CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ 1. Khái niệm dạy học theo chủ đề DHTCĐ là phương pháp tìm tòi những khái niệm, tư tưởng, đơn vị kiến thức, nội dung bài học, chủ đề,… có sự giao thoa, tương đồng lẫn nhau, dựa trên cơ sở các mối liên hệ về lí luận và thực tiễn được đề cập đến trong các môn học thành một nội dung học chung, nhờ đó HS có thể dễ dàng ghi nhớ và tự tìm hiểu nhiều hơn để vận dụng vào thực tiễn [10]. Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong sách giáo khoa như hiện nay, các tổ/nhóm chuyên môn căn cứ vào chương trình và sách giáo khoa hiện hành, lựa chọn nội dung để xây dựng các chủ đề dạy học phù hợp với việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong điều kiện thực tế của nhà trường. DHTCĐ là sự kết hợp giữa mô hình dạy học truyền thống và mô hình dạy học hiện đại.
Ở đó GV ngoài việc truyền thụ kiến thức còn phải hướng dẫn, hỗ trợ HS biết cách tự hoạt động, tự tìm kiếm thông tin, vận dụng kiến thức có được vào trong các nhiệm vụ, tình huống thực tiễn [10]. Như vậy, DHTCĐ là một trong những chiến lược dạy học cụ thể hóa của mô hình dạy - tự học và quan điểm “lấy người học làm trung tâm”, đây là mô hình mới thay thế cho mô hình dạy học truyền thống. Với mô hình này, HS có nhiều cơ hội hoạt động, hợp tác với nhau để cùng giải quyết những nhiệm vụ, vấn đề, liên quan đến nhiều kiến thức khác nhau, từ đó giúp các em rèn luyện khả năng tư duy, tổng hợp. Các em cũng được tạo điều kiện minh họa kiến thức mình vừa nhận được và đánh giá mình học được bao nhiêu và giao tiếp tốt như thế nào.
Với cách tiếp cận này, vai trò của GV chỉ là người hướng dẫn, gợi mở vấn đề thay vì quản lý trực tiếp HS làm việc. DHTCĐ ở bậc THPT là sự cố gắng tăng cường tích hợp kiến thức, làm cho kiến thức có mối liên hệ mạng lưới nhiều chiều; là sự tích hợp v à o n ộ i d ung những ứng dụng kĩ thuật và đời sống thông dụng làm cho nội dung học có ý nghĩa hơn, hấp dẫn hơn [9]. 6 Như vậy, căn bản của quá trình xây dựng chủ đề là tạo ra quá trình tích hợp nội dung (đơn môn hoặc liên môn) có tính tương đồng, giao thoa trong quá trình dạy. Chủ đề dạy học là một nội dung kiến thức, vấn đề,… được chọn làm đề tài để HS tiếp cận, khám phá và lĩnh hội kiến thức đó.
Chủ đề dạy học có thể được đưa ra ở đầu mỗi chương, ở cuối chương hoặc sau khi HS được trang bị một lượng kiến thức nhất định nhằm định hướng mục tiêu học tập cho HS, hoặc giúp HS củng cố lại kiến thức, đồng thời mở rộng và vận dụng kiến thức được trang bị [5]. Lịch sử nghiên cứu dạy học theo chủ đề 1. Trên thế giới Tư tưởng dạy học theo chủ đề đã xuất hiện khá sớm, Từ thời trung cổ “Tính vấn đề” trong dạy học đã được nhà triết học cổ Hy Lạp Sôcrat quan tâm đến, ông đã xây dựng một phương pháp độc đáo: “Toạ đàm, tranh luận” đó là tư tưởng khởi đầu cho DHTCĐ sau này. Các nhà giáo dục Nga như A.Rizôlôp… đã đề xuất phương pháp tìm tòi ơritxtic trong dạy học nhằm phát huy tính tích cực, tự lực của học sinh trong quá trình nhận thức.
Trong thế kỉ XXI, thế giới có những bước chuyển mình mạnh mẽ trong lĩnh vực. Nhân tố quyết định thắng lợi của công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế là con người, là nguồn nhân lực cần được phát triển về số lượng và chất lượng trên cơ sở mặt bằng dân trí được nâng cao. Việc này cần được bắt đầu từ giáo dục. Giáo dục buộc phải thay đổi cách tiếp cận từ nội dung sang tiếp cận năng lực để sản phẩm của đào tạo là HS phải “biết làm”, nghĩa là mang tính ứng dụng cao.
UNESCO đã đề xướng mục tiêu học tập: “Học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự khẳng định mình” [4]. Ngân hàng thế giới gọi thế kỉ XXI là kỉ nguyên của kinh tế dựa vào kĩ năng (Skills Based Economy). Năng lực của con người được đánh giá trên 3 góc độ: kiến thức, kĩ năng và thái độ trong bối cảnh có ý nghĩa. Muốn tăng cường NL cạnh tranh, rút ngắn khoảng cách ứng dụng khoa học công nghệ, thì phải biết cách giảng dạy và cách học.
Theo đánh giá của UNESCO, việc đổi mới nội dung, chương trình và cách tiếp cận nội dung chương trình dạy học ở nhiều quốc gia đang có xu hướng tích 7 hợp theo chủ đề học tập cùng với sự tích hợp công nghệ vào dạy học. Tại Việt Nam Ở Việt Nam, vấn đề dạy học theo tiếp cận NL sớm được đưa vào nguyên lí giáo dục trong nhà trường với phương châm “học đi đôi với hành”, “giáo dục kết hợp với lao động sản xuất”, “lí luận gắn với thực tiễn”, “giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đì nh và xã hội”. Tuy nhiên, cho đến nay, trong thực tiễn soạn thảo chương trình, SGK vẫn nặng về tiếp cận nội dung; điều này đã làm chậm sự đổi mới, ảnh hưởng đến chất lượng giáo dục, sản phẩm đào tạo không đáp ứng được nhu cầu thực tiễn của xã hội đang phát triển. Nhận thấy được thực trạng này, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, trong đó xác định việc hình thành và phát triển cho HS những năng lực cốt lõi.
DHTCĐ, ở nước ta, là một trong số các mô hình dạy học tích cực đang được nghiên cứu thử nghiệm trong phạm vi hẹp, chưa được triển khai đại trà. Các Sở Giáo dục, các trường học trong sinh hoạt chuyên môn đã chú trọng về đổi mới PPDH, trong đó có những yêu cầu nhất định đối với DHTCĐ, tuy nhiên, còn dừng ở mức khuyến khích. Có thể điểm qua một số nghiên cứu về dạy học theo chủ đề tích hợp ở Việt Nam như: Công trình nghiên cứu “Vận dụng quan điểm tích hợp trong việc phát triển chương trình giáo dục Việt Nam giai đoạn sau 2015” của tác giả Cao Thị Thặng [16] hay tác giả Nguyễn Phúc Chỉnh đã nghiên cứu “Hình thành năng lực dạy học tích hợp cho giáo viên trung học phổ thông”. Đặc biệt trong công trình nghiên cứu của nhóm tác giả do Đỗ Hương Trà (Chủ biên), các nhà khoa học đã biên soạn 2 cuốn sách về dạy học tích hợp các môn học Khoa học tự nhiên và dạy học tích hợp các môn Khoa học xã hội.
Các tác giả đã đề xuất cơ sở lí luận, quy trình các bước để thiết kế các chủ đề dạy học tích hợp, đưa ra nhiều gợi ý và định hướng kiểm tra đánh giá [8]. Những nét đặc trưng cơ bản của dạy học theo chủ đề - DHTCĐ mang tính tích hợp: Nội dung chủ đề có sự kết hợp tri thức của nhiều thành phần kiến thức khác nhau của môn học, hoặc vận dụng kiến thức của các môn học khác, các lĩnh vực khác nhằm giải quyết một vấn đề mang tính 8 phức hợp. DHTCĐ còn tích hợp các vấn đề của đời sống xã hội và các kỹ năng thực hành bên ngoài. - DHTCĐ mang tính cộng tác làm việc: Các nhiệm vụ học tập được phân công theo các nhóm HS nên giữa các HS phải có sự trao đổi và thảo luận kiến thức với nhau để cùng hoàn thành nhiệm vụ của nhóm mình.
Vì vậy, tính hợp tác giữa các HS được thể hiện rất rõ. - DHTCĐ nhấn mạnh được các đặc trưng học tập mới: Những đặc trưng học tập mới như tổ chức hoạt động học tập của HS, HS là trung tâm của hoạt động dạy học (GV tổ chức một chương trình xung quanh một chủ đề và HS được giao nhiệm vụ), tích hợp các vấn đề của đời sống đều được thể hiện khá rõ ràng trong DHTCĐ. - DHTCĐ định hướng thực tiễn: Nội dung mà các chủ đề đề cập đến thường gắn liền với thực tiễn cuộc sống, liên quan đến các hiện tượng xảy ra trong cuộc sống mà đa số người học quan tâm và muốn tìm hiểu. DHTCĐ sẽ tránh được lớp học với ít tiết thực hành, tách biệt với cuộc sống bên ngoài và hình thức dạy học mà GV là trung tâm.
- DHTCĐ định hướng vào hứng thú của người học: DHTCĐ tạo môi trường học tập mà ở đó GV hướng dẫn những nghi vấn và thúc đẩy sự hiểu biết sâu hơn của HS, tạo điều kiện cho nhiều phong cách học tập khác nhau được phát huy. - DHTCĐ định hướng hành động, tự học: Trong DHTCĐ, GV tổ chức một chương trình xung quanh một chủ đề và HS được giao nhiệm vụ như là người chịu trách nhiệm chính, cho phép HS tự xây dựng kiến thức thông qua việc hoàn thành những sản phẩm cụ thể. Điều này sẽ tạo điều kiện để HS rèn luyện được các kỹ năng tư duy như phân tích, tổng hợp, đánh giá. Ý nghĩa của dạy học theo chủ đề Để đáp ứng nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực có chất lượng cho xã hội thì vấn đề đặt ra cho ngành giáo dục nước ta cũng như nhiều nước trên thế giới là: - Làm thế nào để việc học tập dù là môn học nào đi nữa cũng trở thành việc rèn luyện các kĩ năng chung, cần thiết để giải quyết các vấn đề đa dạng của thực tiễn hôm nay? 9 - Làm thế nào để kiến thức được học, dù là các kiến thức cổ điển vẫn hấp dẫn và có ý nghĩa trong cuộc sống hôm nay? - Làm thế nào để nội dung học có sự tích hợp, tinh giản và bền vững? - Làm thế nào để khuyến khích các phong cách học tập khác nhau? - Có phải GV cứ phải dạy kiến thức theo từng bài được sắp xếp theo cấu trúc chương trình thì HS mới hiểu được và sử dụng được kiến thức? Việc trả lời các câu hỏi trên cũng đồng nghĩa với việc xác định mục tiêu cho giáo dục trong thời đại mới.
DH theo chủ đề là một trong những hình thức DH phù hợp với mục tiêu đổi mới theo xu thế chung của nhiều nước hiện nay. Tuy nhiên, DH theo chủ đề cũng có những nhược điểm sau: - Không phải bất kì nội dung kiến thức nào cũng có thể tổ chức cho HS học theo chủ đề. Do vậy cần phải biết lựa chọn chủ đề, tích hợp những nội dung kiến thức phù hợp để tổ chức DH theo hình thức này.