đặt vấn đề của các tác giả "việc sản xuất sản phẩm không những gắn liền với các quá trình kinh tế, mà cũng gắn liền với quá trình tự nhiên của tái sản xuất" và muốn kinh doanh nông nghiệp tốt phải "hiểu biết" và "khéo sử dụng các quy luật kinh tế của sự phát triển xã hội và các quy luật sinh học của sự phát triển động vật và thực vật", thực ra đã đề cập đến những vấn đề cốt lõi của phát triển bền vững. Bởi vì, khi một sự vật, hiện tượng hay quá trình vận động tuân theo các quy luật kinh tế, xã hội, tự nhiên tức là tuân thủ sự đòi hỏi khách quan của sự phát triển thì thường đạt hiệu quả và do đó tồn 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com tại và phát triển ổn định, lâu dài - bền vững. Theo Bill Mollison và Remy Mia Slay thì nông nghiệp bền vững được định nghĩa như sau: "việc thiết kế những hệ thống cư trú lâu bền của con người: đó là một triết lý và một cách tiếp cận về việc sử dụng đất tạo ra mối liên kết chặt chẽ giữa tiểu khí hậu, cây hàng năm, cây lâu năm, súc vật, đất, nước và những nhu cầu của con người xây dựng những cộng đồng chặt chẽ và có hiệu quả" [55]. Trong khái niệm này, các tác giả cũng đã đề cập đến vần đề kinh tế (cây hàng năm, cây lâu năm, súc vật, nhu cầu của con người), đến vấn đề xã hội (xây dựng những cộng đồng), đến môi trường (sử dụng đất, khí hậu).
Theo tác giả, định nghĩa này chưa đạt đến tầm khái quát và hệ thống, còn thuần túy từ góc nhìn của các nhà nông nghiệp, đặc biệt chưa làm rõ các vấn đề kinh tế, xã hội, môi trường này cần đạt đến đâu (độ) như thế nào thì sẽ là nông nghiệp bền vững. Theo GS,TS Võ Tòng Xuân - Hiệu trưởng trường Đại học An Giang thì: "có thể hiểu ngắn gọn khái niệm sản xuất nông nghiệp bền vững là chúng ta cần chọn một biện pháp sản xuất để cây trồng, vật nuôi của chúng ta tiếp tục cho chúng ta mỗi năm mỗi lãi, chất lượng nguồn nước và đất đai hàng năm vẫn được duy trì tốt để thế hệ con cháu chúng ta tiếp tục được hưởng cái lợi từ đất và môi trường nước. Khái niệm này đã đề cập đến giải pháp kỹ thuật để sản xuất nông nghiệp phát triển bền vững, còn xem xét trên phương diện xây dựng nền nông nghiệp phát triển bền vững thì chưa đề cập đầy đủ. Theo tác giả Châu Minh Thương, "Nông nghiệp bền vững là một hệ thống trong đó con người tồn tại và sử dụng những nguồn năng lượng không độc hại, tiết kiệm và tái sinh năng lượng, sử dụng nguồn tài nguyên phong phú của thiên nhiên mà không liên tục phá hoại những nguồn tài nguyên đó.
Nông nghiệp bền vững không chỉ bảo vệ những hệ sinh thái đã có trong tự 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nhiên mà còn tìm cách khôi phục những hệ sinh thái đã bị suy thoái"[43]. Quan niệm này cũng thiên về giải pháp kỹ thuật để nông nghiệp phát triển bền vững, còn trên phương diện xây dựng nền nông nghiệp phát triển bền vững thì chưa được đề cập đầy đủ. Cổng thông tin điện tử của Chính phủ, đã thống kê 10 khái niệm về phát triển nông nghiệp bền vững, trong đó đáng lưu ý là khái niệm số 6, 7 và 9. Khái niệm số 6 cho rằng: Phát triển nông nghiệp bền vững là sự phát triển đáp ứng nhu cầu tăng trưởng chung của nền kinh tế nhưng không làm suy thoái môi trường tự nhiên - con người, mà đảm bảo trên mức nghèo đói của người dân nông thôn.
Khái niệm số 7: Phát triển nông nghiệp bền vững là đảm bảo an ninh lương thực, tăng cải tổ kinh tế, khắc phục nghèo đói và tạo điều kiện tăng tốc độ công nghiệp hóa. Khái niệm số 9: Phát triển nông nghiệp bền vững là cực đại hóa phúc lợi hiện tại không làm giảm thiểu các phúc lợi ấy trong tương lai. Các khái niệm này đã đề cập đến những giác độ khác nhau, rất lý thú và sâu sắc về phát triển nông nghiệp bền vững, nhưng các quan niệm đó chưa thật bao quát hoặc khái quát một cách đấy đủ. Từ những luận cứ nêu trên, tác giả luận văn cho rằng: Phát triển nông nghiệp bền vững là sự phát triển đáp ứng nhu cầu phát triển bền vững của nền kinh tế đất nước nhưng không làm suy thoái môi trường tự nhiên, bảo đảm an ninh lương thực, tạo đà cho phát triển nông thôn, góp phần bảo đảm an sinh và hài hoà cho xã hội.
Vai trò của nông nghiệp trong phát triển bền vững nền kinh tế đất nước Về kinh tế: Thành tựu lớn nhất của nông nghiệp, nông thôn nước ta trong những năm vừa qua là tăng trưởng nhanh, liên tục. Bình quân tăng trưởng hàng năm của nông- lâm- ngư nghiệp nước ta thời kỳ 2000-2010, trong điều kiện mỗi năm giảm gần 70 ngàn ha đất nông nghiệp để phát triển 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com hạ tầng khu công nghiệp và đô thị; thiên tai, dịch bệnh thường xuyên xảy ra vẫn đảm bảo tăng trưởng là 5,24%/năm. 123] Trong kết quả chung đó, điều nổi bật nhất là thành tựu trong việc giải quyết vấn đề lương thực, chẳng những nông nghiệp nước ta bảo đảm đủ “cái ăn”, mà còn tạo ra một khối lượng lớn lương thực cho xuất khẩu và an ninh lương thực. Năm 2011, nước ta đã xuất khẩu 7 triệu tấn gạo, là một trong những nước xuất khẩu hàng đầu về cà phê, hạt điều, hạt tiêu.
Nông nghiệp, nông thôn đã góp phần quan trọng trong việc tăng nguồn hàng xuất khẩu, tăng nguồn ngoại tệ để tăng trưởng kinh tế. Nông, lâm, thủy sản và hàng thủ công mỹ nghệ là những sản phẩm xuất khẩu chủ lực của Việt Nam trong những năm vừa qua. Kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản và hàng thủ công mỹ nghệ ngày càng tăng lên và đạt giá trị hàng tỷ đô la Mỹ, đó là nguồn ngoại tệ quý giá để đầu tư phát triển kinh tế cho đất nước. Cơ cấu ngành nông, lâm, thuỷ sản đã có chuyển dịch theo hướng tích cực, giảm tính chất thuần nông, thuần lương thực, mang tính tự cung tự cấp sang một nền nông nghiệp đa dạng, mang tính chất sản xuất hàng hóa.
Tỷ trọng sản phẩm hàng hoá nông nghiệp tăng nhanh (gạo 20%, cà phê 95%, cao su 85%, chè 75%, hạt điều 90%, hồ tiêu 98%). Nếu năm 2007, tổng kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thuỷ sản đạt 12,5 tỷ USD [7,tr.124] thì năm 2011 đạt gần 20 tỷ USD. Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng đa dạng hóa và sản xuất hàng hóa là điều kiện cơ bản để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và hiệu quả của từng ngành, cũng như toàn bộ nền kinh tế quốc dân. Về xã hội: Cùng với những chuyển biến về mặt kinh tế, trong xã hội nông thôn cũng có sự chuyển biến tích cực về tư duy và lối sống.
So với trước đây, người nông dân hiện nay năng động hơn, chủ động hơn, biết theo “những tín hiệu của thị trường” để điều chỉnh sản xuất với mong muốn tăng thu nhập và cải thiện đời sống. Chính vì vậy, đời sống vật chất và tinh thần của dân cư trong 21 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com nông thôn được cải thiện rõ rệt. Với những nỗ lực của các tầng lớp dân cư nông thôn và sự hỗ trợ của Nhà nước tỷ lệ nghèo đói đã giảm đi nhanh chóng. Lao động và việc làm là một trong những vấn đề được quan tâm và giải quyết bằng nhiều biện pháp khác nhau như: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nông thôn, phát triển ngành nghề và làng nghề truyền thống, đa dạng hóa các hình thức tổ chức kinh doanh v.
Nhờ vậy, số lao động có công ăn việc làm ngày càng tăng lên, thu nhập và đời sống của người nông dân ngày càng tốt hơn trước. An ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội được bảo đảm, tình trạng mất ổn định ở một số vùng nông thôn đã cơ bản được xóa bỏ. Công tác tuyên truyền phổ biến các chủ trương, chính sách của Đảng và pháp luật của Nhà nước được coi trọng, nhiều vấn đề dân quan tâm đã được công khai hóa, dân chủ cơ sở ngày càng tiến bộ. Về môi trường sinh thái: Trong những năm vừa qua bộ mặt nông thôn nước ta đã có những thay đổi to lớn, trong đó vấn đề môi trường đã được lãnh đạo các ngành và người dân quan tâm, tổ chức thực hiện như: vấn đề cung cấp nước sạch, vệ sinh làng xã, trồng rừng và bảo vệ rừng.
Một số tỉnh đã dành đất cho các hộ ngành nghề sản xuất tập trung để giảm ô nhiễm môi trường v. Có thể nói môi trường sinh thái ở nông thôn, cho dù hiện nay vẫn còn rất nhiều việc phải làm, nhưng dù sao nó vẫn còn trong lành và sạch hơn so với khu vực đô thị. Chính vì vậy, trong những năm gần đây đã xuất hiện ý tưởng cho rằng, nông nghiệp, nông thôn bên cạnh những vai trò truyền thống, nó còn có vai trò rất quan trọng trong việc thỏa mãn những nhu cầu mới xuất hiện chính từ xã hội công nghiệp và văn minh đô thị, từ yêu cầu phát triển bền vững, từ yêu cầu lấy con người làm hạt nhân, trung tâm của sự phát triển. Đặc trưng, tiêu chí của nền nông nghiệp phát triển bền vững 1.
Những đặc trưng của nền nông nghiệp phát triển bền vững Phát triển nông nghiệp bền vững có những đặc trưng cơ bản sau: 22 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Thứ nhất, phát triển nông nghiệp bền vững là nền sản xuất trong đó hoạt động của con người phù hợp với các quy luật phát triển của tự nhiên, khai thác và bồi dưỡng được tự nhiên được thực hiện trong cùng một quá trình, nhờ đó duy trì được môi trường tự nhiên cho đời sống trường tồn của mọi thế hệ. Các hoạt động của con người không thể đi ngược các quy luật của thiên nhiên, mà phải nhận thức đúng quy luật của thiên nhiên để định hướng chúng vào phục vụ cuộc sống của con người. Nguyên tắc hoạt động trong nền nông nghiệp phát triển bền vững là các chủ trương, chính sách của Nhà nước, của các cơ quan có thẩm quyền phải được xây dựng trên cơ sở tôn trọng các quy luật vốn có của thiên nhiên, cải tạo thiên nhiên theo hựớng hoà nhập và bồi dưỡng thiên nhiên. Phải xem xét toàn bộ trong sự vận động của nó, không tách rời từng bộ phận; phải suy nghĩ đến lợi ích của toàn cục, không vì lợi ích của bộ phận mà làm hại đến toàn cục.