MỞ ĐẦU 1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI Hiện nay, nền giáo dục nước ta đang ở vào giai đoạn mà việc đổi mới phương pháp giảng dạy đang là vấn đề cấp bách được đặt ra. Đảng và Nhà nước ta đã nhận định rõ tình hình đó và đưa ra định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo. Điều này thể hiện rõ trong Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh.
Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời” và được nêu rõ trong dự thảo chương trình giáo dục phổ thông mới là “Chương trình giáo dục phổ thông mới được xây dựng theo định hướng phát triển phẩm chất và năng lực, tạo môi trường học tập và rèn luyện giúp người học tích lũy được kiến thức phổ thông vững chắc; biết vận dụng hiểu quả kiến thức vào đời sống và tự học suốt đời” 1.Theo tinh thần đó, các yếu tố của quá trình giáo dục trong trường trung học cần được tiếp cận theo hướng đổi mới là phải giúp cho từng học sinh thay đổi triệt để quan niệm và phương pháp học tập cho phù hợp với yêu cầu của thời đại – thời đại mà mỗi người phải học tập suốt đời. Để học tập không ngừng, học tập suốt đời, mỗi người phải biết cách tự học, biết phát huy cao độ tiềm năng của bản thân; nếu người học muốn giỏi hơn thầy thì chỉ có duy nhất một con đường là tự học. Vì vậy, tự học là một vấn đề cốt lõi thuộc mục tiêu của giáo dục hiện đại và dạy cho học sinh biết tự học là một trong những nội dung quan trọng nhất mà Đảng và Nhà nước ta hướng đến.
Sinh học là môn học được lựa chọn trong nhóm môn khoa học tự nhiên ở giai đoạn giáo dục định hướng nghề nghiệp. Môn Sinh học có nhiều ưu thế hình thành và phát triển các năng lực chung đã quy định trong Chương trình tổng thể, phát triển các năng lực đó cũng chính là để nâng cao chất lượng giáo dục sinh học. Trong dạy học môn Sinh học, năng lực tự chủ và tự học được hình thành và phát triển thông qua các hoạt động thực hành, làm dự án, thiết kế 1 Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo 1 các hoạt động thực nghiệm trong phòng thực hành, ngoài thực địa, đặc biệt trong tổ chức tìm hiểu thế giới sống. Định hướng tự chủ, tích cực, chủ động trong phương pháp dạy học mà môn Sinh học chú trọng là cơ hội giúp học sinh hình thành và phát triển năng lực tự học.
Trong trường THPT hiện nay, thực tế cho thấy năng lực tự học của một bộ phận học sinh không được như mong muốn, do nhiều nguyên nhân khách quan, chủ quan như: thời gian và điều kiện dành cho việc tự học, phương pháp giảng dạy đọc chép của giáo viên, ý thức tự học của học sinh còn yếu cùng với hoạt động hướng dẫn cho học sinh tự học chưa được nhiều giáo viên quan tâm và tổ chức hiệu quả. Lượng kiến thức môn Sinh học nhiều, yêu cầu về nhiệm vụ học tập cao mà thời lượng trên lớp lại không đổi, học sinh sẽ gặp nhiều khó khăn trong học tập. Phần Sinh học cơ thể thực vật ở lớp 11 có rất nhiều kiến thức mới lạ, thú vị, gần gũi với học sinh và vận dụng trong vấn đề thực tiễn khá nhiều. Do đó, để tiếp thu kiến thức bài học trên lớp dễ dàng và sâu sắc thì học sinh phải biết tự nghiên cứu bài học trước ở nhà thông qua cách dạy của người thầy.
Vì vậy, việc tự học của học sinh là rất quan trọng và cần thiết. Xuất phát từ những lý do trên, tôi chọn đề tài: “Phát triển năng lực tự học cho học sinh thông qua dạy học phần Sinh học cơ thể thực vật – Sinh học 11 Trung học phổ thông” với mong muốn góp phần từng bước nâng cao chất lượng và hiệu quả của quá trình dạy học Sinh học ở Trung học phổ thông. MỤC TIÊU ĐỀ TÀI Đề xuất, lựa chọn, thiết kế hoạt động dạy học trong dạy học phần “Sinh học cơ thể thực vật" – Sinh học 11 THPT nhằm phát triển năng lực tự học cho học sinh, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Sinh học ở trường THPT. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI - Góp phần làm sáng tỏ, hoàn thiện cơ sở lí luận và thực tiễn của phát triển năng lực tự học cho học sinh.
- Xây dựng các kế hoạch bài dạy và thiết kế tổ chức các hoạt động học tập theo hướng phát triển năng lực tự học cho người học qua nội dung phần Sinh học cơ thể thực vật – Sinh học 11. - Bước đầu đã xây dựng được bộ công cụ gồm các tiêu chí cụ thể để đánh giá kỹ năng tự học của học sinh THPT. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU - Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực tiễn về dạy học phát triển năng lực tự học cho học sinh THPT. 2 - Điều tra thực trạng tự học cho học sinh trong môn Sinh học 11 ở trường THPT Thanh Khê, quận Thanh Khê, thành phố Đà Nẵng.
- Phân tích cấu trúc nội dung kiến thức phần Sinh học cơ thể thực vật – Sinh học 11 – THPT để xác định các nội dung kiến thức có thể áp dụng kỹ năng tự học. - Thiết kế một số kế hoạch bài dạy trong phần Sinh học cơ thể thực vật – Sinh học 11 – THPT có các hoạt động tự học để rèn luyện năng lực tự học cho học sinh. - Khảo nghiệm để kiểm chứng giả thuyết hiệu quả của việc phát triển năng lực tự học cho học sinh trong dạy học phần Sinh học cơ thể thực vật – Sinh học 11 – THPT. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới Trong lịch sử giáo dục đã xuất hiện nhiều tư tưởng lớn đề cao vai trò của tự học, những tư tưởng ấy đến nay vẫn giữ nguyên giá trị và tiếp tục được phát huy trong nền giáo dục hiện đại. Ngay từ thời cổ đại, vấn đề phát huy tính tự học của người học đã được quan tâm. - Khổng Tử (551 - 479 TCN) – nhà giáo dục kiệt xuất thời Trung Hoa cổ đại, trong cuộc đời dạy học của mình đã luôn quan tâm và coi trọng mặt tích cực suy nghĩ sáng tạo của học sinh.
Cách dạy của ông là gợi mở để học trò tự tìm ra chân lý, thầy chỉ là người giúp trò cái mấu chốt nhất, mọi vấn đề khác trò phải tự tìm ra, người thầy không được làm thay học trò. Ông nói “Không giận vì muốn biết thì không gợi mở cho, không bực vì không rõ thì không bày vẽ cho. Vật có 4 góc, báo cho biết 1 góc mà không suy ra 3 góc kia thì không dạy nữa”. - Socrate (469 - 399 TCN) đã đề cao vai trò của cá nhân trong quá trình học tập: “Hãy tự biết lấy chính mình”, phương pháp này thường được gọi là phương pháp Socrate nhằm mục đích phát hiện “chân lý” bằng cách đặt câu hỏi để gợi mở cho người nghe dần tìm ra kết luận.
Ông gọi phương pháp này là “phép đỡ đẻ”. Người đặt nền móng cho ý thức về hoạt động tự học là nhà giáo dục người Cộng hòa Séc J. Cùng với việc “đánh giá năng lực nhạy cảm, phán đoán của người học”, ông đã tìm ra phương pháp cho phép giáo viên giảng ít hơn, học sinh học nhiều hơn. Ông khẳng định: “Không có khát vọng học tập, không có khát vọng suy nghĩ sẽ không thể trở thành tài năng”.
Đến thế kỷ XVII – XIX, các nhà giáo dục nổi tiếng của thế giới như: J.D Usinxky (1824 - 1890) trong các tác phẩm nghiên cứu của mình đã khẳng 5 định: “Tự mình giành lấy tri thức bằng con đường tự khám phá, tự tìm tòi, tự suy nghĩ là con đường quan trọng để chiếm lĩnh tri thức” (P. Vào những năm 70 của thế kỉ XX, các nhà giáo dục tiếp tục kế thừa và phát triển những thành tựu trước đó, đã tạo ra một giai đoạn phát triển rực rỡ về lý luận dạy học. Những nhà giáo dục tên tuổi như: I.Kharlamop, Gulgliemino, Rubakin, M.S Knowels…đã tập trung nghiên cứu bản chất của năng lực tự học, vai trò của GV và HS trong tự học. 4 Nhiều nhà giáo dục ở Châu Á cũng đã quan tâm đến lĩnh vực tự học của học sinh.
Nhà sư phạm nổi tiếng người Nhật ông Tsunesaburo Makiguchi (1871-1944) đã trình bày những tư tưởng giáo dục mới trong tác phẩm “Giáo dục vì cuộc sống sáng tạo”. Ông cho rằng giáo dục có thể coi là quá trình hướng dẫn tự học mà động lực của nó là kích thích người học sáng tạo ra giá trị để đạt tới hạnh phúc của bản thân và của cộng đồng (Tsunesaburo Makiguchi, 1994). Hiện nay, quan điểm giáo dục định hướng phát triển năng lực người học ngày càng được quan tâm nghiên cứu áp dụng. Trong đó, năng lực tự học của học sinh là năng lực cốt lõi cần được hình thành và phát triển.
Vì vậy năng lực tự học là vấn đề thu hút sự quan tâm nghiên cứu của nhiều nhà giáo dục. Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam Vấn đề tự học ở Việt Nam cũng được chú ý từ rất lâu, ngay từ thời kỳ phong kiến, giáo dục chưa phát triển nhưng đất nước vẫn có nhiều nhân tài kiệt xuất. Những nhân tài đó, bên cạnh yếu tố được những ông Đồ tài giỏi dạy dỗ thì yếu tố quyết định đều là tự học. Cũng chính vì vậy mà người ta coi trọng việc tự học, nêu cao những tấm gương tự học thành tài.
Đến thời kỳ Thực dân Pháp đô hộ, mặc dù nền giáo dục Âu Mỹ rất phát triển nhưng nền giáo dục nước ta vẫn chậm đổi mới. Vấn đề tự học không được nghiên cứu và phổ biến, song thực tiễn lại xuất hiện nhu cầu tự học rất cao trong nhiều tầng lớp xã hội.