CHƯƠNG 1: SẢN PHẨM VÀ DỊCH VỤ THÔNG TIN - THƯ VIỆN TRONG HOẠT ĐỘNG THÔNG TIN - THƯ VIỆN TẠI TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG HÀ NỘI 1.1 Những vấn đề chung về sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện 1.1 Khái niệm về sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện 1.1 Sản phẩm thông tin - thư viện Sản phẩm là kết quả của các hoạt động hoặc các quá trình. Sản phẩm bao gồm dịch vụ, phần cứng, vật liệu đã chế biến, phần mềm hoặc tổ hợp của chúng. Sản phẩm có thể là vật chất hoặc phi vật chất. Sản phẩm có thể được làm ra có chủ định hoặc không có chủ định.
Sản phẩm là khái niệm được sử dụng trong lĩnh vực kinh tế và hoạt động thực tiễn của nền sản xuất [10, tr. Sản phẩm là thứ có khả năng thỏa mãn nhu cầu mong muốn của khách hàng, cống hiến những lợi ích cho họ và có thể đưa ra chào bán trên thị trường với khả năng thu hút sự chú ý mua sắm và tiêu dùng. Sản phẩm bao gồm sản phẩm vật chất, dịch vụ, con người, địa điểm, tổ chức và ý tưởng. Theo đó, một sản phẩm được cấu tạo và hình thành từ hai yếu tố có bản sau đây: - Yếu tố vật chất - Yếu tố phi vật chất Theo quan niệm này, sản phẩm phải vừa là cái “đã có”, vừa là cái “đang và tiếp tục phát sinh” trong trạng thái biến đổi không ngừng của nhu cầu.
Dựa vào tính chất lao động tại các cơ quan thông tin - thư viện thì sản phẩm thông tin - thư viện là kết quả của quá trình xử lý thông tin do cá nhân/tập thể thực hiện nhằm thỏa mãn nhu cầu của NDT. Quá trình lao động để tạo ra sản phẩm là quá trình xử lý thông tin bao gồm: phân loại, biên mục, định từ khóa, tóm tắt…cũng như quá trình phân tích, tổng hợp thông tin. 7 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Sản phẩm thông tin - thư viện có những điểm khác biệt với những sản phẩm thông thường và cũng được hiểu như một loại hàng hóa đặc biệt: Giá cả của sản phẩm thông tin - thư viện = giá của vật mang tin + giá trị của thông tin. Một thực tế khách quan hiện nay các cơ quan thông tin - thư viện đang phải đương đầu với điều kiện phục vụ ngày càng trở nên khắt khe hơn: - Sự phát triển nhanh chóng của tiến bộ khoa học và công nghệ làm nảy sinh nhu cầu mới - Sự đòi hỏi và lựa chọn ngày càng khắt khe của NDT với các loại sản phẩm thông tin được chuyển tải qua các phương thức khác nhau - Khả năng thay thế nhau của các sản phẩm Như vậy, một thư viện hay cơ quan thông tin tồn tại cần phải đáp ứng nhu cầu thông tin của cộng đồng xã hội thông qua sản phẩm của nó.
* Một số đặc trưng của sản phẩm thông tin - thư viện: + Chu kỳ sống Mỗi loại sản phẩm thông tin - thư viện có một chu kỳ sống. Chúng tăng trưởng, suy giảm và cuối cùng được thay thế. Từ lúc sinh ra đến mất đi, chu kỳ sống của sản phẩm có thể được chia làm 5 giai đoạn: Giới thiệu, tăng trưởng, trưởng thành, suy giảm, và bỏ đi. + Những sản phẩm mới là cần thiết cho sự tăng trưởng Trong xu thế đổi mới toàn diện tất cả các mặt của đời sống ngày nay, sự đổi mới đã trở thành như là một triết lý.
Thực tế đã chỉ ra rằng những cơ quan thông tin - thư viện đang phát triển hiện nay là những cơ quan đã định trước cho mình những sản phẩm mới. + Những nhân tố thúc đẩy việc phát triển sản phẩm mới Một số nhân tố bên ngoài sẽ thúc đẩy phát triển và giới thiệu những sản phẩm thông tin mới. Bao gồm: Những sự tiến bộ của khoa học kỹ thuật, sự thay đổi nhu cầu và thói quen, những chu kỳ sống của sản phẩm bị rút ngắn, và việc gia tăng sự cạnh tranh quốc tế. 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com + Sự lựa chọn sử dụng thông tin gia tăng Trong những năm gần đây, NDT có quyền lựa chọn sản phẩm thông tin từ các nguồn thông tin khác nhau một cách rộng rãi hơn.
Đặc biệt, trong điều kiện phát triển mạnh mẽ các phương tiện truyền thông và internet. NDT có thể tìm kiếm thông tin mọi lúc, mọi nơi không bị hạn chế bởi không gian và thời gian. + Môi trường tồn tại và nguồn tài nguyên Thực tế ngày nay khối lượng gia tăng nhanh chóng dẫn tới việc khó khăn cho việc xử lý thông tin và sử dụng tài liệu. Một cơ quan thông tin - thư viện dù có tiềm lực lớn đến đâu cũng khó có thể thu thập được đầy đủ các ấn phẩm xuất bản.
Điều này bắt buộc các cơ quan phải có chính sách phát triển các SP TTTV phù hợp và sử dụng nguồn nhân lực có trình độ để tổ chức phát triển các sản phẩm đồng thời cần phải thực hiện chia sẻ nguồn lực với các cơ quan thông tin - thư viện khác. Do đó, các cơ quan thông tin - thư viện phải không ngừng đổi mới và tự hoàn thiện mình trên tất cả phương diện: tăng cường nguồn lực thông tin, đa dạng hóa các sản phẩm thông tin - thư viện, đa dạng hóa phương thức phục vụ.2 Dịch vụ thông tin - thư viện Cùng với sự phát triển của hoạt động thông tin - thư viện, dịch vụ thông tin - thư viện ngày càng đa dạng hơn nhằm đáp ứng nhu cầu khai thác thông tin của NDT. Dịch vụ thư viện bao gồm những hoạt động nhằm thỏa mãn nhu cầu đọc nói riêng, nhu cầu thông tin và trao đổi thông tin của người sử dụng thư viện nói chung. Hiệu quả của dịch vụ là tiêu chí quan trọng để đánh giá hiệu quả hoạt động của các thư viện.
Nhu cầu thông tin và nhu cầu trao đổi thông tin thuộc nhóm nhu cầu tinh thần. Có nhu cầu chỉ cần ở mức giúp người sử dụng trao đổi được thông tin, trong khi đó, có nhu cầu, ngoài việc trao đổi thông tin, người sử dụng dịch vụ 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com còn cần được cung cấp những thông tin cần thiết để thỏa mãn nhu cầu của họ [10, tr. Theo Từ điển giải nghĩa thư viện học và tin học Anh - Việt, “Dịch vụ thư viện (library service) là một từ chung dùng để chỉ tất cả các hoạt động cũng như chương trình được thư viện cung cấp để đáp ứng nhu cầu về thông tin của cộng đồng độc giả.119] Theo giáo trình “Sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện của tác giả Trần Mạnh Tuấn thì dịch vụ thông tin - thư viện được định nghĩa: “Dịch vụ thông tin - thư viện bao gồm những hoạt động nhằm thỏa mãn nhu cầu thông tin và trao đổi thông tin của người sử dụng các cơ quan thông tin - thư viện nói chung.24-25] Theo Bách khoa toàn thư mở trên mạng Wikipedia, “dịch vụ” trong kinh tế học, được hiểu là những thứ tương tự như hàng hóa nhưng là phi vật chất.Thư viện là thiết chế văn hóa, giáo dục, là hoạt động phi lợi nhuận nên dịch vụ thông tin - thư viện không đặt trọng tâm vào mục tiêu thu nhiều lợi nhuận như hoạt động dịch vụ trong lĩnh vực kinh doanh. Mục tiêu quan trọng nhất trong dịch vụ thông tin - thư viện là giúp các cơ quan thông tin - thư viện nâng cao khả năng đáp ứng nhu cầu khai thác thông tin và giúp NDT tiếp cận, sử dụng có hiệu quả thông tin vào các hoạt động của mình.
* Một số đặc tính của dịch vụ thông tin - thư viện: + Tính đồng thời Việc tạo ra các dịch vụ thông tin thư viện và cung cấp các dịch vụ ấy cho người dùng tin được diễn ra đồng thời. + Tính vô hình (intangibility) Khác với sản phẩm, dịch vụ thông tin không có hình hài rõ rệt, không thể hình dung trước khi nó bắt đầu, không thể lưu trữ như hàng hóa hay nhận diện được bằng giác quan. Chính vì vậy mà khi muốn marketing cho các dịch vụ 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com thông tin, cần tạo cho NDT biết tiềm năng của nó bằng cách giới thiệu cho họ biết đến các dịch vụ đó. + Tính chất không đồng nhất (heterogeneity) Dịch vụ thông tin gắn với cá nhân/tập thể cung cấp dịch vụ.
Chất lượng của dịch vụ phụ thuộc chặt chẽ vào cá nhân/tập thể thực hiện dịch vụ , bên cạnh đó chất lượng của các dịch vụ thông tin - thư viện nhiều khi không đồng nhất, yêu cầu của người dùng tin cũng khác nhau, phong phú, đa dạng, thay đổi theo thời gian. + Tính không thể tách rời/chia cắt (inseparability) Thông thường để thực hiện một dịch vụ, người cung cấp dịch vụ thường phải tiến hành một số bước hoặc một số thao tác đi liền với nhau, không thể tách rời nhau để thu được kết quả mà người mua dịch vụ mong muốn. Ví dụ: trong dịch vụ tìm kiếm thông tin, để có thể cung cấp thông tin cần phải thực hiện một số thao tác như: Phân tích nhu cầu, xác định nguồn, thực hiện quá trình tìm, gửi kết quả tìm. Các bước trên không thể tiến hành độc lập bởi NDT không quan tâm tới các kết quả riêng lẻ mà họ quan tâm đến kết quả mà họ nhận được có thỏa mãn nhu cầu của họ hay không.
Các hoạt động dịch vụ thông tin - thư viện bao gồm: - Dịch vụ cho mượn tài liệu - Dịch vụ dịch thuật - Dịch vụ internet - Dịch vụ phổ biến thông tin có chọn lọc - Các dịch vụ trao đổi thông tin (Hội thảo, triển lãm,.3 Mối quan hệ của sản phẩm và dịch vụ thông tin - thư viện Sản phẩm và dịch vụ TT - TV được tạo ra nhằm khai thác, tìm kiếm thông tin cũng như được tiến hành hoạt động để thỏa mãn nhu cầu của NDT. Sản phẩm thông tin - thư viện và dịch vụ thông tin - thư viện có mối quan hệ chặt chẽ với 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhau, hỗ trợ nhau cùng phát triển. Sản phẩm thông tin - thư viện là một trong những tiền đề để cơ quan thông tin - thư viện triển khai và phát triển các dịch vụ thông tin - thư viện khác nhau. Sản phẩm thông tin - thư viện chính là một trong những nguồn khai thác thông tin quan trọng và tin cậy của cơ quan thông tin - thư viện bởi sản phẩm là kết quả của quá trình xử lý thông tin do các cán bộ thông tin - thư viện thực hiện.