CHƯƠNG 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN KINH TẾ TRANG TRẠI 1. Khái niệ m, đặc trưng và các loại hình tra ng trại trồng trọt 1. Các khái niệm Trang trại Trang trại là tổ chức sản xuất hàng hóa trong nô ng, lâm, ngư nghiệp với quy mô, mức độ tập trung các yếu tố sản xuất tương đố i lớn so với các hình thức tổ chứ c sản xuất thô ng thường của các hộ gia đ ình ở nông thô n; là một mô hình kinh tế q uan trọ ng giúp nô ng dân p hát triển sản xuất, khai thác sử dụng có hiệu quả đất đai, vố n,.; giải quyết việc làm, tăng thu nhập, xóa đói giảm nghèo, từng bước chuyển dịch lao động, góp phần thúc đẩy tiến trình công nghiệp hóa, hiện đ ại hóa nông nghiệp và nông thô n. Theo nghị q uyết số 03/2000/NQ- CP ngày 02-02-2000 của chính p hủ về k inh tế trang trại có đưa ra k hái niệm như sau: “Trang trại là tổ chứ c sản xuất cơ sở trong sản xuất nô ng - lâm- ngư nghiệp có mục đích chủ yếu là sản xuất hàng hoá, tư liệu sản xuất thuộc q uyền sản xuất hoặc quyền sử dụng của của một chủ thể độc lập ” [22, 29]; sản xuất được tiến hành trên q uy mô sản xuất được tập trung đủ lớn với cách tổ chức q uản lý tiến bộ, trình độ kỹ thuật cao, ho ạt động tự chủ và luôn gắn với thị trường”.
Kinh tế trang trại “K inh tế trang trại” là hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp , nông thôn, chủ yếu dựa vào hộ gia đình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất trong lĩnh vự c trồ ng trọ t, chăn nuô i, nuôi trồng thủy sản, trồng rừ ng, gắn sản xuất với chế b iến và tiê u thụ nô ng, lâm, thủy sản" [22,25] (điểm 1, mục II - Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP ngày 02/02/2000). Khái niệm về k inh tế trang trại trồng trọt Cũng như khái niệ m về kinh tế trang trại nói chung, ta đi vào xem xét khái niệm cụ thể kinh tế trang trại trồ ng trọt. This document is created by GIRDAC PDF Creator Pro trial version Luan van GIRDAC PDF Creator Pro full version does not add this green footer Full version can be ordered from http://www.com/Products/Buy.htm 7 Trang trại trồng trọt là một nền sản xuất kinh tế trong nô ng nghiệp với nông sản hàng hóa là sản phẩm của trồ ng cây hàng năm và cây lâu năm. Đó là tổng thể các mối quan hệ kinh tế của các tổ chức sản xuất ho ạt động kinh doanh nông nghiệp , xét ở phạm vi trồ ng trọt.
Bao gồm các hoạt động trước và sau sản xuất nông sản hàng hóa xung q uanh các trục trung tâm là hệ thố ng các trang trại trồng trọt ở các vùng kinh tế k hác nhau [3 ], [4]. Kinh tế trang trại trồng trọ t cũng là sản phẩm của thời k ỳ cô ng nghiệp hóa, quá trình hình thà nh và p hát triển các trang trại gắn liền với quá trình cô ng nghiệp hó a từ thấp đến cao, tỷ trọng hàng hóa từ thấp đến cao cũng như trình độ sản xuất, quy mô và năng lực sản xuất đáp ứng được nhu cầu sản phẩm hàng hóa như : gạo, ngô, khoai, rau, đậu, ho a quả … trên thị trường, phù hợp với sự phát triển kinh tế thị trường hiện nay. KTTT trồng trọt là mộ t nền tảng lớn của một hệ thống KTTT nó i chung, là một bộ phận của nền sản xuất trong nông nghiệp, p hụ thuộc nhiều vào điều kiện đất đai, thổ nhưỡng, k hí hậu, thời tiết, giống cây trồ ng, chăm sóc cây trồ ng,. Sản phẩm của trồ ng trọt phục vụ trực tiếp cho nhu cầu tiêu dùng của đại đa số người dân trong cả nước [4], [7].
Trong điều k iện nền kinh tế thị trường, xuất phát từ nhu cầu thị trường, KTTT trồng trọt là sự phát triển tất yếu của q uy luật sản xuất hàng hóa. Do đó, các yếu tố đầu vào như: vốn, lao động, giống, trình độ khoa học công nghệ, cũng như các sản p hẩm đầu ra: gạo, ngô , k ho ai, rau, đ ậu, hoa q uả, … đều là hàng hó a. Từ đó có thể rút ra k hái niệm về kinh tế trang trại trồ ng trọt: KTTT trồng trọt là một hình thức tổ chức sản xuất hàng hóa trong nô ng nghiệp, nô ng thô n, chủ yếu dựa vào hộ gia đình, nhằm mở rộ ng q uy mô và hiệ u quả sản xuất trong lĩnh vự c trồ ng trọt các lo ại cây trồ ng hàng năm và lâu năm, gắn sản xuất với chế b iến và tiêu thụ nông sản. Các đặc trưng của trang trại trồng trọt - Mục đích sản xuất của trang trại trồng trọ t là sản xuất nô ng, lâm sản hàng ho á với q ui mô lớn.
This document is created by GIRDAC PDF Creator Pro trial version Luan van GIRDAC PDF Creator Pro full version does not add this green footer Full version can be ordered from http://www.com/Products/Buy.htm 8 Nếu như hoạt động sản xuất ở các hộ gia đ ình có mục đ ích chủ yếu là p hục vụ cho nhu cầu của gia đình, thì ho ạt động sản xuất của các trang trại phải có sự khác b iệt. Các mô hình k inh tế trang trại phải lấy mục tiê u đạt được sản lượng hàng ho á lớn, cung cấp cho thị trường ngo ài việc đáp ứng nhu cầu gia đ ình đó. Đây cũng là điểm đ ặc thù của trang trại tro ng đ iều kiện kinh tế thị trường so với các hình thứ c tổ chức sản xuất nông nghiệp tập trung trước đ ây. - Mức độ tập trung hoá và chuyên môn hoá các điều k iện và yếu tố sản xuất cao hơn hẳn (vượt trội) so với sản xuất của nô ng hộ, thể hiện ở q ui mô sản xuất như: đất đai, cây trồ ng, lao động, giá trị nông lâm sản hàng ho á.
Trong một trang trại, chủ trang trại phải tập trung được một diện tích đất đai cũng như lực lượng lao động, lượng vốn, v.v… đ ủ lớn p hù hợp với lo ại hình trang trại mình tổ chứ c nên, ít nhất cũng p hải đ ạt về tiêu chí đã quy định. - Chủ trang trại có kiến thức và kinh nghiệm trực tiếp điều hành sản xuất, biết áp dụng tiến bộ khoa học- kỹ thuật, tiếp nhận chuyển giao cô ng nghệ mới vào sản xuất; sử dụng lao độ ng gia đình và thuê lao động bên ngoài sản xuất hiệu quả cao, có thu nhập vượt trội so với kinh tế hộ. Để mở rộ ng q uy mô sản xuất nhằm phục vụ cho nhu cầu phát triển trang trại thì người chủ trang trại p hải là nhữ ng người có trình độ nhất đ ịnh, có ý chí làm già u để quản lí và thúc đẩy quá trình sản xuất kinh doanh; có khả năng họ c hỏ i, cập nhật thông tin, nhất là tro ng giai đoạn hiệ n nay- kinh tế thị trường thì đặc trưng này của các chủ trang trại sẽ tạo được sự nhạy bén với thời cơ và thách thức trong q uá trình phát triển. Phân loại trang trại trồng trọt Tuỳ theo đ iều k iện cụ thể, tuỳ góc độ xem xét, người ta có thể tiếp cận và phân loại trang trại trồng trọ t dựa theo những tiêu chí khác nha u: • Phân loại theo các hình thức tổ chức quản lý - Trang trạ i gia đình: Đây là loại hình trang trại mà người chủ sở hữu đứng ra quản lý trực tiếp cả đầu vào và đầu ra.
Nguồn nhâ n lực gia đình có quan hệ huyết thống và hôn nhân, ngoài ra có thuê thêm lao độ ng. Trang trại gia đình thích ứng This document is created by GIRDAC PDF Creator Pro trial version Luan van GIRDAC PDF Creator Pro full version does not add this green footer Full version can be ordered from http://www.com/Products/Buy.htm 9 rộ ng về cơ cấu thành viê n gia đ ình: nô ng d ân, công nhân, công chức, kỹ sư,… cho nên những nước có trình độ phát triể n cao, trang trại gia đ ình vẫn chiếm trên 60%. - Trang trại liên doanh: Do 2-3 trang trại gia đ ình liên kết với nhau hợp thành mộ t trang trại lớn. Trên cơ sở độc lập về k inh tế, họ chỉ liên kết với nhau ở một số k hâu như: dùng chung cơ sở vật chất, chế biến, thị trường tiêu thụ… dựa trên cả hai mối quan hệ kinh tế và tình cảm.
Do vậy đố i tượng thường là anh em, bạn bè lân cận cùng kinh doanh. - Trang trạ i hợp doanh: Trang trại loại này do nhiều trang trại liên kết, tổ chức theo nguyên tắc của công ty cổ phần, thường hoạt động gắn với cơ sở vật chất lớn, chế biến, tiêu thụ, d ịch vụ vố n, vật tư… Loại trang trại này sử dụng lao động làm thuê là chính. - Trang trại uỷ thác: Là loại trang trại người chủ sở hữu không có đ iều kiện đứng ra q uản lý trực tiếp, p hải ủy thác (thuê) người quản lý mộ t p hần ho ặc to àn bộ các k hâu trong q uá trình sản xuất k inh do anh. • Phân loại theo cơ cấu sản x uất: - Trang trại thuần nông: Là những trang trại chỉ SXKD trong lĩnh vực sản xuất nông nghiệp (theo nghĩa rộng gồm nông, lâm, ngư nghiệp).
Trang trại thuầ n nô ng k hác với các đ ại điền trang tro ng thời k ỳ phong kiế n ở chỗ, mục tiêu là k iếm lãi trên cơ sở kinh doanh nông nghiệp. Cơ cấu sản xuất, q uy mô kinh doanh trang trại là sự phản ánh tín hiệu của thị trường và sự suy đoán của chủ trang trại. Còn các đại đ iền trang thời cổ chỉ là hình ảnh đồng dạng phối cảnh, lớn hơn nhiều lầ n so với hộ tiểu nông, cơ cấu sản xuất tương thích với nền kinh tế tự cấp tự túc, chủ yế u nhằm đáp ứ ng nhu cầu lương thực và tiêu dùng tại chỗ. - Trang trại kinh doanh tổng hợp: Là mô hình trang trại sản xuất k inh doanh đa ngành, có thể là kết hợp trồng trọt, chăn nuô i, lâm nghiệp, tiểu thủ cô ng nghiệp và d ịch vụ.
Các ngà nh đều đạt trình độ chuyên môn hóa cao, đôi khi thu nhập của trang trại từ k inh doanh ngo ài nô ng nghiệp còn lớn hơn từ nông nghiệp.