Tổng quan nghiên cứu

Kinh tế du lịch biển tại thị xã Cửa Lò, tỉnh Nghệ An đang khẳng định vai trò là ngành kinh tế mũi nhọn khi đóng góp trên 64% tổng doanh thu toàn thị xã. Với lịch sử hơn 100 năm hình thành và hơn 20 năm phát triển dưới quy hoạch đô thị du lịch biển, Cửa Lò sở hữu bờ cát mịn, bãi tắm thoải và nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú. Tuy nhiên, chất lượng và cơ cấu nguồn nhân lực du lịch biển tại đây vẫn chưa phát triển tương xứng với tiềm năng và yêu cầu của thời kỳ hội nhập. Vấn đề cốt lõi đặt ra là sự thiếu hụt nhân sự trình độ cao, tính mùa vụ khắc nghiệt dẫn đến biến động lao động lớn, cùng hạn chế về kỹ năng giao tiếp và ngoại ngữ của đội ngũ trực tiếp phục vụ.

Mục tiêu của nghiên cứu là hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển nguồn nhân lực du lịch biển; đánh giá thực trạng nguồn nhân lực tại Cửa Lò giai đoạn 2017 - 2019; phân tích các nhân tố ảnh hưởng trực tiếp; từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ định hướng đến năm 2025. Nghiên cứu được thực hiện tại các khách sạn, nhà hàng, cơ sở lữ hành và cơ quan quản lý trên địa bàn thị xã Cửa Lò, tỉnh Nghệ An. Thời gian nghiên cứu triển khai từ tháng 9/2019 đến tháng 10/2020.

Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa kinh tế - xã hội to lớn, cung cấp luận cứ khoa học để hoàn thiện cơ chế quản lý, nâng cao tỷ lệ lao động qua đào tạo chuyên môn đạt trên 80%, giảm thiểu tỷ lệ biến động nhân sự trái mùa xuống dưới 20%, đồng thời gia tăng mức độ thỏa mãn của du khách đối với chất lượng dịch vụ du lịch Cửa Lò.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết phát triển nguồn nhân lực hiện đại theo quan điểm của Christian Batal, Bùi Văn Danh và Võ Xuân Tiến. Phát triển nguồn nhân lực là quá trình gia tăng đồng thời cả số lượng, chất lượng và hoàn thiện cơ cấu; trong đó chất lượng được cấu thành từ ba trụ cột: thể lực, trí lực và tâm lực. Bên cạnh đó, đề tài áp dụng lý thuyết hai nhân tố của Frederick Herzberg để phân tích động lực làm việc thông qua các yếu tố duy trì và yếu tố tạo động lực.

Nghiên cứu tập trung làm rõ các khái niệm cốt lõi:

  • Nguồn nhân lực du lịch biển: Lực lượng lao động tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào quá trình tạo ra các sản phẩm, dịch vụ du lịch gắn liền với tài nguyên biển đảo.
  • Phân nhóm nhân lực du lịch biển: Bao gồm nhóm quản lý nhà nước, nhóm sự nghiệp đào tạo - nghiên cứu, và nhóm lao động kinh doanh dịch vụ trực tiếp (lễ tân, buồng phòng, nhà hàng, hướng dẫn viên).
  • Đặc thù nhân lực du lịch biển: Tính chuyên môn hóa cao, chịu áp lực tâm lý lớn, cơ cấu lao động trẻ với tỷ lệ nữ chiếm ưu thế, phân bố không đồng đều và tính biến động số lượng mạnh mẽ theo mùa du lịch.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp:

  • Dữ liệu thứ cấp: Thu thập từ các báo cáo thống kê, đề án phát triển kinh tế - xã hội của UBND thị xã Cửa Lò, Phòng Văn hóa - Thông tin và Sở Du lịch tỉnh Nghệ An giai đoạn 2017 - 2019.
  • Dữ liệu sơ cấp: Thực hiện điều tra thực địa năm 2020 với tổng quy mô mẫu là 276 phiếu khảo sát hợp lệ, bao gồm 100 lao động du lịch trực tiếp, 60 đại diện cơ sở kinh doanh lưu trú và ăn uống, 16 cán bộ quản lý du lịch địa phương, cùng 100 du khách nội địa và quốc tế.
  • Phương pháp chọn mẫu: Áp dụng phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp chọn mẫu ngẫu nhiên thuận tiện nhằm đảm bảo tính đại diện cho từng phân khúc dịch vụ và nhóm đối tượng.
  • Phương pháp phân tích: Sử dụng thống kê mô tả, phân tổ thống kê, so sánh chỉ số phát triển bình quân, phân tích ma trận SWOT và phương pháp tham vấn chuyên gia. Việc lựa chọn các phương pháp này giúp lượng hóa chính xác thực trạng kỹ năng, mức độ hài lòng, đồng thời nhận diện rõ các điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong công tác quản trị nhân lực địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã chỉ ra bức tranh thực trạng nguồn nhân lực du lịch biển thị xã Cửa Lò với những phát hiện trọng tâm:

Thứ nhất, quy mô lao động tăng trưởng nhưng mất cân đối nghiêm trọng theo mùa vụ. Tổng số lao động tham gia hoạt động du lịch biển tại thị xã Cửa Lò tăng đều qua các năm nhưng có sự biến động lớn giữa mùa cao điểm (từ tháng 4 đến tháng 8) và mùa thấp điểm. Trong mùa cao điểm, các cơ sở kinh doanh phải huy động khoảng 60% đến 70% lao động thời vụ chưa qua đào tạo bài bản để đáp ứng nhu cầu tăng vọt của du khách.

Thứ hai, cơ cấu trình độ chuyên môn và kỹ năng nghề còn nhiều hạn chế. Lao động có trình độ đại học và cao đẳng chuyên ngành du lịch chiếm tỷ lệ khiêm tốn, phần lớn là lao động phổ thông hoặc đào tạo ngắn hạn. Khảo sát cho thấy trên 65% lao động trực tiếp phục vụ gặp khó khăn khi giao tiếp bằng ngoại ngữ, và khoảng 40% người lao động tự đánh giá bản thân còn thiếu kỹ năng giải quyết tình huống phát sinh với khách hàng.

Thứ ba, chính sách đãi ngộ và môi trường làm việc chưa tạo được động lực giữ chân người tài. Thu nhập bình quân hàng tháng của lao động ngành du lịch Cửa Lò còn thấp so với mặt bằng chung của các trung tâm du lịch lớn trong cả nước. Tỷ lệ lao động được ký hợp đồng dài hạn và đóng bảo hiểm xã hội đầy đủ chỉ chiếm khoảng 35%, dẫn đến tình trạng dịch chuyển lao động sang các ngành nghề khác vào mùa đông.

Thảo luận kết quả

Thực trạng trên xuất phát từ nguyên nhân khách quan của khí hậu miền Trung với mùa đông lạnh kéo dài, cùng các nguyên nhân chủ quan từ phía doanh nghiệp và cơ quan quản lý. Công tác quy hoạch nguồn nhân lực tại thị xã chưa có tầm nhìn dài hạn; các chương trình đào tạo, bồi dưỡng còn mang tính hình thức, chắp vá và chưa gắn kết mật thiết với nhu cầu thực tế của các khách sạn, nhà hàng.

Khi so sánh với các đô thị du lịch biển phát triển khác tại Việt Nam, Cửa Lò còn khoảng cách đáng kể. Tại thành phố Đà Nẵng, lao động ngành du lịch năm 2019 chiếm 11,19% tổng lao động toàn thành phố (với 58.550 người trên tổng số 499.280 người), được đào tạo bài bản thông qua mô hình liên kết chặt chẽ giữa trường học và các khách sạn cao cấp. Tại tỉnh Khánh Hòa, mạng lưới gồm 11 cơ sở đào tạo chuyên sâu đã cung ứng hàng nghìn lao động chuẩn hóa mỗi năm để đáp ứng nhu cầu hơn 70.700 nhân lực.

Dữ liệu nghiên cứu của luận văn có thể được trực quan hóa tối ưu thông qua biểu đồ cơ cấu lao động phân theo trình độ đào tạo, biểu đồ biến động nhân sự theo các quý trong năm, và bảng ma trận SWOT nhằm làm nổi bật mối tương quan giữa năng lực nhân sự và chất lượng tăng trưởng kinh tế địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

Để phát triển nguồn nhân lực du lịch biển Cửa Lò bền vững, nghiên cứu đề xuất 4 nhóm giải pháp chiến lược:

  1. Hoàn thiện quy hoạch và chuẩn hóa cơ cấu nguồn nhân lực: UBND thị xã Cửa Lò chủ trì phối hợp với Sở Du lịch tỉnh Nghệ An tiến hành rà soát, dự báo nhu cầu nhân lực du lịch biển đến năm 2025. Target metric: Hoàn thành 100% việc chuẩn hóa tiêu chuẩn chức danh nghề nghiệp và vị trí việc làm tại các cơ sở kinh doanh dịch vụ trước năm 2023.

  2. Đổi mới chương trình đào tạo, nâng cao kỹ năng và ngoại ngữ: Các cơ sở đào tạo liên kết trực tiếp với doanh nghiệp du lịch triển khai các khóa tập huấn ngắn hạn tại chỗ về nghiệp vụ lễ tân, buồng phòng, kỹ năng xử lý khủng hoảng và ngoại ngữ chuyên ngành. Target metric: Nâng tỷ lệ lao động du lịch trực tiếp qua đào tạo chuyên môn đạt trên 80% và tỷ lệ sử dụng thành thạo ngoại ngữ cơ bản đạt trên 60% vào năm 2025.

  3. Xây dựng chính sách tiền lương, đãi ngộ và tạo động lực lao động: Các doanh nghiệp du lịch biển tái cấu trúc hệ thống tiền lương, áp dụng cơ chế thưởng theo năng suất và duy trì mức lương hỗ trợ trong mùa thấp điểm để giữ chân nhân sự cốt cán. Target metric: Nâng mức độ hài lòng của người lao động đối với chế độ đãi ngộ lên trên 85%, giảm tỷ lệ biến động nhân sự trái mùa xuống dưới 20% trong giai đoạn 2021 - 2025.

  4. Cải thiện môi trường làm việc và văn hóa doanh nghiệp du lịch: Hiệp hội Du lịch Cửa Lò phối hợp các đơn vị kinh doanh xây dựng bộ quy tắc ứng xử văn minh du lịch, đảm bảo an toàn vệ sinh lao động và tổ chức các hội thi tay nghề định kỳ. Target metric: 100% doanh nghiệp ký cam kết thực hiện nếp sống văn minh thương mại và bảo đảm quyền lợi người lao động trước năm 2024.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cho nhiều nhóm đối tượng chuyên môn:

  • Cán bộ quản lý nhà nước: Các chuyên viên tại Sở Du lịch Nghệ An, Phòng Văn hóa - Thông tin và UBND thị xã Cửa Lò có thể sử dụng dữ liệu thực chứng để hoạch định chính sách, xây dựng các đề án phát triển nhân lực và quy hoạch du lịch biển địa phương.
  • Chủ doanh nghiệp và nhà quản lý du lịch: Giám đốc khách sạn, nhà hàng, công ty lữ hành tại Cửa Lò có thể áp dụng khung đánh giá kỹ năng và các mô hình tạo động lực để tối ưu hóa công tác tuyển dụng, đào tạo nội bộ và giữ chân nhân sự giỏi.
  • Giảng viên và nhà nghiên cứu: Giảng viên các ngành Kinh tế, Quản trị Dịch vụ Du lịch & Lữ hành, Quản trị Nhân lực có thể khai thác khung phân tích và số liệu khảo sát thực địa làm tài liệu giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu.
  • Học viên cao học và sinh viên: Người học chuyên ngành Quản lý kinh tế có thể tham khảo phương pháp luận khoa học, quy trình thiết kế bảng hỏi và kỹ thuật xử lý dữ liệu hỗn hợp cho các đề tài nghiên cứu tương tự.

Câu hỏi thường gặp

Đặc thù lớn nhất của nguồn nhân lực du lịch biển tại thị xã Cửa Lò là gì? Đặc thù nổi bật nhất là tính thời vụ sâu sắc do thời tiết miền Trung. Lao động du lịch biển Cửa Lò có cơ cấu trẻ, tỷ lệ nữ cao nhưng biến động rất mạnh giữa mùa hè cao điểm và mùa đông thấp điểm, khiến việc duy trì đội ngũ lành nghề ổn định gặp rất nhiều thách thức.

Tại sao du lịch biển Cửa Lò chiếm trên 64% doanh thu nhưng chất lượng nhân lực vẫn bị coi là điểm nghẽn? Do phần lớn các cơ sở kinh doanh có quy mô vừa và nhỏ, chú trọng lợi ích ngắn hạn trong vài tháng cao điểm. Doanh nghiệp chủ yếu tuyển dụng lao động thời vụ chưa qua đào tạo để cắt giảm chi phí, chưa đầu tư thích đáng cho đào tạo kỹ năng, ngoại ngữ và giữ chân nhân lực chất lượng cao.

Nghiên cứu sử dụng cỡ mẫu khảo sát như thế nào để đảm bảo tính đại diện và khách quan? Nghiên cứu tiến hành khảo sát thực tế trên 276 đối tượng mẫu hợp lệ năm 2020, bao gồm 100 lao động du lịch trực tiếp, 60 nhà quản lý doanh nghiệp, 16 cán bộ quản lý văn hóa du lịch nhà nước và 100 du khách. Phương pháp phân tầng giúp phản ánh đầy đủ góc nhìn đa chiều từ các chủ thể.

Thị xã Cửa Lò có thể học tập mô hình phát triển nhân lực nào từ các địa phương trong nước? Cửa Lò có thể tiếp thu mô hình liên kết đào tạo "Nhà trường - Doanh nghiệp" của Đà Nẵng, nơi lao động du lịch chiếm 11,19% và sinh viên được thực hành tại khách sạn lớn; hoặc học tập kinh nghiệm của Khánh Hòa trong việc huy động 11 cơ sở đào tạo chuẩn hóa kỹ năng nghề cho hơn 70.000 lao động.

Giải pháp cấp bách nào doanh nghiệp du lịch Cửa Lò cần thực hiện ngay trước mùa du lịch mới? Doanh nghiệp cần phối hợp với cơ quan địa phương tổ chức các lớp đào tạo ngắn hạn về văn hóa giao tiếp, ngoại ngữ ứng dụng và an toàn dịch vụ cho toàn bộ nhân viên, đồng thời ký kết hợp đồng rõ ràng và thiết lập mức thưởng minh bạch để kích thích năng suất lao động.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển nguồn nhân lực du lịch biển trong bối cảnh tái cơ cấu kinh tế.
  • Khảo sát thực chứng trên 276 mẫu đã làm rõ thực trạng, điểm nghẽn về trình độ ngoại ngữ, kỹ năng nghề và tính biến động nhân sự mùa vụ tại Cửa Lò.
  • Đề tài phân tích sâu sắc các nhân tố ảnh hưởng từ cơ chế chính sách, đào tạo, văn hóa doanh nghiệp đến điều kiện tự nhiên đặc thù.
  • Hệ thống 4 nhóm giải pháp đồng bộ định hướng đến năm 2025 gắn liền với các chỉ số mục tiêu cụ thể và trách nhiệm của từng chủ thể.
  • Lộ trình triển khai giai đoạn 2021 - 2025 tạo tiền đề vững chắc nâng tầm du lịch biển Cửa Lò trở thành đô thị du lịch hiện đại, văn minh.

Quý độc giả, các nhà quản lý và nghiên cứu quan tâm có thể khai thác toàn bộ dữ liệu, bảng hỏi điều tra và khung phân tích chuyên sâu của luận văn để ứng dụng hiệu quả vào thực tiễn quản trị nguồn nhân lực ngành du lịch.