CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH GẮN VỚI TÀI NGUYÊN DU LỊCH LÀ DI TÍCH LỊCH SỬ - VĂN HÓA 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Du lịch Ngày nay, du lịch không còn là một hiện tượng riêng lẻ, đặc quyền của cá nhân hay một nhóm người nào đó, mà du lịch đã trở thành một nhu cầu xã hội phổ biến, đáp ứng mục tiêu không ngừng nâng cao đời sống vật chất, tinh thần cho con người. Tuy nhiên, có rất nhiều khái niệm khác nhau về du lịch.
Theo Liên hiệp quốc tế các tổ chức lữ hành chính thức (International Union of Official Travel Organization: IUOTO) đã đưa ra: “Du lịch được hiểu là hành động du hành đến một nơi khác với địa điểm cư trú thường xuyên của mình nhằm mục đích không phải để làm ăn, kiếm tiền hay sinh sống.” [3, tr27] Luật Du lịch Việt Nam năm 2017 định nghĩa du lịch như sau: “Du lịch là các hoạt động có liên quan đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên trong thời gian không quá một năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm hiểu, khám phá tài nguyên du lịch hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác.” [2, tr1] Từ những khái niệm trên, tác giả khóa luận xin rút ra như sau: “Du lịch là việc di chuyển và lưu trú trong một khoảng thời gian nhất định của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên với mục đích tham quan, khám phá, nâng cao nhận thức, nghỉ dưỡng, vui chơi giải trí nhưng không nhằm mục đích sinh sống và kiếm tiền tại nơi đến. Sự phát triển du lịch Theo Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam: “Sự phát triển dùng để chỉ quá trình vận động theo chiều hướng đi lên của sự vật từ trình độ thấp lên trình độ cao hơn.” [1, tr47] Từ khái niệm du lịch và sự phát triển, tác giả khóa luận xin rút ra như sau: “Phát triển du lịch là sự tăng lên về thu nhập, quy mô của ngành du lịch cùng với sự thay đổi chất lượng và cơ cấu ngành du lịch theo hướng tiến bộ và hiệu quả. Phát triển du lịch đáp ứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của du khách, đem lại hiệu quả kinh tế, chính trị, xã hội ngày càng cao và mở rộng lợi ích cho địa phương làm du lịch, cho doanh nghiệp hoạt động du lịch và người dân”. 4 Thang Long University Library Trong lĩnh vực du lịch, sự phát triển bao gồm hai yếu tố.
Về mặt kinh tế, sự phát triển du lịch mang lại ngoại tệ cho đất nước, thúc đẩy các ngành nghề khác cùng phát triển, tạo cơ sở để phát triển các vùng đặc biệt, tạo công ăn việc làm cho người lao động, quảng bá cho sản xuất của địa phương, kích thích hoạt động đầu tư, là một trong những hoạt động xuất khẩu có hiệu quả, góp phần làm tăng thu nhập thuế cho đất nước. Về mặt văn hóa – xã hội – môi trường, sự phát triển du lịch thúc đẩy việc giữ gìn và phát huy tiềm năng của tài nguyên du lịch, tăng cường hiểu biết giữa các dân tộc khác nhau trên thế giới, nâng cao lòng tự hào dân tộc, quyền lợi của người dân để phục hồi sức khỏe và phát triển bản thân. Tài nguyên du lịch “Tài nguyên du lịch là cảnh quan thiên nhiên, yếu tố tự nhiên và các giá trị văn hóa làm cơ sở để hình thành sản phẩm du lịch, khu du lịch, điểm du lịch, nhằm đáp ứng nhu cầu du lịch. Tài nguyên du lịch bao gồm tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch văn hóa.
Tài nguyên du lịch văn hóa 1. Khái niệm “Tài nguyên du lịch văn hóa bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, di tích cách mạng, khảo cổ, kiến trúc; giá trị văn hóa truyền thống, lễ hội, văn nghệ dân gian và các giá trị văn hóa khác; công trình lao động sáng tạo của con người có thể được sử dụng cho mục đích du lịch. Một số loại tài nguyên du lịch văn hóa Tài nguyên du lịch văn hóa bao gồm: Tài nguyên du lịch văn hóa phi vật thể: các lễ hội, nghề và làng nghề truyền thống, văn hóa nghệ thuật, văn hóa ẩm thực, phong tục tập quán, ngôn ngữ, chữ viết, tôn giáo và các nguồn thông tin, nguồn tri thức khoa học, kinh nghiệm sản xuất. Tài nguyên văn hóa vật thể như: các công trình đương đại, vật kỷ niệm, bảo vật quốc gia, các di tích lịch sử - văn hóa.
Trong phạm vi đề tài này tác giả xin tập trung vào di tích lịch sử - văn hóa. Đặc điểm và tiêu chí đánh giá giá trị tài nguyên du lịch là di tích lịch sử - văn hóa 1. Đặc điểm tài nguyên du lịch văn hóa Tài nguyên du lịch văn hóa do con người tạo ra nên chịu tác động của thời gian, thiên nhiên và do chính con người. Vì vậy dễ bị suy thoái, hủy hoại và không có khả năng tự phục hồi ngay cả khi không có sự tác động của con người.
Vì vậy di tích lịch sử - văn hóa khi bị bỏ hoang cũng bị xuống cấp nhanh chóng; những giá trị văn hóa phi vật thể như những làn điệu dân ca, các vũ khúc, các lễ hội, các làng nghề truyền thống, phong tục tập quán… khi không được bảo tồn và phát huy có hiệu quả sẽ bị mai một hoặc biến mất. Do vậy, khi khai thác tài nguyên du lịch văn hóa cho mục đích phát triển du lịch cần quan tâm đầu tư cho bảo tồn, tôn tạo thường xuyên, khoa học và có hiệu quả. Tài nguyên du lịch văn hóa là do con người sáng tạo ra nên có tính phổ biến. Ở đâu có con người ở đó có tài nguyên văn hóa.
Vì vậy, các địa phương, các quốc gia đều có tài nguyên văn hóa, trong đó có nhiều loại có sức hấp dẫn với du khách, đã hoặc sẽ có thể sử dụng cho phát triển du lịch. Tài nguyên du lịch văn hóa ở mỗi vùng, mỗi quốc gia thường mang những đặc sắc riêng. Do điều kiện tự nhiên và điều kiện kinh tế - xã hội là những yếu tố nuôi dưỡng tạo thành tài nguyên du lịch văn hóa ở mỗi địa phương, mỗi quốc gia không giống nhau nên tài nguyên du lịch văn hóa ở mỗi khu vực, mỗi quốc gia có giá trị đặc sắc riêng, góp phần tạo nên những sản phẩm du lịch độc đáo có sức cạnh tranh và hấp dẫn du khách riêng. Do vậy, trong quá trình khai thác, bảo tồn tài nguyên du lịch văn hóa cần coi trọng việc bảo vệ, phát huy giá trị độc đáo của tài nguyên.
Tài nguyên du lịch văn hóa thường được phân bố gần các khu dân cư, đặc biệt tập trung nhiều ở những khu vực đông dân cư. Bởi nó được sinh ra trong quá trình phát triển xã hội và là sản phẩm do con người sáng tạo ra. Khác với tài nguyên du lịch tự nhiên, việc khai thác phần lớn tài nguyên du lịch văn hóa thường ít chịu ảnh hưởng của các hiện tượng thời tiết gây nên như mưa hay rét nên tính mùa vụ cũng ít hơn so với các tài nguyên du lịch tự nhiên. 6 Thang Long University Library 1.
Tiêu chí đánh giá di tích lịch sử - văn hóa - Vị trí, tên gọi, diện tích, cảnh quan: Xác định vị trí, diện tích lãnh thổ, tên gọi di tích; khoảng cách giữa vị trí của di tích với thị trường cung cấp khách cũng như chủng loại và chất lượng đường giao thông, các loại giao thông có thể hoạt động; khoảng cách tới các điểm du lịch khác. - Lịch sử hình thành và phát triển gồm: thời gian đặc điểm của thời kỳ khởi dựng và những lần trùng tu lớn. - Quy mô, kiểu cách, các giá trị kiến trúc, mỹ thuật, niên đại kiến trúc, mỹ thuật. Giá trị cổ vật (cả về số lượng và chất lượng), vật kỷ niệm và bảo vật quốc gia.
Nhân vật được tôn thờ và những người có công xây dựng trùng tu. Thực trạng tổ chức quản lý, bảo vệ, tôn tạo và khai thác di tích. - Thực trạng chất lượng môi trường ở khu vực di tích. - Giá trị được xếp hạng: quốc tế, quốc gia, địa phương, thời gian được xếp hạng.
Phát triển du lịch tại di tích lịch sử - văn hóa 1. Các điều kiện khai thác di tích lịch sử - văn hóa cho phát triển du lịch 1. Cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch và các tiện nghi phục vụ khách du lịch “Cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch được hiểu là toàn bộ các phương tiện vật chất kỹ thuật do các tổ chức du lịch tạo ra để khai thác tiềm năng du lịch, tạo ra các sản phẩm, cung cấp và làm thỏa mãn nhu cầu của khách du lịch. Chúng bao gồm hệ thống các khách sạn, nhà hàng, các khu vui chơi – giải trí, phương tiện vận chuyển.
và đặc biệt nó bao gồm các công trình kiến trúc bổ trợ.” [3, tr187] Cơ sở vật chất kỹ thuật và các tiện nghi du lịch có ảnh hưởng trực tiếp đến việc khai thác các tài nguyên và phục vụ khách du lịch. Để trở thành một di tích hấp dẫn, thu hút của khách du lịch thì di tích đó cần phải: + Thứ nhất là phục vụ, đáp ứng đầy đủ các nhu cầu tối thiểu như: ăn uống; lưu trú, nghỉ ngơi và vệ sinh. Dịch vụ tại khách sạn, nhà hàng, khu vực vệ sinh cần đạt tiêu chuẩn. + Thứ hai là phục vụ nhu cầu cao cấp như: thưởng thức nghệ thuật, nhu cầu tâm linh, nâng cao nhận thức.
Tại các điểm du lịch có những phương tiện, cơ sở vật chất kỹ thuật để tạo ra các hoạt động phong phú, đa dạng phục vụ khách du lịch hay không? 7 Hay cần bổ sung thêm những điều kiện vật chất, tiện nghi nào để đáp ứng nhu cầu của khách du lịch. Chính sách Đây là nguồn lực, điều kiện tiên quyết để phát triển du lịch. Bởi lẽ một di tích dù giàu có về tài nguyên, nhân lực… nhưng thiếu đường lối và chính sách phát triển du lịch đúng đắn thì du lịch vẫn không thể phát triển. Đường lối, chính sách phát triển du lịch là một bộ phận trong tổng thể đường lối, chính sách phát triển kinh tế xã hội.