Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn phát triển kinh tế du lịch 1. Khái niệm, vai trò và các nhân tố tác động đến phát triển kinh tế du lịch 1. Khái niệm du lịch và kinh tế du lịch 1. Khái niệm du lịch Trong suốt quá trình hình thành và phát triển của lịch sử nhân loại, du lịch dần xuất hiện khi nhu cầu khám phá những vùng đất mới, những nền văn minh mới của con người được tạo lập và ngày càng biểu hiện rõ rệt, mạnh mẽ.
Trong giai đoạn nguyên thủy, việc du hành từ vùng đất này tới một vùng đất mới của con người đã được hình thành và góp phần kiến tạo nên sự tiến bộ trong tư duy nhận thức, bên cạnh đó là sự phát triển hơn về chất lượng sống, dần dần kiến tạo nên phong tục tập quán riêng ở từng dân tộc, từng khu vực địa lý. Tuy nhiên ở giai đoạn này, việc di chuyển từ vùng đất này tới vùng đất khác của con người trên thực tế không nhằm mục đích thăm thú, tham quan mà chủ yếu là do tác động từ các nhân tố bên ngoài khiến họ phải di chuyển để tồn tại, những tác nhân như thiên tai, những xung đột tranh chấp hoặc do đặc điểm khí hậu, thiên nhiên thay đổi khiến con người phải tìm kiếm một nơi khác phù hợp hơn để sinh sống… Đến giai đoạn cuối thời xã hội nguyên thủy, khi con người tiến vào thời kì mới, thời kỳ xã hội nô lệ, khi nền văn minh nhân loại phát triển sang một giai đoạn mới, với việc ngành thủ công nghiệp tách ra độc lập khỏi ngành trồng trọt và chăn nuôi, sự xuất hiện của ngành thương nghiệp và sự hình thành và phát triển của quan hệ cơ bản của xã hội loài người: quan hệ hàng hóa – tiền tệ thì nhu cầu về du lịch khám phá, tham quan giải trí mới thực sự được cấu thành rõ rệt với đúng ý nghĩa du lịch của nó. 9 Vào cuối thế kỷ XVII, khi lực lượng sản xuất phát triển thêm một bước mới với sự ra đời của đầu máy hơi nước và được sử dụng rộng rãi trong các ngành đường sắt, đường bộ, đường thuỷ, trong đó đặc biệt là ngành công nghiệp sản xuất ô tô được chú trọng hơn bao giờ hết. Điều này đồng nghĩa với lĩnh vực giao thông của nhân loại đã có một bước tiến vượt bậc, tạo một tiền đề tuyệt vời cho sự phát triển vượt bậc của du lịch khi con người đã có thể đi xa hơn, nhanh hơn và thuận tiện hơn trước rất nhiều.
Hệ quả đó được biểu hiện rất rõ khi chỉ sau một thời gian ngắn, trên 7 khắp Châu Âu, Châu Mĩ mạng lưới đường sắt được hình thành. Không chỉ ở đường bộ, trên phương diện giao thông đường thủy đã hình thành một mạng lưới giao thông phát triển với tấp nập các loại tàu với đa dạng kích cỡ, phong phú về kiểu dáng, mẫu mã và hoạt động xuyên suốt khắp các vịnh trên thế giới. Sự phát triển mạnh mẽ của giao thông thủy bộ quốc tế đã tạo những điều kiện tuyệt vời cho sự giao lưu, trao đổi giữa các khu vực trên thế giới. Con người với sự giúp sức đắc lực từ công nghệ tàu đường sắt và tàu thủy đã dễ dàng đi đến các khu vực mới để khám phá, từ đó hình thành mạnh mẽ nhu cầu du lịch, và để đáp ứng được nhu cầu to lớn đó, hàng loạt các loại hình du lịch được ra đời, đáp ứng cho mọi loại nhu cầu của mọi tầng lớp trong xã hội loài người.
Tuy hoạt động du lịch đã được hình thành và phát triển từ khá sớm nhưng cho đến thời điểm hiện tại, vẫn còn rất nhiều định nghĩa du lịch được đưa ra và tương đối khác biệt khi định hình về lĩnh vực này. Năm 1811 lần đầu tiên tại Anh có khái niệm du lịch: “Du lịch là sự phối hợp nhịp nhàng giữa lý thuyết và thực hành của các cuộc hành trình với mục đích là giải trí”[9, tr. Các nhà nghiên cứu của Trường tổng hợp kinh tế thành phố Varna, Bulgarie nêu quan niệm: “Du lịch là một hiện tượng kinh tế - xã hội được lặp đi lặp lại đều đặn - chính là sản xuất và trao đổi dịch vụ, hàng hoá của các đơn vị kinh tế riêng biệt, độc lập - đó là các tổ chức, các xí nghiệp với cơ sở vật chất - kỹ thuật 10 chuyên môn nhằm đảm bảo sự đi lại, lưu trú, ăn uống, nghỉ ngơi với mục đích thoả mãn các nhu cầu cá thể về vật chất và tinh thần của những người lưu trú ngoài nơi ở thường xuyên của họ để nghỉ ngơi, chữa bệnh, giải trí (thuộc các nhu cầu về văn hoá, chính trị, kinh tế …) mà không có mục đích lao động kiếm lời”[29, tr. Tháng 6 năm 1991, Hội nghị quốc tế và thống kê du lịch ở Otawa, Canada đã đưa ra định nghĩa: “Du lịch là hoạt động của con người đi tới một nơi ngoài môi trường thường xuyên, trong một khoảng thời gian ít hơn khoảng thời gian đã được các tổ chức du lịch quy định trước, mục đích của chuyến đi 8 không phải là để tiến hành các hoạt động kiếm tiền trong phạm vi vùng tới thăm”[9, tr.
Như vậy, du lịch là một hoạt động có nhiều đặc thù, bao gồm nhiều thành phần tham gia, tạo thành một tổng thể hết sức phức tạp. Hoạt động du lịch không chỉ có đặc điểm của một ngành kinh tế mà còn có đặc điểm văn hoá - xã hội. Thực tiễn ở nhiều nước trên thế giới đã chứng minh rằng hoạt động du lịch không chỉ đem lại lợi ích kinh tế mà còn cả lợi ích chính trị, văn hoá, xã hội. Khái niệm Kinh tế du lịch Đi cùng với nhu cầu du lịch của con người ngày càng tăng, hoạt động kinh doanh du lịch cũng dần được hình thành và phát triển mạnh mẽ, đáp ứng các nhu cầu du lịch phức tạp mà con người đề ra.
Kinh tế du lịch từng bước phát triển và cho thấy được vai trò to lớn của mình trong tiến trình phát triển của nền kinh tế nhân loại, dần dần trở thành một bộ phận hợp thành của hoạt động kinh tế xã hội của tất cả các quốc gia trên thế giới. Kinh tế du lịch lấy sự phát triển các loại hình kinh doanh du lịch, biến các tài nguyên du lịch (sẵn có hoặc có sự tác động tái tạo từ con người) của một quốc gia, một vùng lãnh thổ trở thành một loại hàng hóa dịch vụ đặc biệt, từ đó kinh doanh đáp ứng nhu cầu của xã hội. Dù nhu cầu du lịch của mỗi cá nhân là tương đối khác biệt, tuy nhiên có những nhu cầu thiết yếu mà người du lịch cần được đáp ứng trong suốt trải nhiệm du lịch của mình như: đảm bảo chỗ ăn, chỗ ngủ, đảm bảo sự an 11 toàn… cho những người tạm thời sống ngoài nơi cư trú thường xuyên của họ. Nắm bắt được các nhu cầu kể trên, dần dần đã xuất hiện những nghề nghiệp mới ở các vùng có tài nguyên du lịch như: kinh doanh du lịch, nhà hàng, môi giới, hướng dẫn du lịch … Hàng loạt các hình thức cơ sở kinh doanh phục vụ hoạt động du lịch như nhà hàng, khách sạn, khu vui chơi… cùng các cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp du lịch và đội ngũ phục vụ du khách lần lượt ra đời.
Khi một nhu cầu của con người ra đời, từng bước sẽ có các hoạt động đáp ứng nhu cầu đó được hình thành, và khi các hoạt động đáp ứng nhu cầu du lịch nở rộ và thu về được lợi nhuận, dần dần hình thành trong nền kinh tế một lĩnh vực kinh doanh mới, một thị trường kinh doanh nhiều tiềm năng: thị trường du lịch. Giải thích quá trình vận động phát triển của kinh tế du lịch, có nhiều cách tiếp cận khác nhau. Trong luận văn về “hoạt động tập thể cho du lịch” (Bordeaux 1933) Menginet viết: “Du lịch đóng vai trò thúc đẩy. Đó là công nghiệp mẹ, một công nghiệp then chốt.
Sự phát triển du lịch không phải là một nhân tố riêng lẻ về sự thịnh vượng của một đất nước, nó tác động đến tất cả các ngành, hoạt động quốc gia mà nó góp phần làm gia tăng hiệu xuất”[21, tr. Ở Việt Nam, trong cuốn Kinh tế du lịch, Tiến sỹ Nguyễn Hồng Giáp cho rằng: “Toàn bộ kinh tế du lịch là một hệ thống gồm những phần nhỏ hay là tiểu hệ thống, nguyên nó có thể chia nhỏ ra thêm nữa và những biến số độc lập với nhau cho phép biến đầu vào (nguyên liệu, nguồn nhân lực, tư bản, khoa học kỹ thuật) thành đầu ra (sản phẩm và dịch vụ)”[11, tr. Trong từ điển bách khoa Việt Nam cho rằng: “Kinh tế du lịch là một loại hình kinh tế có tính đặc thù mang tính du lịch và thường được xem như ngành công nghiệp không khói, gồm có du lịch quốc tế và du lịch trong nước, có chức năng, nhiệm vụ tổ chức việc khai thác các tài nguyên và cảnh quan của đất nước (tài nguyên thiên nhiên, 12 phong cảnh, kinh tế, văn hoá, lịch sử …) nhằm thu hút khách du lịch trong và ngoài nước, tổ chức buôn bán, xuất nhập khẩu tại chỗ hàng hoá và dịch vụ cho khách du lịch”[25, tr. Như vậy có thể thấy rằng kinh tế du lịch là sự hòa quyện các mối quan hệ giữa các hiện tượng kinh tế với kinh tế, kinh tế với xã hội của hoạt động du lịch, hình thành trên cơ sở phát triển sản xuất, trao đổi hàng hoá và nhu cầu về đời sống vật chất, tinh thần của con người trong xã hội ngày càng không ngừng được nâng cao.
Xét trong tiến trình lịch sử phát triển, hoạt động kinh tế du lịch từ hoạt động sơ khai di chuyển để tồn tại của con người, cùng với sự phát triển của tri thức nhân loại đã từng bước được hàng hoá hoá cùng với sự phát triển sản xuất và phát triển hàng hoá. Trong quá trình hàng hoá hoá hoạt động đó, mức độ xã hội hoá của du lịch, hoạt động kinh doanh cũng không ngừng được nâng cao. Trong nền kinh tế hiện đại ngày nay, hoạt động kinh tế du lịch không chỉ mang tính đại chúng, tính toàn cầu và tính liên tục mà mối liên hệ giữa kinh tế và xã hội trong quá trình đó không ngừng phát triển, phạm vi quan hệ kinh tế không ngừng được mở rộng và trong mối quan hệ với toàn bộ nền kinh tế của một quốc gia thì kinh tế du lịch ngày càng phát huy vai trò to lớn của mình và tầm ảnh hưởng của nó không ngừng được nâng cao.