền. Các khái niệm liên quan: Dịch vụ thanh toán là việc cung ứng phương tiện thanh toán, thực hiện giao dịch thanh toán trong nước và quốc tế, thực hiện thu hộ, chi hộ và các loại dịch vụ khác của các tổ chức cung ứng dịch vụ thanh toán theo yêu cầu của người sử dụng dịch vụ thanh toán.
Phương tiện thanh toán là tiền mặt và các phương tiện thanh toán không dùng tiền mặt được sử dụng nhằm thực hiện giao dịch thanh toán (Chính phủ, Chiến lược quốc gia về môi trường tài chính). Khái niệm thanh toán không dùng tiền mặt (TTKDTM): Ngân hàng thương mại là một định chế tài chính trung gian có vị trí quan trọng trong nền kinh tế thị trường nói chung và trong hệ thống ngân hàng trung gian nói riêng. Dịch vụ TTKDTM là một hoạt động dịch vụ thanh toán được thực hiện bằng cách sử dụng các công cụ/phương thức thanh toán để bù trừ tiền từ tài khoản/hạn mức tiền của người phải trả sang tài khoản của người thụ hưởng hoặc được bù trừ lẫn nhau thông qua đơn vị cung ứng “DVTT”. Từ những quan điểm trên, có thể hiểu TTKDTM là một hình thức vận động của tiền tệ.
TTKDTM trong các NHTM đóng vai trò trung gian thực hiện yêu cầu của khách hàng nhằm thỏa mãn mục đích của họ thông qua các hình thức thanh toán, thu hộ, chi hộ, chuyển tiền…bằng cách trích chuyển trên sổ sách, ghi chép cắt 7 chuyển tiền từ người này sang người khác, từ nơi này sang nơi khác không sử dụng đến tiền mặt. Như vậy, có thể hiểu, dịch vụ TTKDTM là loại hình dịch vụ được các NHTM cung cấp để khách hàng thanh toán hàng hóa và dịch vụ qua tài khoản của khách hàng mở tại ngân hàng hoặc không qua tài khoản ngân hàng mà không sử dụng đến tiền mặt. Đặc điểm của thanh toán không dùng tiền mặt: Trong TTKDTM sự vận động của tiền tệ độc lập so với sự vận động của vật tư hàng hóa về cả thời gian và không gian, vốn thường không có sự ăn khớp nhau. Khác với thanh toán bằng tiền mặt do khách hàng thường thực hiện một cách trực tiếp theo kiểu “giao hàng, nhận tiền”, dịch vụ TTKDTM cho phép việc giao hàng được tiến hành ở nơi này nhưng thanh toán ở nơi khác hay giao hàng trước hoặc sau khi nhận tiền.
Đặc điểm này cho phép dịch vụ TTKDTM có thể thực hiện với khối lượng không hạn chế trên cơ sở tài khoản tại ngân hàng góp phần thúc đẩy lưu chuyển hàng hóa và dịch vụ. Vật trung gian trao đổi trong TTKDTM không xuất hiện như trong hình thức thanh toán dùng tiền mặt theo kiểu H-T-H mà chỉ xuất hiện dưới hình thức tiền kế toán hay tiền ghi sổ và được ghi chép trên các chứng từ, sổ sách kế toán. Mỗi bên tham gia thanh toán bắt buộc phải mở tài khoản tại ngân hàng và người thanh toán phải có tiền trên tài khoản, nếu không việc thanh toán sẽ không thể tiến hành được. Ngân hàng cần kiểm soát trong việc tổ chức thanh toán để đảm bảo đặc điểm kỹ thuật và tính chuyên nghiệp của dịch vụ này.
Ngân hàng đóng vai trò rất quan trọng, vừa là người tổ chức vừa là người thực hiện các khoản thanh toán mà khách hàng ủy nhiệm. Với nghiệp vụ này, ngân hàng trở thành một trung tâm thanh toán đối với khách hàng. Với những đặc điểm nêu trên, TTKDTM nếu được tổ chức và thực hiện tốt sẽ phát huy được tác dụng tích cực của nó. Trong tương lai, theo đà phát triển của xã 8 hội và theo nhu cầu của thị trường, thanh toán không dùng tiền mặt sẽ giữ một vị trí cực kỳ quan trọng trong việc lưu chuyển tiền tệ và trong thanh toán giá trị của nền kinh tế.
Tính tất yếu khách quan và vai trò thanh toán không dùng tiền mặt 1. Tính tất yếu khách quan Nền kinh tế phát triển, có nhiều thành phần kinh tế tham gia thanh toán bằng tiền mặt, việc thanh toán bằng tiền mặt có những hạn chế cơ bản: Thanh toán bằng tiền mặt tạo kẽ hở cho các đơn vị bán không chấp hành chế độ hóa đơn chứng từ, dễ trốn thuế, làm giảm thu Ngân sách nhà nước (NSNN) và khó kiểm soát về mục đích, đối tượng các khoản chi. Thanh toán bằng tiền mặt có tốc độ không cao vì thanh toán dùng tiền mặt luôn có sự xuất hiện của tiền mặt nên thanh toán giữa bên mua và bên bán phải có sự vận chuyển, kiểm đếm, bảo quản tiền mặt… do đó dễ dẫn đến mất mát và nhầm lẫn. Do đó, quá trình thanh toán bằng tiền mặt cho thấy không thể đáp ứng được yêu cầu của thực tế.
Từ thực tế khách quan đó, phương thức TTKDTM được hình thành, nó khắc phục những hạn chế của thanh toán bằng tiền mặt, đồng thời có vai trò quan trọng thúc đẩy sự phát triển sản xuất và lưu thông hàng hóa của nền kinh tế. Thanh toán không dùng tiền mặt là thanh toán trực tiếp đến đối tượng cung cấp hàng hóa, dịch vụ, chi theo tiến độ thực hiện công việc của đơn vị. Do tính ưu việt như vậy nên hình thức thanh toán không dùng tiền mặt không ngừng hoàn thiện và ngày càng phát triển, không thể thiếu được trong nền kinh tế thị trường. Thanh toán không dùng tiền mặt ra đời là một tất yếu khách quan.
Vai trò của thanh toán không dùng tiền mặt TTKDTM đã tạo ra những thuận lợi to lớn đối với toàn xã hội, thúc đẩy nền kinh tế phát triển nhờ những ưu điểm vượt trội của nó so với thanh toán dùng tiền 9 mặt. TTKDTM ngày càng đóng góp vai trò quan trọng trong hoạt động của nền kinh tế thị trường. Vai trò đối với nền kinh tế và ngân hàng Trung ương: -TTKDTM giúp thúc đẩy nhanh tốc độ thanh toán, tốc độ chu chuyển vốn, chu kỳ sản xuất được rút ngắn, đẩy nhanh quá trình tái sản xuất và tác động trực tiếp đến toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Nó được coi là khâu đầu tiên và cũng là khâu cuối cùng trong quá trình sản xuất và liên quan đến toàn bộ lĩnh vực lưu thông hàng hóa, tiền tệ của các tổ chức, cá nhân trong xã hội.
-TTKDTM cũng góp phần mở rộng các quan hệ kinh tế khác trong xã hội. Do đó, TTKDTM có vai trò rất to lớn đối với nền kinh tế, đặc biệt là với nền kinh tế thị trường như hiện nay. Như chúng ta có biết khi nền kinh tế chuyển sang kinh tế thị trường, TTKDTM đã giữ một vai trò rất quan trọng đối với từng đơn vị kinh tế, từng cá nhân và đối với toàn bộ nền kinh tế, bất kỳ một nhà sản xuất nào cũng đều mong muốn đồng vốn của mình tham gia vào nhiều chu kỳ sản xuất và sinh lời tối đa cho mình. Do đó, họ muốn sản phẩm của họ làm ra phải được tiêu thụ ngay trên thị trường và thu được tiền để tiếp tục một chu kỳ sản xuất mới.
Vì vậy, vấn đề thanh toán tiền hàng là vô cùng quan trọng, trong quá trình trao đổi mua bán nếu đơn vị dùng tiền mặt thì sẽ gặp nhiều khó khăn về phương tiện vận chuyển bảo quản tiền khả năng rủi ro cao. -TTKDTM mặt góp phần giảm thấp tỷ trọng tiền mặt trong lưu thông, từ đó có thể tiết kiệm được chi phí lưu thông xã hội như: in ấn, phát hành, bảo quản, vận chuyển, kiểm đếm. Mặt khác, TTKDTM còn tạo ra sự chuyển hoá thông suốt giữa tiền mặt và tiền chuyển khoản. TTKDTM tạo điều kiện tập trung một nguồn vốn lớn của xã hội vào tín dụng để tái đầu tư vào nền kinh tế, phát huy vai trò điều tiết, kiểm 10 tra của Nhà nước vào hoạt động tài chính ở tầm vĩ mô và vi mô, qua đó kiểm soát được sự lạm phát, đồng thời tạo điều kiện nâng cao năng suất lao động.
Giảm chi phí phát hành tiền: Thông qua thanh toán không dùng tiền mặt sẽ giảm được lượng tiền mặt trong lưu thông qua đó giảm được chi phí phát hành tiền cho ngân hàng trung ương cũng như nền kinh tế. Kiểm soát được các giao dịch: Thông qua TTKDTM các giao dịch qua tài khoản khi đó ngân hàng trung ương điều tiết lượng tiền, nhà nước qua đó phát hiện được các gian lận phòng chống tham nhũng, trốn thuế, lậu thuế, tẩy rửa tiền. Giúp tăng vòng quay vốn trong nền kinh tế xã hội, qua đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế: Các giao dịch TTKDTM với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin tốc độ cao, các doanh nghiệp nhanh chống thu được tiền hàng, làm tăng vòng quay vốn. Phát triển hệ thống thanh toán không dùng tiền mặt là một sáng kiến mới khác của Ngân hàng Trung ương Campuchia nhằm hiện đại hóa hệ thống thanh toán ở Campuchia.
Dịch vụ mới sẽ cho phép khách hàng nhận tiền ngay lập tức, đáp ứng nhu cầu tiền mặt kịp thời và tăng hiệu quả của dịch vụ thanh toán qua mạng chính thức. Đồng thời, nhằm tham gia thực hiện chính sách của Chính phủ Hoàng gia nhằm cải thiện môi trường tài chính, Ngân hàng Trung ương Campuchia đã cho phép các tổ chức tài chính vi mô nhận tiền gửi là thành viên của dịch vụ này vì họ có mạng lưới cung cấp dịch vụ rộng khắp tạo điều kiện cho người dân nông thôn sử dụng dịch vụ. Việc ra mắt dịch vụ này sẽ cung cấp thêm lựa chọn cho khách hàng để thực hiện các giao dịch thanh toán và chuyển tiền thông qua thanh toán điện tử, giảm dòng tiền trên thị trường và tăng hiệu quả trong việc sử dụng các nguồn tài chính. Với sự phát triển của dịch vụ thanh toán này, Ngân hàng Trung ương Campuchia tiếp tục tăng cường khả năng của mình để thực hiện các chức năng quản lý và kiểm soát bổ sung nhằm đảm bảo rằng hệ thống thanh toán hoạt động an toàn và hiệu quả, được công chúng tín nhiệm và góp phần vào Phát triển kinh tế.
11 Vai trò đối với Ngân hàng Thương mại. -TTKDTM mặt góp phần tăng nhanh nguồn vốn của Ngân hàng, mở rộng nghiệp vụ kinh doanh. Khi các DN mở tài khoản tại Ngân hàng sẽ mang lại cho Ngân hàng nguồn vốn tương đối lớn để cho vay, đầu tư phát triển kinh tế.