đặt vấn đề rất chính xác và đúng đắn khi nói rằng: nông nghiệp không phát triển theo cùng một kiểu với công nghiệp. + Tư tưởng của Traianop: Kinh tế hộ nông dân là một hình thức kinh tế phức tạp của tổ chức sản xuất nông nghiệp. Đó là những doanh nghiệp hàng hóa gia đình nông dân không thuê nhân công mà chiếm đại bộ phận nông hộ ở nước Nga trước cách mạng cũng như trong thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô. Kinh tế hộ nông dân gắn bó hữu cơ với gia đình nông dân vì thế có thể coi kinh tế nông nghiệp nông dân là kinh tế gia đình.
Đó là xí nghiệp lao động gia đình sống theo những quy luật của nó, khác với những quy luật tư bản chủ nghĩa dựa trên cơ sở lao động làm thuê. Trong kinh tế hộ nông dân, người nông dân vừa là người chủ, vừa là người lao động. Mục đích sản xuất không phải vì lợi nhuận mà là để phục vụ nhu cầu của hộ nông dân. + Theo Hemery, Margolin (1988) thì “xã hội nông dân lạc hậu không nhất thiết phải đi lên chủ nghĩa tư bản, mà có thể phát triển lên chế độ xã hội khác bằng con đường phi tư bản chủ nghĩa”.
+ David (1903) đã nhận xét rằng: chủ nghĩa tư bản không làm phá sản nền sản xuất tiểu nông, nền kinh tế này có ưu thế ổn định, nếu so với các nông trại lớn tư bản chủ nghĩa. + Theo tư tưởng của Frank Elliss: Kinh tế hộ nông dân là sản xuất của các hộ gia đình nông nghiệp, có quyền sinh sống trên mảnh đất, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình. Sản xuất của họ thường nằm trong hệ thống sản xuất lớn hơn và tham gia ở mức độ không hoàn hảo vào hoạt động thị trường. + Theo quan điểm của Traianop (1924) thì kinh tế hộ nông dân là một phương thức sản xuất tồn tại trong mọi chế độ xã hội.
Mỗi phương thức sản xuất có quy luật phát triển của riêng nó, và trong mỗi chế độ xã hội, nó tìm cách thích ứng Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 9 với cơ chế kinh tế hiện hành. Mục tiêu của hộ nông dân là có thu nhập cao không kể thu nhập ấy do nguồn gốc nào, trồng trọt, chăn nuôi hay ngành nghề ấy là kết quả chung của lao động gia đình. + Theo quan điểm của Liên Hợp Quốc: kinh tế hộ là một hình thức tổ chức cơ sở của nền sản xuất hàng hóa. Nó hoạt động sản xuất kinh doanh theo hộ gia đình, có một hoặc một số người lao động tự đầu tư khả năng về vốn để trang bị tư liệu sản xuất, sản xuất ra sản phẩm hoặc dịch vụ theo yêu cầu sản phẩm cho sự sinh tồn của họ trên thị trường.
+ Quan điểm của J.Harriss trong bài giới thiệu cho cuốn sách “Phát triển nông thôn” đã phân loại các công trình nghiên cứu về nông thôn, nông dân, nông nghiệp ra ba xu hướng chính, đó là xu hướng tiếp cận hệ thống, mô hình ra quyết định và tiếp cận cấu trúc lịch sử. Vấn đề được tranh luận chủ yếu là, trong quá trình phát triển sản xuất hàng hóa, xã hội nông thôn phân hóa thành tư bản nông nghiệp, người làm thuê nông nghiệp hay là người nông dân sản xuất nhỏ, có đất đai, tư liệu sản xuất kinh doanh bằng lao động gia đình vẫn tồn tại vì có được nông sản rẻ hơn các nông trại tư bản chủ nghĩa. Mỗi quan điểm, tư tưởng của các tác giả cung cấp cho chúng ta một cách hiểu về kinh tế hộ nông dân. Tuy nhiên, có thể khái quát chung về kinh tế hộ nông dân như sau: Kinh tế hộ nông dân là cơ sở của nền kinh tế xã hội, được hình thành dựa trên các mối quan hệ: hôn nhân, huyết thống, phong tục, tâm lý, tâm linh, đạo đức.
Kinh tế hộ nông dân là cơ sở của nông dân và nông thôn, nó đã tồn tại từ rất lâu ở các nước nông nghiệp của mọi chế độ xã hội, tự chủ trong sản xuất do không sử dụng lao động làm thuê. Đặc điểm của kinh tế hộ nông dân theo hướng hàng hóa 1. Hộ nông dân là đơn vị kinh tế tự chủ đang quá độ sang sản xuất hàng hóa Trong kinh tế hộ nông dân, chủ thể sản xuất đồng thời là chủ thể lợi ích tạo nên đã tạo ra động lực kinh tế thúc đẩy nền nông nghiệp sang sản xuất hàng hóa. Trước đây kinh tế hộ nông dân được quan niệm như là một tàn dư của chế độ kinh tế cá thể, luôn có nguy cơ phá vỡ và làm xói mòn quan hệ sản xuất tập thể.
Do đó, kinh tế hộ nông dân chỉ được coi là kinh tế phụ. Kinh tế hộ nông dân sản xuất hàng hóa Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 10 ở nước ta hiện nay khác về chất so với kinh tế hộ tiểu nông tự cung, tự cấp trước đây. Hiện nước ta có 3 loại kinh tế nông dân tự chủ: - Kinh tế hộ nông dân tự chủ của những người nông dân cá thể (đó là người nông dân chưa vào hợp tác xã). Loại kinh tế hộ nông dân tự chủ này khác với kinh tế hộ nông dân các thể trước đây ở hai điểm: + Ruộng đất thuộc quyền sở hữu toàn dân do nhà nước quản lý.
Họ được nhà nước giao quyền sử dụng ruộng đất lâu dài và ổn định. + Hoạt động sản xuất kinh doanh của họ được sự quản lý của Nhà nước. - Kinh tế hộ nông dân tự của các thành viên trong các nông trường quốc doanh. Ở đây hộ nông dân vừa là đơn vị kinh tế tự chủ vừa nằm trong mối quan hệ khăng khít với kinh tế quốc dân.
- Kinh tế hộ nông dân tự chủ của những người nông dân xã viên HTX. Ở đây hộ nông dân vừa là đơn vị kinh tế tự chủ vừa có mối quan hệ kinh tế với HTX để giải quyết cả đầu vào và đầu ra cho quá trình sản xuất kinh doanh. Cả 3 loại hộ này khác nhau với kinh tế hộ nông dân cá thể trong chế độ tư hữu trước đây ở chỗ: Ruộng đất (là tư liệu sản xuất quan trọng nhất) thuộc sở hữu toàn dân, do nhà nước quản lý, nhà nước giao quyền sử dụng đất lâu dài, ổn định, dựa trên quy hoạch, hộ nông dân được quyền lựa chọn phương hướng sản xuất gắn với chuyên canh và kinh doanh tổng hợp; được quyền lựa chọn quy mô, tổ chức, hình thức quản lý và nơi tiêu thụ sau khi hoàn thành nghĩa vụ đóng góp cho nhà nước, thực hiện các hợp đồng. Nói cách khác, hộ nông dân vừa là người tổ chức, thực hiện vừa là người chịu trách nhiệm toàn bộ các khâu của quá trình tái sản xuất trong nông nghiệp.
Lợi ích kinh tế hộ nông dân gắn liền với trách nhiệm và quyền tự chủ của hộ nông dân. Đây chính là động lực thúc đẩy các hộ nông dân tự nguyện bỏ thêm công sức, tiền của đầu tư vào thâm canh và tăng cường cơ sở vật chất kỹ thuật để phát triển tái sản xuất. Cơ cấu sản xuất hộ nông dân chủ yếu là sản xuất nông nghiệp Do sản xuất nông nghiệp có những đặc điểm riêng khác với sản xuất công nghiệp như đối tượng của sản xuất nông nghiệp là những cơ thể sống lại bị chi phối bởi nhiều các yếu tố tự nhiên, sản xuất nông nghiệp mang tính thời vụ cao với những khoảng thời gian trống cho phép tạo ra sự di chuyển nhân công nông nghiệp theo thời vụ. Mặt khác, lực lượng lao động trong nông nghiệp nước ta còn chiếm đại bộ phận lao động xã hội, diện tích đất canh tác bình quân đầu người vào loại thấp; sản xuất chủ yếu là độc canh cây lúa.
Vì vậy khi chuyển sang sản xuất nông Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN http://www.vn/ 11 nghiệp hàng hóa để tăng thu nhập thì hộ nông dân phải đổi mới cơ cấu sản xuất hàng hóa của mình hướng tăng nhanh tỷ trọng hàng hóa phù hợp với nhu cầu thị trường, chuyên canh kết hợp với đa canh để đa dạng sản phẩm, đa dạng hóa ngành nghề. Hộ nông dân có thể tổ chức hoạt động sản xuất kinh doanh trong nhiều lĩnh vực kinh tế nông nghiệp, bới nhiều loại hình sản xuất và mọi nguồn lực có được. Trên cơ sở điều kiện sinh thái của các loại cây trồng vật nuôi, điều kiện lao động, tập quán sản xuất và nhu cầu của thị trường mà cơ cấu sản xuất của hộ nông dân ở các vùng có sự khác nhau. Kinh tế hộ nông dân có khả năng điều chỉnh theo sự vận động của cơ chế thị trường dưới sự quản lý của nhà nước Mác đã từng khẳng định có sự dịch chuyển từ ngành này sang ngành khác một cách nhanh chóng nếu tư bản càng có tính chất di động, tức là càng dễ di chuyển từ một lĩnh vực này sang lĩnh vực khác và sức lao động càng có thể nhanh chóng được di chuyển từ một lĩnh vực này sang một lĩnh vực khác.
Trong công nghiệp việc di chuyển tư bản và sức lao động từ lĩnh vực này sang lĩnh vực khác khó khăn. Ngược lại đối với nông nghiệp nếu việc sản xuất và tiêu thụ một loại nông sản nào đó gặp khó khăn thì kinh tế hộ nông dân có thể chuyển sang loại nông sản khác. Tuy nhiên khả năng điều chỉnh của kinh tế hộ nông dân còn phụ thuộc vào các yếu tố tự nhiên (cây, con, thời tiết, khí hậu.) của từng vùng, vào lực lượng lao động, vào tư liệu sản xuất, vốn và trình độ kỹ thuật của từng hộ nông dân, mặt khác chi phí sản xuất sản phẩm tỷ lệ nghịch với quy mô sản xuất, trình độ công nghệ và tổ chức sản xuất còn ở hộ nông dân trình độ công nghệ sản xuất nhỏ bé, lạc hậu, tổ chức sản xuất không hợp lý, quy mô sản xuất hạn hẹp nên chi phí sản xuất cao làm cho hiệu quả sản xuất hạn chế cho nên kinh tế hộ nông dân chỉ mang tính sản xuất hàng hóa nhỏ, để phù hợp với kinh tế thị trường hiện nay thì quá trình vận động từ sản xuất hàng hóa nhỏ sang sản xuất hàng hóa lơn (kinh tế trang trại) có quy mô sản xuất lớn, trình độ công nghệ hiện đại và tổ chức sản xuất hợp lý. Những vấn đề chung về sản xuất nông nghiệp và vai trò phát triển kinh tế hộ nông dân 1.
Một số lý luận về sản xuất nông nghiệp theo hướng hàng hóa Khi nghiên cứu phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa, C. Mác bắt đầu từ hàng hoá.