phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn đƣợc trình bày trong 3 chƣơng Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về bồi dƣỡng năng lực tự học Chƣơng 2: Một số biện pháp bồi dƣỡng năng lực tự học trong dạy học bài tập Chƣơng Este - Lipit Chƣơng 3: Thực nghiệm sƣ phạm 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC TỰ HỌC 1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu Vấn đề tự học của học sinh- sinh viên đã đƣợc nghiên cứu từ rất sớm trong lịch sử giáo dục ở nhiều quốc gia trên thế giới và nó vẫn còn là vấn đề nghiên cứu nóng bỏng cho các nhà nghiên cứu giáo dục hiện tại và tƣơng lai vì tự học có vai trò rất quan trọng, có ảnh hƣởng lớn đến sự thành công trong học tập, là điều kiện đảm bảo cho hiệu quả, chất lƣợng của mọi quá trình giáo dục đào tạo[23]. Ở nƣớc ta vấn đề tự học đã có từ thời phong kiến. Truyền thống tự học là một bộ phận trong truyền thống hiếu học của nhân dân ta.
Chủ tịch Hồ Chí Minh là ngƣời khởi xƣớng, phát động rộng rãi phong trào tự học từ năm 1945 và chính Ngƣời cũng là một tấm gƣơng sáng về tự học. Ngƣời từng nói “còn sống là còn học” và “việc học phải lấy tự học làm cốt”. Truyền thống tự học luôn luôn đƣợc phát huy. Thực tiễn chứng minh rằng khả năng tự học là rất dồi dào và tự học là một trong những yếu tố quyết định thành công đối với sự nghiệp giáo dục.
Với bộ môn Hóa học ở trƣờng phổ thông, quá trình tự học của ngƣời học càng đóng vai trò quan trọng vì thời lƣợng môn học ít nhƣng khối lƣợng kiến thức lại rất lớn, nếu không có quá trình tự học ngƣời học sẽ rất khó nắm bắt đƣợc nội dung kiến thức. Hóa học là môn học thực nghiệm và ứng dụng trong các bài tập thực tiễn nhiều nên quá trình tự học của ngƣời học không thể thiếu hệ thống bài tập hóa học bổ trợ. Đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu về BTHH và việc sử dụng BTHH trong dạy học hóa học. Điển hình nhƣ GS.TS Nguyễn Ngọc Quang nghiên cứu lý luận về bài tập hóa học; PGS.TS Nguyễn Xuân Trƣờng nghiên cứu về bài tập thực nghiệm định lƣợng; PGS.TS Lê Xuân Trọng, PGS.TS Đào Hữu Vinh, PGS.TS Cao 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Cự Giác và nhiều tác giả khác quan tâm đến nội dung và phƣơng pháp giải toán.
Đã có một số luận văn thạc sĩ bƣớc đầu nghiên cứu về tự học và hệ thống BTHH hỗ trợ quá trình tự học nhƣ: 1. Hoàng Kiều Trang (2004), Tăng cƣờng năng lực tự học phần hoá vô cơ (chuyên môn I) cho HS ở trƣờng Cao đẳng Sƣ phạm bằng phƣơng pháp tự học có hƣớng dẫn theo môđun, Luận văn thạc sĩ giáo dục, ĐHSP Hà Nội. Nguyễn Thị Liễu (2008), Thiết kế website hỗ trợ việc dạy và tự học phần hóa hữu cơ lớp 11 nâng cao, Luận văn thạc sĩ giáo dục học, ĐHSP TP. Hồ Chí Minh.
Phạm Thùy Linh (2009), Thiết kế E-book hỗ trợ khả năng tự học của HS lớp 12 chƣơng “Đại cƣơng về kim loại” chƣơng trình chuẩn, Luận văn thạc sĩ giáo dục học, ĐHSP TP. Hồ Chí Minh. Tống Thanh Tùng (2009), Thiết kế E-book hóa học lớp 12 phần Crôm, sắt, đồng nhằm hỗ trợ HS tự học, Luận văn thạc sĩ giáo dục học, ĐHSP TP. Hồ Chí Minh.
Trần Thị Thanh Hà (2009), Thiết kế tài liệu tự học có hƣớng dẫn theo môđun nhằm nâng cao năng lực tự học cho HSG hóa lớp 12, Luận văn thạc sĩ giáo dục học, ĐHSP TP. Hồ Chí Minh. Nguyễn Thị Tuyết Hoa (2010), Xây dựng website nhằm tăng cƣờng năng lực tự học cho HS giỏi hóa lớp 11, Luận văn thạc sĩ giáo dục học, ĐHSP TP. Hồ Chí Minh.
Đặng Nguyễn Phƣơng Khanh (2010), Thiết kế ebook hỗ trợ HS tự học hóa học lớp 9 THCS, Luận văn thạc sĩ giáo dục học, ĐHSP TP. Hồ Chí Minh. Nguyễn Ngọc Nguyên (2010), Thiết kế tài liệu tự học có hƣớng dẫn theo môđun nhằm nâng cao năng lực tự học cho HSG hóa lớp 11, Luận văn thạc sĩ giáo dục học, ĐHSP TP. Hồ Chí Minh.
6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Đỗ Thị Việt Phƣơng (2010), Thiết kế ebook hƣớng dẫn HS tự học phần hóa vô cơ lớp 10 chƣơng trình nâng cao, Luận văn thạc sĩ giáo dục học, ĐHSP TP. Hồ Chí Minh. Nguyễn Thị Hoài Thanh (2012), Bồi dƣỡng năng lực tự học cho học sinh thông qua hệ thống bài tập phần hóa học hữu cơ lớp 11 nâng cao, Luận văn thạc sĩ giáo dục, ĐH Giáo dục - ĐH Quốc gia Hà Nội.
Trƣơng Hoài Thƣơng (2012), Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập hỗ trợ học sinh tự học phần hóa vô cơ lớp 11 chƣơng trình nâng cao trƣờng trung học phổ thông, Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Trƣờng Đại học Vinh. Tuy nhiên việc nghiên cứu sử dụng hệ thống BTHH chƣơng Este – lipit lớp 12 nhằm bồi dƣỡng năng lực tự học của các học viên ở các Trung tâm GDTX vẫn chƣa đƣợc quan tâm đúng mức. Hiện nay chƣa có cuốn sách nào viết dành riêng cho đối tƣợng học viên Trung tâm GDTX là đối tƣợng nhận thức yếu, mà chủ yếu viết cho học sinh ở các trƣờng THPT và đối tƣợng ngƣời học khá giỏi. Do đó, xây dựng, lựa chọn và sử dụng hệ thống bài tập phân hóa phần Este - Lipit nhằm nâng cao năng lực tự học cho các học viên Trung tâm GDTX là cần thiết 1.
Một số năng lực cần bồi dưỡng cho học sinh - Năng lực nhận biết, tìm tòi và phát hiện vấn đề Năng lực nhận biết, tìm tòi và phát hiện vấn đề hết sức quan trọng đối với con ngƣời. Nhờ năng lực này học sinh vừa tự làm giàu kiến thức của mình, vừa rèn luyện tƣ duy và thói quen phát hiện, tìm tòi,. Năng lực này đòi hỏi học sinh phải nhận biết, hiểu, phân tích, tổng hợp, so sánh sự vật hiện tƣợng đƣợc tiếp xúc; suy xét từ nhiều góc độ, có hệ thống trên cơ sở những lí luận và hiểu biết đã có của mình. - Năng lực giải quyết vấn đề Năng lực giải quyết vấn đề bao gồm khả năng trình bày giả thuyết; xác định cách thức giải quyết và lập kế hoạch giải quyết vấn đề; khảo sát các khía 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com cạnh, thu thập và xử lí thông tin; đề xuất cách giải quyết, kiến nghị và kết luận.
Kinh nghiệm thực tế cho thấy nhiều ngƣời học thu thập đƣợc khối lƣợng thông tin phong phú nhƣng không biết cách xử lí để tìm ra con đƣờng đạt đƣợc mục tiêu. Điều này đòi hỏi sự hƣớng dẫn cẩn thận và kiên trì của các GV ngay từ những hoạt động đầu của giải quyết vấn đề. Nếu nói rằng trong dạy học, quan trọng nhất là dạy cho ngƣời học cách học, thì trong đó cần coi trọng dạy cho học sinh kĩ thuật giải quyết vấn đề. Với kĩ thuật nay, ngƣời học có thể áp dụng vào rất nhiều tình huống trong học tập cũng nhƣ trong cuộc sống để lĩnh hội các tri thức cần thiết cho mình.
- Năng lực xác định những kết luận đúng Đây là một năng lực quan trọng cần cho ngƣời học đạt đến những kết luận đúng của quá trình giải quyết vấn đê, hay nói cách khác, các tri thức cần đƣợc lĩnh hội sau khi giải quyết vấn đề sẽ có đƣợc một khi chính học sinh có năng lực này. Năng lực này bao gồm các khả năng khẳng định hay bác bỏ giả thuyết, hình thành kết quả và đề xuất vấn đề mới, hoặc áp dụng nếu cần thiết. Trên thực tế có rất nhiều trƣờng hợp đƣợc đề cập đến trong lúc giải quyết vấn đề nên ngƣời học có thể đi chệch ra khỏi vấn đề chính đang đƣợc giải quyết hoặc lạc với mục tiêu đề ra ban đầu. Vì vậy hƣớng dẫn cho ngƣời học kĩ thuật xác định kết luận đúng quan trọng không kém so với các kĩ thuật phát hiện và giải quyết vấn đề.
Các quyết định phải đƣợc dựa trên logic của quá trình giải quyết vấn đề và nhắm đúng mục tiêu. - Năng lực vận dụng kiến thức ( hoặc tự nhận thức kiến thức mới) Kết quả cuối cùng của việc học tập phải đƣợc thể hiện ở chính ngay trong thực tiễn, cuộc sống, hoặc là ngƣời học vận dụng kiến thức đã học để nhận thức, cải tạo thực tiễn, hoặc trên cơ sỏ kiến thức và phƣơng pháp đã có nghiên cứu, khám phá, thu nhận thêm kiến thức mới. Cả hai đều đòi hỏi ngƣời học phải có năng lực vận dụng kiến thức. Việc vận dụng kiến thức vào thực tiễn, đặc biệt trong các trƣờng hợp mới, lại làm xuất hiện các vấn đề đòi hỏi phải giải quyết.
nhƣ vậy kĩ năng giải quyết vấn đề lại có cơ hội để rèn luyện 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com và kết quả của việc giải quyết vấn đề giúp cho ngƣời học thâm nhập sâu hơn vào thực tiễn. Từ đó kích thích hứng thú học tập, niềm say mê, khao khát đƣợc tìm tòi khám phá. Kết quả của hoạt động thực tiễn vừa làm giàu thêm tri thức, vừa soi sáng, giải thích, làm rõ thêm các kiến thức đƣợc học từ SGK, tài liệu. Ngƣời học thấy tự tin, chủ động hơn, đồng thời họ lại phải có thái độ dám chịu trách nhiệm về các quyết định của mình đã lựa chọn và có kĩ năng lập luận, bảo vệ các quyết định của mình.
- Năng lực đánh giá và tự đánh giá Kết quả tất yếu của việc rèn luyện các kĩ năng phát hiên và giải quyết vấn đề, kết luận và áp dụng kết quả của quy trình giải quyết vấn đề hỏi ngƣời học phải luôn đánh giá và tự đánh giá. Ngƣời học phải biết đƣợc mặt mạnh, mặt hạn chế của mình, cái đúng- cái sai trong việc mình làm mới có thể tiếp tục vững bƣớc trên con đƣờng học tập chủ động của mình. Không có khả năng đánh giá và tự đánh giá, ngƣời học khó có thẻ tự tin trong phát hiện, giải quyết vấn đề và áp dụng kiến thức đã học. Năm năng lực trên vừa đan xen vừa tiếp nối nhau, tạo nên năng lực tự học ở ngƣời học.
Rèn luyện đƣợc những năng lực đó chính là rèn luyện năng lực tự học, tự nghiên cứu của ngƣời học. Cơ sở lý luận về bồi dƣỡng năng lực tự học 1.