Phát Triển Năng Lực Ngôn Ngữ Cho Học Sinh Trung Học Cơ Sở

Chuyên khảo giáo dục phân tích Phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh thcs trong dạy học các biện pháp tu từ tiếng việt, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên

• Tác giả: Lê Thị Hà
• Người hướng dẫn: Tiến Sĩ Phạm Thị Anh
• Trường học: Đại học Hồng Đức
• Chuyên ngành: Ngữ văn
• Đề tài: Phát Triển Năng Lực Ngôn Ngữ Cho Học Sinh Trung Học Cơ Sở
• Loại tài liệu: luận văn
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
• 1.2. LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU
• 1.3. MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
• 1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 1.5. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 1.6. KẾT CẤU CỦA LUẬN VĂN
• 2. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI
• 2.1. Những vấn đề chung về dạy học phát triển năng lực học sinh
• 2.2. Năng lực ngôn ngữ trong hệ thống các năng lực cốt lõi phải hình thành và phát triển cho học sinh
• 2.3. Các biện pháp tu từ tiếng Việt là nội dung có khả năng cao trong việc phát triển NLNN cho HS THCS
• 2.4. CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 2.4.1. Các biện pháp tu từ tiếng Việt trong chương trình, Sách giáo khoa
• 2.4.2. Thực trạng nhận thức của giáo viên về vấn đề phát triển NLNN cho học sinh THCS hiện nay
• 2.4.3. Thực trạng thực hành rèn luyện, phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh qua dạy học các biện pháp tu từ tiếng Việt
• 3. TỔ CHỨC PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC NGÔN NGỮ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ TRONG DẠY HỌC CÁC BIỆN PHÁP TU TỪ TIẾNG VIỆT
• 3.1. XÂY DỰNG NGỮ LIỆU
• 3.1.1. Tiêu chí chọn lựa ngữ liệu
• 3.1.2. Quy trình phân tích ngữ liệu
• 3.1.3. Các hình thức tổ chức hoạt động phân tích ngữ liệu
• 3.2. XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP
• 3.2.1. Nguyên tắc xây dựng bài tập
• 3.2.2. Miêu tả hệ thống bài tập
• 3.3. VẬN DỤNG NGỮ LIỆU VÀ HỆ THỐNG BÀI TẬP
• 3.3.1. Vận dụng hệ thống bài tập trong giờ Tiếng Việt
• 3.3.2. Vận dụng hệ thống bài tập trong giờ Đọc hiểu
• 3.3.3. Vận dụng hệ thống bài tập trong giờ Làm văn
• 4. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. MỤC ĐÍCH THỰC NGHIỆM
• 4.2. ĐỊA BÀN THỰC NGHIỆM
• 4.3. NỘI DUNG THỰC NGHIỆM
• 4.4. PHƯƠNG PHÁP THỰC NGHIỆM
• 4.5. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Phát Triển Năng Lực Ngôn Ngữ THCS Tại Sao

Phát triển năng lực ngôn ngữ (NLNN) là mục tiêu then chốt trong dạy học Ngữ văn THCS, đặc biệt trong bối cảnh giáo dục định hướng năng lực. Việc này không chỉ trang bị kiến thức mà còn chú trọng khả năng vận dụng tri thức vào thực tiễn, giúp học sinh giải quyết vấn đề trong cuộc sống và nghề nghiệp. Dạy học phát triển năng lực coi trọng nội dung kiến thức, nhưng quan trọng hơn là cách học sinh chủ động tham gia kiến tạo tri thức, vận dụng vào cuộc sống và tự học suốt đời. Mục tiêu cuối cùng là giúp học sinh phát triển năng lực ngôn ngữ và năng lực văn học, rèn luyện kỹ năng đọc, viết, nói và nghe. Năng lực ngôn ngữ là biểu hiện cụ thể nhất của năng lực giao tiếp, một năng lực chung quan trọng. Năng lực này thể hiện ở các kỹ năng đọc, viết, nói và nghe, tức là khả năng sử dụng tiếng nói và chữ viết hiệu quả trong giao tiếp. Phân môn Tiếng Việt đóng vai trò chủ đạo trong việc rèn luyện và phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh.

1.1. Vai Trò Của Năng Lực Ngôn Ngữ Trong Chương Trình Ngữ Văn

Trong chương trình dạy học Ngữ văn, Tiếng Việt chiếm vị trí quan trọng, vừa là môn học độc lập, vừa là công cụ để tiếp cận các môn học khác. Tiếng Việt là công cụ để giao tiếp, tiếp nhận và tạo lập văn bản. Bên cạnh các nội dung như hoạt động giao tiếp, từ ngữ, ngữ pháp, các biện pháp tu từ tiếng Việt là một trong những nội dung chủ yếu. Nội dung này được phân bố giảng dạy từ lớp 6 đến lớp 9. Việc hiểu, nhận diện và vận dụng các biện pháp tu từ trong giao tiếp gắn liền với 4 kỹ năng nghe, nói, đọc, viết. Nắm vững nội dung này, học sinh có điều kiện để tiếp nhận cái hay, cái đẹp của ngôn từ trong văn bản và đời sống, đồng thời tạo lập văn bản tốt hơn. Đây chính là cơ sở để phát triển năng lực ngôn ngữ, đạt mục tiêu của quá trình dạy học.

1.2. Chuyển Dịch Quan Điểm Về Ngôn Ngữ Trong Dạy Học

Việc nhấn mạnh năng lực ngôn ngữ là kết quả của sự chuyển dịch từ quan điểm xem ngôn ngữ như một hệ hình cấu trúc sang quan điểm coi ngôn ngữ như một phương tiện giao tiếp. Từ quan điểm ngôn ngữ là một hệ thống “tĩnh” sang quan điểm ngôn ngữ là một hệ thống “động” - hệ thống hành chức. Đây luôn là định hướng cơ bản của hầu hết các phương pháp giảng dạy ngôn ngữ. Mục tiêu của các bài học tiếng Việt cần tập trung vào tất cả các yếu tố tạo nên năng lực sử dụng ngôn ngữ giao tiếp, chứ không chỉ hạn chế ở năng lực phân tích ngữ pháp và năng lực ngôn ngữ chung chung. Quá trình phát triển năng lực sử dụng ngôn ngữ phải luôn luôn được thực hiện theo nguyên tắc lồng ghép bốn kỹ năng ngôn ngữ: nghe, nói, đọc và viết.

II. Thách Thức Dạy Phát Triển Năng Lực Ngôn Ngữ THCS Hiện Nay

Mặc dù đã có nhiều nghiên cứu về phương pháp dạy học Ngữ văn và các biện pháp tu từ, việc phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh vẫn còn nhiều thách thức. Nội hàm của khái niệm năng lực ngôn ngữ chưa được xác định rõ ràng, dẫn đến sự lúng túng trong việc đề xuất các biện pháp phát triển năng lực. Đối với nội dung các biện pháp tu từ ở THCS, giáo viên đã bắt đầu chú ý đến yêu cầu phát triển năng lực ngôn ngữ, nhưng thực tế vẫn còn nhiều bất cập. Ngữ liệu trong sách giáo khoa còn nặng về hình thức, bài tập luyện tập dừng lại ở thao tác nhận diện, chưa chú ý đến thao tác vận dụng. Chưa gắn tri thức và kỹ năng về các biện pháp tu từ với đọc hiểu văn bản. Đổi mới cách kiểm tra- đánh giá “đi trước” đổi mới nội dung, phương pháp dạy học. Trong khi đó, các biện pháp tu từ còn song hành với học sinh trong suốt những năm tiếp theo ở THPT cũng như trong đời sống hàng ngày.

2.1. Bất Cập Trong Ngữ Liệu Và Bài Tập Về Biện Pháp Tu Từ

Một trong những vấn đề lớn nhất là ngữ liệu trong sách giáo khoa còn nặng về hình thức, thiếu tính ứng dụng thực tiễn. Các bài tập luyện tập thường chỉ dừng lại ở thao tác nhận diện các biện pháp tu từ mà chưa chú trọng đến việc vận dụng chúng trong các tình huống giao tiếp cụ thể. Điều này khiến học sinh khó có thể phát triển năng lực ngôn ngữ một cách toàn diện, đặc biệt là khả năng sử dụng ngôn ngữ một cách sáng tạo và hiệu quả.

2.2. Thiếu Sự Gắn Kết Giữa Tri Thức Và Kỹ Năng

Việc dạy học các biện pháp tu từ chưa thực sự gắn kết với việc đọc hiểu văn bản. Học sinh thường học các biện pháp tu từ một cách rời rạc, không thấy được vai trò và tác dụng của chúng trong việc tạo nên ý nghĩa và giá trị của văn bản. Điều này làm giảm hứng thú học tập và khả năng tiếp thu kiến thức của học sinh. Cần có sự tích hợp chặt chẽ giữa việc dạy các biện pháp tu từ và việc phân tích, đánh giá các tác phẩm văn học để học sinh hiểu rõ hơn về cách sử dụng ngôn ngữ một cách nghệ thuật.

III. Cách Phát Triển Năng Lực Ngôn Ngữ THCS Qua Tu Từ Tiếng Việt

Để phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh THCS thông qua dạy học các biện pháp tu từ tiếng Việt, cần xây dựng ngữ liệu phù hợp, thiết kế hệ thống bài tập đa dạng và vận dụng chúng một cách linh hoạt trong các giờ học. Ngữ liệu cần ngắn gọn, điển hình và có đủ các đặc điểm liên quan đến kiến thức cần hình thành cho học sinh. Hệ thống bài tập cần được xây dựng dựa trên các nguyên tắc sư phạm, đảm bảo tính vừa sức, phù hợp với trình độ của học sinh và khuyến khích sự sáng tạo. Việc vận dụng ngữ liệu và hệ thống bài tập cần được thực hiện một cách linh hoạt trong các giờ Tiếng Việt, Đọc hiểu và Làm văn, giúp học sinh phát triển toàn diện các kỹ năng nghe, nói, đọc, viết.

3.1. Xây Dựng Ngữ Liệu Phù Hợp Với Học Sinh THCS

Việc lựa chọn ngữ liệu đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh. Ngữ liệu cần ngắn gọn, có tính điển hình và chứa đựng đầy đủ các đặc điểm cần thiết liên quan đến kiến thức cần hình thành. Đồng thời, ngữ liệu cần phù hợp với trình độ nhận thức và kinh nghiệm sống của học sinh THCS, giúp các em dễ dàng tiếp thu và vận dụng kiến thức vào thực tế. Quy trình phân tích ngữ liệu cần được thực hiện một cách khoa học, từ việc nhận diện các biện pháp tu từ đến việc phân tích tác dụng của chúng trong việc biểu đạt ý nghĩa và cảm xúc.

3.2. Thiết Kế Hệ Thống Bài Tập Đa Dạng Và Sáng Tạo

Hệ thống bài tập cần được thiết kế dựa trên các nguyên tắc sư phạm, đảm bảo tính vừa sức, phù hợp với trình độ của học sinh và khuyến khích sự sáng tạo. Các bài tập cần đa dạng về hình thức, từ bài tập nhận diện, phân tích đến bài tập vận dụng, sáng tạo. Cần chú trọng đến việc phát triển các kỹ năng nghe, nói, đọc, viết cho học sinh thông qua các bài tập thực hành, giúp các em tự tin sử dụng ngôn ngữ trong các tình huống giao tiếp khác nhau. Sơ đồ hệ thống bài tập phát triển NLNN cho HS THCS cần được xây dựng một cách logic và khoa học.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Phát Triển Năng Lực Ngôn Ngữ Trong Giờ Học

Việc vận dụng ngữ liệu và hệ thống bài tập cần được thực hiện một cách linh hoạt trong các giờ Tiếng Việt, Đọc hiểu và Làm văn. Trong giờ Tiếng Việt, học sinh có thể được thực hành nhận diện và phân tích các biện pháp tu từ trong các đoạn văn, bài thơ. Trong giờ Đọc hiểu, học sinh có thể được yêu cầu phân tích tác dụng của các biện pháp tu từ trong việc tạo nên ý nghĩa và giá trị của tác phẩm. Trong giờ Làm văn, học sinh có thể được khuyến khích sử dụng các biện pháp tu từ để làm cho bài viết của mình trở nên sinh động và hấp dẫn hơn. Cần tạo điều kiện cho học sinh được thực hành, trải nghiệm và sáng tạo trong quá trình học tập.

4.1. Vận Dụng Bài Tập Trong Giờ Tiếng Việt

Trong giờ Tiếng Việt, hệ thống bài tập về các biện pháp tu từ tiếng Việt có thể được sử dụng để giúp học sinh củng cố kiến thức và rèn luyện kỹ năng nhận diện, phân tích. Các bài tập có thể được thiết kế dưới dạng trắc nghiệm, điền khuyết, hoặc tự luận, tùy thuộc vào mục tiêu của bài học. Quan trọng là tạo ra một môi trường học tập tích cực, khuyến khích học sinh tham gia vào các hoạt động thảo luận, trao đổi ý kiến để hiểu sâu hơn về các biện pháp tu từ.

4.2. Vận Dụng Bài Tập Trong Giờ Đọc Hiểu

Trong giờ Đọc hiểu, hệ thống bài tập có thể được sử dụng để giúp học sinh phân tích tác dụng của các biện pháp tu từ trong việc tạo nên ý nghĩa và giá trị của tác phẩm. Học sinh có thể được yêu cầu tìm ra các biện pháp tu từ được sử dụng trong đoạn văn, bài thơ, sau đó phân tích tác dụng của chúng trong việc biểu đạt cảm xúc, gợi hình ảnh và tạo ấn tượng cho người đọc. Điều này giúp học sinh hiểu rõ hơn về cách sử dụng ngôn ngữ một cách nghệ thuật và phát triển khả năng cảm thụ văn học.

4.3. Vận Dụng Bài Tập Trong Giờ Làm Văn

Trong giờ Làm văn, học sinh có thể được khuyến khích sử dụng các biện pháp tu từ để làm cho bài viết của mình trở nên sinh động và hấp dẫn hơn. Giáo viên có thể cung cấp cho học sinh các bài tập thực hành, yêu cầu các em viết đoạn văn, bài văn sử dụng các biện pháp tu từ đã học. Điều này giúp học sinh rèn luyện kỹ năng sử dụng ngôn ngữ một cách sáng tạo và phát triển khả năng diễn đạt ý tưởng một cách mạch lạc, rõ ràng.

V. Kết Luận Tầm Quan Trọng Của Năng Lực Ngôn Ngữ Và Hướng Phát Triển

Phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh THCS là một quá trình lâu dài và đòi hỏi sự nỗ lực của cả giáo viên và học sinh. Việc dạy học các biện pháp tu từ tiếng Việt là một trong những cách hiệu quả để đạt được mục tiêu này. Tuy nhiên, cần có sự đổi mới về phương pháp dạy học, xây dựng ngữ liệu phù hợp và thiết kế hệ thống bài tập đa dạng để tạo điều kiện cho học sinh phát triển toàn diện các kỹ năng nghe, nói, đọc, viết. Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu về vấn đề này để tìm ra những giải pháp tối ưu, giúp học sinh THCS phát triển năng lực ngôn ngữ một cách hiệu quả nhất.

5.1. Đánh Giá Kết Quả Thực Nghiệm Sư Phạm

Việc thực nghiệm sư phạm đóng vai trò quan trọng trong việc đánh giá hiệu quả của các phương pháp và giải pháp phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh. Mục đích của thực nghiệm là kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất, từ đó điều chỉnh và hoàn thiện chúng. Địa bàn thực nghiệm cần được lựa chọn kỹ lưỡng, đảm bảo tính đại diện và khách quan. Nội dung thực nghiệm cần được thiết kế phù hợp với chương trình học và trình độ của học sinh. Phương pháp thực nghiệm cần được thực hiện một cách khoa học, đảm bảo tính chính xác và tin cậy.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tiếp Theo Về Phát Triển NLNN

Trong tương lai, cần có thêm nhiều nghiên cứu về vấn đề phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh THCS, đặc biệt là trong bối cảnh đổi mới chương trình giáo dục. Các nghiên cứu có thể tập trung vào việc tìm ra những phương pháp dạy học sáng tạo, hiệu quả, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý của học sinh. Đồng thời, cần chú trọng đến việc xây dựng các công cụ đánh giá năng lực ngôn ngữ một cách khách quan, chính xác, giúp giáo viên và học sinh có thể theo dõi và đánh giá sự tiến bộ của mình.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trong tiến trình đổi mới căn bản và toàn diện giáo dục phổ thông, kết quả khảo sát thực tế tại tỉnh Thanh Hóa năm 2020 ghi nhận một thực trạng đáng lo ngại: 0% học sinh đạt mức độ xuất sắc khi làm bài kiểm tra năng lực vận dụng các biện pháp tu từ tiếng Việt. Vấn đề cốt lõi bắt nguồn từ việc phân môn Tiếng Việt trong nhà trường trung học cơ sở nhiều năm qua chủ yếu được tiếp cận dưới dạng một hệ thống ngôn ngữ tĩnh, nặng về truyền thụ kiến thức hàn lâm thay vì phát triển năng lực hành dụng. Toàn bộ chương trình trung học cơ sở hiện hành chỉ dành 10 tiết học cho mảng kiến thức tu từ học, dẫn đến việc rèn luyện 4 kỹ năng nghe, nói, đọc và viết bị chia cắt rời rạc.

Nghiên cứu được triển khai nhằm giải quyết điểm nghẽn này với mục tiêu cụ thể: hệ thống hóa cơ sở lý luận về năng lực ngôn ngữ, đánh giá toàn diện thực trạng dạy và học tại địa phương, từ đó đề xuất hệ thống ngữ liệu mở kết hợp bài tập tích hợp để nâng cao năng lực ngôn ngữ cho học sinh.

Phạm vi nghiên cứu tập trung khảo sát và thực nghiệm tại các trường trung học cơ sở thuộc huyện Như Thanh, tỉnh Thanh Hóa, hoàn thành vào tháng 12 năm 2020. Ý nghĩa của công trình thể hiện rõ qua việc cung cấp giải pháp can thiệp sư phạm khả thi, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ học sinh hứng thú học tập từ mức 23,8% lên trên 60%, đồng thời chuẩn hóa nhận thức của hơn 80% giáo viên về bản chất đa chiều của năng lực ngôn ngữ theo định hướng Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên nền tảng lý thuyết năng lực ngôn ngữ của Noam Chomsky về ngữ năng và ngữ hành, kết hợp chặt chẽ với lý thuyết năng lực giao tiếp của Dell Hymes và quan điểm dạy học giao tiếp hiện đại của David Nunan. Luận văn vận dụng mô hình cấu trúc năng lực hành động tổng thể bao gồm 4 trụ cột tương tác: năng lực chuyên môn, năng lực phương pháp, năng lực xã hội và năng lực cá thể.

Trong khung lý thuyết này, 5 khái niệm then chốt được xác lập rõ ràng:

• Năng lực ngôn ngữ: Khả năng làm chủ và sử dụng hiệu quả hệ thống ngôn ngữ trong các hoạt động giao tiếp thực tiễn thông qua 4 kỹ năng nghe, nói, đọc, viết.
• Biện pháp tu từ tiếng Việt: Cách thức sử dụng ngôn ngữ đặc biệt ở cấp độ từ, câu và văn bản trong một ngữ cảnh cụ thể nhằm tăng cường sức gợi hình, gợi cảm và hiệu quả biểu đạt.
• Năng lực hành dụng: Khả năng vận dụng linh hoạt các đơn vị tiếng Việt vào việc tiếp nhận và tạo lập văn bản chuẩn mực.
• Ngữ liệu mở: Nguồn tư liệu ngôn ngữ sinh động, gắn liền với đời sống thực tế và văn bản nghệ thuật dùng làm chất liệu rèn luyện kỹ năng.
• Tích hợp liên phân môn: Sự kết nối hữu cơ giữa tri thức tiếng Việt với hoạt động đọc hiểu văn bản và làm văn.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp đồng bộ các phương pháp lý thuyết và thực tiễn để đảm bảo độ tin cậy khoa học:

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát toàn bộ 10 tiết dạy tu từ học và 40 bài tập trong sách giáo khoa hiện hành, kết hợp phiếu điều tra giáo viên tại 3 trường trung học cơ sở và kết quả kiểm tra năng lực của 164 học sinh.
• Cỡ mẫu và phương pháp chọn mẫu: Cỡ mẫu khảo sát gồm 164 học sinh tại 4 lớp (6A, 7B, 8A, 8B) và 134 bài làm khảo sát năng lực tại huyện Như Thanh, tỉnh Thanh Hóa. Phương pháp chọn mẫu phân tầng ngẫu nhiên theo từng khối lớp từ lớp 6 đến lớp 9 được áp dụng nhằm đảm bảo tính đại diện khách quan cho các nhóm đối tượng học sinh có học lực khác nhau.
• Phương pháp phân tích và lý do lựa chọn: Phương pháp thống kê định lượng kết hợp phân tích định tính sư phạm được lựa chọn vì giúp lượng hóa chính xác tỷ lệ phần trăm các mức độ năng lực, đồng thời lý giải sâu sắc nguyên nhân tâm lý và sư phạm dẫn đến lỗi diễn đạt của học sinh.
• Timeline nghiên cứu: Toàn bộ quá trình thu thập, xử lý dữ liệu và thực nghiệm sư phạm được tiến hành xuyên suốt trong năm 2020 và nghiệm thu vào tháng 12 năm 2020.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình điều tra thực trạng đã mang lại 3 phát hiện mang tính then chốt:

Thứ nhất, có sự mất cân đối nghiêm trọng trong cấu trúc bài tập sách giáo khoa hiện hành. Thống kê 40 bài tập về các biện pháp tu từ cho thấy: dạng bài vận dụng chiếm tỷ lệ áp đảo 65% (26 bài), dạng bài nhận diện chiếm 20% (8 bài), dạng bài thông hiểu chiếm 15% (6 bài). Tuy nhiên, dạng bài tập so sánh phong cách học và bài tập chữa lỗi sử dụng tu từ hoàn toàn chiếm 0%. Sự thiếu hụt này làm suy giảm khả năng tư duy phản biện và rèn luyện kỹ năng tự sửa câu của học sinh.

Thứ hai, nhận thức về năng lực ngôn ngữ của đội ngũ giáo viên còn phiến diện. Kết quả phỏng vấn giáo viên tại 3 trường trung học cơ sở cho thấy có tới 80% giáo viên chỉ hiểu đơn giản năng lực ngôn ngữ là khả năng nói và viết câu đúng ngữ pháp, chưa nhận thức đầy đủ vai trò của kỹ năng nghe hiểu và đọc cảm thụ. Ngoài ra, 85% giáo viên chỉ sử dụng rập khuôn hệ thống bài tập sẵn có trong sách giáo khoa và chỉ 15% giáo viên từng tự xây dựng ngữ liệu bổ trợ nhưng chỉ áp dụng cho đối tượng học sinh giỏi.

Thứ ba, mức độ hứng thú và chất lượng học tập của học sinh ở mức rất thấp. Khảo sát 164 học sinh thuộc 4 khối lớp ghi nhận tỷ lệ học sinh thực sự yêu thích các tiết học biện pháp tu từ chỉ dao động từ 20,9% đến 26,2%. Tỷ lệ học sinh giữ thái độ bình thường chiếm từ 50,0% đến 60,0%, trong khi tỷ lệ không thích chiếm từ 17,9% đến 23,8%. Đáng chú ý, kết quả kiểm tra năng lực trên 134 học sinh cho thấy 0% học sinh đạt điểm giỏi (9-10 điểm), phổ điểm tập trung dày đặc ở mức trung bình (5-6 điểm) với tỷ lệ từ 46,87% đến 54,50%.

Thảo luận kết quả

Thực trạng phổ điểm trung bình chiếm trên 50% phản ánh rõ nét hệ quả của phương pháp giảng dạy mang nặng tính ghi nhớ khái niệm, biến giờ Tiếng Việt thành các tiết ngôn ngữ học thu nhỏ. Học sinh thường xuyên nhầm lẫn giữa ẩn dụ với hoán dụ, điệp từ với điệp ngữ do thiếu kỹ năng phân tích ngữ cảnh hành chức.

Dữ liệu khảo sát có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột chồng so sánh mức độ hứng thú giữa các khối lớp, kết hợp biểu đồ tròn biểu diễn cơ cấu 40 bài tập sách giáo khoa để làm nổi bật sự lệch pha giữa lý thuyết nhận diện và thực hành sáng tạo.

So sánh với các nghiên cứu giáo dục thực nghiệm tại nhiều địa phương khác trên cả nước, kết quả này hoàn toàn tương đồng về tình trạng học sinh gặp bế tắc khi diễn đạt cảm xúc trong bài tập làm văn dù đã thuộc lòng định nghĩa tu từ. Điều này chứng minh rằng việc xây dựng hệ thống ngữ liệu mở gắn với thực tiễn đời sống và tích hợp tri thức tu từ vào giờ Đọc hiểu văn bản là yêu cầu mang tính sống còn.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, 4 nhóm giải pháp đột phá được đề xuất thực hiện:

Thứ nhất, xây dựng ngân hàng ngữ liệu mở đa phương thức. Ban giám hiệu và tổ chuyên môn Ngữ văn tại các trường trung học cơ sở cần chỉ đạo giáo viên bổ sung ít nhất 30% ngữ liệu bắt nguồn từ đời sống giao tiếp thực tế, báo chí và ca dao đương đại vào bài giảng. Timeline thực hiện định kỳ vào đầu mỗi học kỳ từ năm học 2021-2022 nhằm đa dạng hóa môi trường tương tác ngôn ngữ.

Thứ hai, tái cấu trúc hệ thống bài tập rèn luyện năng lực ngôn ngữ. Giáo viên bộ môn chủ động thiết kế lại ma trận bài tập, nâng tỷ lệ bài tập phân tích cảm thụ và bài tập phát hiện, sửa lỗi tu từ lên mức tối thiểu 40% trong mỗi chủ đề. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ lệ học sinh đạt điểm khá, giỏi lên trên 50% vào năm học 2022-2023.

Thứ ba, thực hiện tích hợp triệt để giữa Tiếng Việt, Đọc hiểu và Làm văn. Phòng Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các nhà trường tổ chức các chuyên đề giảng dạy tích hợp, đảm bảo 100% tiết đọc hiểu tác phẩm nghệ thuật đều hướng dẫn học sinh giải mã tín hiệu thẩm mỹ từ các biện pháp tu từ để ứng dụng trực tiếp vào khâu viết đoạn văn nghị luận.

Thứ tư, đổi mới toàn diện công tác kiểm tra và đánh giá năng lực. Cán bộ quản lý chuyên môn và giáo viên cần chuyển dịch hoàn toàn từ kiểm tra khả năng ghi nhớ khái niệm sang đánh giá năng lực tạo lập văn bản theo tình huống giao tiếp cụ thể, phấn đấu loại bỏ hoàn toàn tình trạng 0% điểm giỏi, đạt mục tiêu ít nhất 35% bài kiểm tra đạt điểm 8-10 sau 1 năm áp dụng quy trình mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và hệ thống giải pháp trong công trình này mang lại giá trị thực tiễn sâu sắc cho 4 nhóm đối tượng:

Thứ nhất, giáo viên Ngữ văn cấp trung học cơ sở. Luận văn cung cấp quy trình 3 bước tuyển chọn ngữ liệu thực tế và hệ sinh thái bài tập mẫu giúp thầy cô chuyển đổi thành công giờ Tiếng Việt từ truyền thụ thụ động sang rèn luyện kỹ năng tương tác sinh động cho 100% học sinh trong lớp.

Thứ hai, cán bộ quản lý giáo dục và chuyên viên phụ trách bộ môn tại các Phòng, Sở Giáo dục và Đào tạo. Công trình là căn cứ tin cậy để xây dựng khung tiêu chí đánh giá năng lực ngôn ngữ chuẩn hóa và tổ chức các đợt tập huấn nâng cao nghiệp vụ sư phạm cho đội ngũ giáo viên địa phương.

Thứ ba, sinh viên và học viên cao học chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Văn - Tiếng Việt. Luận văn đóng vai trò như một tài liệu tham khảo mẫu mực về phương pháp kết hợp nghiên cứu định lượng trên mẫu 164 học sinh với thực nghiệm sư phạm chuyên sâu.

Thứ tư, các tác giả biên soạn sách giáo khoa và tài liệu tham khảo. Các số liệu phân tích về độ lệch của 40 bài tập hiện hành là nguồn gợi mở thiết thực để tái cấu trúc hệ thống bài tập rèn luyện 4 kỹ năng ngôn ngữ trong các bộ sách giáo khoa mới.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn này mang lại điểm mới nổi bật nào cho phương pháp giảng dạy tiếng Việt hiện nay? Công trình đã chuyển hóa tri thức tu từ từ dạng lý thuyết tĩnh sang hệ thống hành dụng động, kết nối chặt chẽ 4 kỹ năng nghe, nói,读, viết với thực tiễn đời sống thay vì chỉ dừng lại ở các bài tập nhận diện truyền thống.

Tại sao kết quả khảo sát thực tế lại ghi nhận tỷ lệ 0% học sinh đạt điểm giỏi về mảng kiến thức tu từ? Nguyên nhân chủ yếu do phương pháp kiểm tra cũ nặng về học thuộc lòng khái niệm. Khi gặp dạng đề yêu cầu diễn đạt cảm thụ hoặc tạo lập văn bản theo ngữ cảnh mới, học sinh hoàn toàn lúng túng và bộc lộ nhiều lỗi dùng từ, diễn đạt.

Việc bổ sung ngữ liệu mở ngoài sách giáo khoa có gây quá tải cho học sinh trung học cơ sở không? Hoàn toàn không, vì ngữ liệu mở được chọn lọc theo tiêu chí ngắn gọn, điển hình, gắn liền với các hiện tượng giao tiếp gần gũi hàng ngày, giúp học sinh tiếp thu kiến thức một cách tự nhiên và hào hứng hơn.

Làm thế nào để lồng ghép kiến thức biện pháp tu từ vào giờ Đọc hiểu tác phẩm văn học một cách tự nhiên? Giáo viên hướng dẫn học sinh xem biện pháp tu từ như một chìa khóa nghệ thuật để giải mã chiều sâu tư tưởng và cảm xúc của nhân vật, tránh việc chỉ liệt kê tên gọi các phép tu từ một cách máy móc, khiên cưỡng.

Hệ thống bài tập đề xuất trong luận văn tập trung vào những dạng thức cụ thể nào? Hệ thống gồm 4 nhóm chính: bài tập nhận diện phát hiện trong ngữ cảnh thực, bài tập phân tích giá trị thẩm mỹ, bài tập so sánh đối lập phong cách và bài tập tạo lập văn bản theo tình huống giao tiếp giả định.

Kết luận

• Luận văn đã chuẩn hóa toàn diện cơ sở lý luận về phát triển năng lực ngôn ngữ cho học sinh trung học cơ sở thông qua dạy học các biện pháp tu từ tiếng Việt.
• Khảo sát thực tiễn tại huyện Như Thanh đã chỉ rõ những bất cập lớn: 80% giáo viên hiểu hẹp về năng lực ngôn ngữ và hơn 50% học sinh chỉ đạt kết quả học tập ở mức trung bình.
• Công trình đề xuất thành công mô hình dạy học tích hợp 4 kỹ năng gắn với hệ thống ngữ liệu mở và ma trận bài tập rèn luyện năng lực hành dụng.
• Đóng góp chính của đề tài là cung cấp giải pháp sư phạm đồng bộ, giúp chuyển hóa căn bản phân môn Tiếng Việt từ trang bị kiến thức sang phát triển phẩm chất và năng lực người học.
• Toàn bộ quy trình và hệ thống bài tập sẵn sàng được triển khai ứng dụng trên diện rộng tại 100% cơ sở giáo dục trung học cơ sở trong giai đoạn 2021-2025; các nhà trường và giáo viên hãy chủ động áp dụng ngay bộ giải pháp này để nâng cao chất lượng dạy học môn Ngữ văn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, phần Nội dung gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài. Chƣơng 2: Tổ chức phát triển năng lực ngôn ngữ cho HS THCS trong dạy học các biện pháp tu từ tiếng Việt Chƣơng 3. Thực nghiệm sƣ phạm, 11 Chƣơng 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 1.

Những vấn đề chúng về dạy học phát triển năng lực học sinh 1. Khái niệm về năng lực - Năng lực (competency) có nguồn gốc tiếng La tinh là competentia. Ngày nay khái niệm năng lực đƣợc hiểu nhiều nghĩa khác nhau: + Năng lực đƣợc hiểu nhƣ sự thành thạo, khả năng thực hiện của cá nhân đối với một công việc. Năng lực là một thuộc tính tâm lý phức hợp, là điểm hội tụ của nhiều yếu tố nhƣ tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, kinh nghiệm, sự sẵn sàng hành động và trách nhiệm.

+ Năng lực là khả năng vận dụng những kiến thức, kinh nghiệm, kĩ năng, thái độ và hứng thú để hành động một cách phù hợp và có hiệu quả trong các tình huống đa dạng của cuộc sống + Năng lực là sự kết hợp một cách linh hoạt và có tổ chức các kiến thức, kỹ năng và thái độ, tình cảm, giá trị, động cơ cá nhân, … nhằm đáp ứng hiệu quả một yêu cầu phức hợp của hoạt động trong bối cảnh nhất định. + Năng lực là khả năng làm chủ và vận dụng hợp lí các kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng, thái độ và hứng thú để hành động một cách hiệu quả trong các tình huống đa dạng của cuộc sống. Đặc điểm của năng lực + Có sự tác động của một cá nhân cụ thể tới một đối tƣợng cụ thể (kiến thức, quan hệ xã hội, …) để có một sản phẩm nhất định; do đó có thể phân biệt ngƣời này với ngƣời khác. + Năng lực là một yếu tố cấu thành trong một hoạt động cụ thể.

Năng lực chỉ tồn tại trong quá trình vận động, phát triển của một hoạt động cụ thể. Vì vậy, năng lực vừa là mục tiêu, vừa là kết quả hoạt động. 12 Đề cập tới xu thế đạt đƣợc một kết quả nào đó của một công việc cụ thể, do một con ngƣời cụ thể thực hiện (năng lực học tập, năng lực tƣ duy, năng lực tự quản lý bản thân, …). - Phân loại năng lực + Năng lực chung:Năng lực chung là những năng lực cơ bản, thiết yếu hoặc cốt lõi… làm nền tảng cho mọi hoạt động của con ngƣời trong cuộc sống và lao động nghề nghiệp.

Một số năng lực cốt lõi của học sinh: năng lực tự học, năng lực giải quyết vấn đề, năng lực sáng tạo, năng lực tự quản lý, năng lực giao tiếp, năng lực hợp tác, năng lực sử dụng CNTT và TT, năng lực sử dụng ngôn ngữ, năng lực tính toán + Năng lực chuyên biệt: Là những năng lực đƣợc hình thành và phát triển trên cơ sở các năng lực chung theo định hƣớng chuyên sâu, riêng biệt trong các loại hình hoạt động, công việc hoặc tình huống, môi trƣờng đặc thù, cần thiết cho những hoạt động chuyên biệt, đáp ứng yêu cầu hạn hẹp hơn của một hoạt động nhƣ Văn học, Toán học, Âm nhạc, Mĩ thuật, Thể thao, Địa lí,… Để hình thành và phát triển năng lực, chúng ta cần xác định các thành phần và cấu trúc của chúng. Có nhiều loại năng lực khác nhau vì thế dẫn đến cấu trúc và các thành phần năng lực cũng khác nhau. Cấu trúc chung của năng lực hành động là sự kết hợp các năng lực thành phần gồm: Năng lực chuyên môn; năng lực phƣơng pháp, năng lực xã hội và năng lực cá thể. Năng lực chuyên môn: Là khả năng thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn cũng nhƣ khả năng đánh giá kết quả chuyên môn một cách độc lập, có phƣơng pháp và chính xác về mặt chuyên môn.

Nó đƣợc tiếp nhận qua việc học nội dung chuyên môn và chủ yếu gắn với khả năng nhận thức và tâm lý vận động. Trong đó bao gồm cả khả năng tƣ duy lô gic, phân tích, tổng hợp, trừu tƣợng hoá, khả năng nhận biết các mối quan hệ hệ thống và quá trình. Năng lực chuyên môn hiểu theo nghĩa hẹp là năng lực “nội dung chuyên môn”, theo nghĩa rộng bao gồm cả năng lực phƣơng pháp chuyên môn. 13 Năng lực phương pháp: Là khả năng đối với những hành động có kế hoạch, định hƣớng mục đích trong việc giải quyết các nhiệm vụ và vấn đề.

Năng lực phƣơng pháp bao gồm năng lực phƣơng pháp chung và phƣơng pháp chuyên môn. Trung tâm của phƣơng pháp nhận thức là những khả năng tiếp nhận, xử lý, đánh giá, truyền thụ và trình bày tri thức. Nó đƣợc tiếp nhận qua việc học phƣơng pháp luận - giải quyết vấn đề. Năng lực xã hội: Là khả năng đạt đƣợc mục đích trong những tình huống xã hội cũng nhƣ trong những nhiệm vụ khác nhau trong sự phối hợp sự phối hợp chặt chẽ với những thành viên khác.

Nó đƣợc tiếp nhận qua việc học giao tiếp. Năng lực cá thể: Là khả năng xác định, đánh giá đƣợc những cơ hội phát triển cũng nhƣ những giới hạn của cá nhân, phát triển năng khiếu cá nhân, xây dựng và thực hiện kế hoạch phát triển cá nhân, những quan điểm, chuẩn giá trị đạo đức và động cơ chi phối các ứng xử và hành vi. Nó đƣợc tiếp nhận qua việc học cảm xúc - đạo đức và liên quan đến tƣ duy và hành động tự chịu trách nhiệm. Mô hình cấu trúc năng lực trên đây có thể cụ thể hoá trong từng lĩnh vực chuyên môn, nghề nghiệp khác nhau.

Mặt khác, trong mỗi lĩnh vực nghề nghiệp ngƣời ta cũng mô tả các loại năng lực khác nhau. Ví dụ năng lực của giáo viên bao gồm những nhóm cơ bản sau: năng lực dạy học, năng lực giáo dục, năng lực chuẩn đoán và tƣ vấn, năng lực phát triển nghề nghiệp và phát triển trƣờng học. Cấu trúc của khái niệm năng lực cho thấy giáo dục định hƣớng phát triển năng lực không chỉ nhằm mục tiêu phát triển năng lực chuyên môn bao gồm tri thức, kỹ năng chuyên môn mà còn phát triển năng lực phƣơng pháp, năng lực xã hội và năng lực cá thể. Những năng lực này không tách rời nhau mà có mối quan hệ chặt chẽ.

Năng lực hành động đƣợc hình thành trên cơ sở có sự kết hợp các năng lực này. Dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh Chƣơng trình dạy học định hƣớng phát triển năng lực có thể coi là một tên gọi khác hay một mô hình cụ thể hoá của chƣơng trình định hƣớng kết quả đầu ra, một công cụ để thực hiện giáo dục định hƣớng điều khiển đầu ra. Trong chƣơng trình dạy học định hƣớng phát triển năng lực, mục tiêu dạy học của chƣơng trình đƣợc mô tả thông qua các nhóm năng lực Dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực thực hiện mục tiêu phát triển toàn diện các phẩm chất nhân cách, chú trọng năng lực vận dụng tri thức trong những tình huống thực tiễn nhằm chuẩn bị cho con ngƣời năng lực giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp. Tăng cƣờng việc học tập trong nhóm, đổi mới quan hệ GV - HS theo hƣớng cộng tác có ý nghĩa quan trọng nhằm phát triển năng lực cho HS.

Theo quan điểm phát triển năng lực, việc đánh giá kết quả học tập không lấy việc kiểm tra khả năng tái hiện kiến thức đã học làm trung tâm của việc đánh giá. Đánh giá kết quả học tập cần chú trọng khả năng vận dụng sáng tạo tri thức trong những tình huống ứng dụng khác nhau. Khác với chƣơng trình định hƣớng nội dung, chƣơng trình dạy học định hƣớng phát triển năng lực tập trung vào việc mô tả chất lƣợng đầu ra, có thể coi là “sản phẩm cuối cùng” của quá trình dạy học. Việc quản lý chất lƣợng dạy học chuyển từ việc điều khiển “đầu vào” sang điều khiển “đầu ra”, tức là kết quả học tập của ngƣời học.

Bảng so sánh một số đặc trƣng cơ bản của chƣơng trình dạy học theo hƣớng tiếp cận trang bị kiến thức và dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực sẽ cho chúng ta thấy ƣu điểm của dạy học theo định hƣớng phát triển năng lực. Bảng so sánh chương trình dạy học theo hướng tiếp cận trang bị kiến thức và chương trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực Nội dung Dạy học theo Dạy học theo tiếp cận trang bị kiến thức Định hƣớng phát triển năng lực Mục tiêu dạy học đƣợc mô tả Kết quả học tập cần đạt đƣợc mô tả Mục tiêu không chi tiết và không nhất chi tiết và có thể quan sát, đánh giá giáo dục thiết phải quan sát, đánh giá đƣợc; thể hiện đƣợc mức độ tiến bộ đƣợc của HS một cách liên tục Việc lựa chọn nội dung dựa Lựa chọn những nội dung nhằm đạt Nội dung vào các khoa học chuyên đƣợc kết quả đầu ra đã quy định, gắn giáo dục môn, không gắn với các tình với các tình huống thực tiễn. Chƣơng huống thực tiễn. Nội dung trình chỉ quy định những nội dung đƣợc quy định chi tiết trong chính, không quy định chi tiết.

chƣơng trình. GV là ngƣời truyền thụ tri - GV chủ yếu là ngƣời tổ chức, hỗ trợ Phƣơng thức, là trung tâm của quá HS tự lực và tích cực lĩnh hội tri thức. pháp dạy trình dạy học. HS tiếp thu Chú trọng sự phát triển khả năng giải học thụ động những tri thức đƣợc quyết vấn đề, khả năng giao tiếp,….

quy định sẵn. - Chú trọng sử dụng các quan điểm, phƣơng pháp và kỹ thuật dạy học tích cực; các phƣơng pháp dạy học thí nghiệm, thực hành Hình thức Chủ yếu dạy học lý thuyết Tổ chức hình thức học tập đa dạng; dạy học trên lớp học chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học, trải nghiệm sáng tạo; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học Đánh giá Tiêu chí đánh giá đƣợc xây Tiêu chí đánh giá dựa vào năng lực kết quả dựng chủ yếu dựa trên sự ghi đầu ra, có tính đến sự tiến bộ trong học tập nhớ và tái hiện nội dung đã quá trình học tập, chú trọng khả năng của HS học. vận dụng trong các tình huống thực tiễn.