Luận án tiến sĩ quản lý tài nguyên rừng nghiên cứu phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn đa dạng sinh học tại vườn quốc gia cát bà hải phòng

Luận án tiến sĩ nghiên cứu phát triển du lịch sinh thái tại vườn quốc gia Cát Bà, gắn với bảo tồn đa dạng sinh học và quản lý tài nguyên rừng.

• Tác giả: Lê Thị Ngân
• Người hướng dẫn: PGS. Đồng Thanh Hải
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Quản lý tài nguyên rừng
• Đề tài: Phát Triển Du Lịch Sinh Thái Gắn Với Bảo Tồn Đa Dạng Sinh Học Tại Vườn Quốc Gia Cát Bà
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• TRANG THÔNG TIN VỀ NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN
• PHẦN MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Cơ sở lý luận về DLST
• 1.1.1. Khái niệm về DLST
• 1.1.2. Các loại hình DLST
• 1.1.3. Đặc điểm của DLST
• 1.1.4. Vai trò của việc phát triển DLST
• 1.1.5. Những vấn đề liên quan đến phát triển DLST theo hướng bền vững
• 1.2. Phát triển DLST gắn với bảo tồn ĐDSH
• 1.2.1. Khái niệm về ĐDSH
• 1.2.2. Bảo tồn ĐDSH
• 1.2.3. Mối quan hệ giữa phát triển DLST với bảo tồn ĐDSH
• 1.3. Ứng dụng GIS và AHP trong xác định vùng tiềm năng DLST
• 1.4. Sự tham gia của cộng đồng trong phát triển DLST
• 1.4.1. Mức độ tham gia của cộng đồng
• 1.4.2. Thái độ và nhận thức của cộng đồng
• 1.4.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng
• 1.5. Phát triển DLST ở các VQG
• 1.5.1. Khái quát về VQG
• 1.5.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến việc phát triển DLST ở VQG
• 2. Chương 2: ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm tự nhiên
• 2.1.1. Vị trí địa lý
• 2.1.2. Đặc điểm khí hậu
• 2.1.3. Đặc điểm thủy văn
• 2.2. Dân sinh kinh tế, xã hội
• 2.2.1. Dân số, dân tộc và nguồn lao động
• 2.2.2. Về giáo dục đào tạo
• 2.2.3. Công tác y tế và chăm sóc sức khỏe cho người dân
• 3. Chương 3: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Phạm vi nghiên cứu
• 4. Chương 4: KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Thực trạng phát triển DLST tại VQG Cát Bà
• 4.1.1. Thực trạng khai thác các tuyến và điểm DLST
• 4.1.2. Hiện trạng cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch
• 4.1.3. Cơ cấu tổ chức, quản lý hoạt động DLST tại VQG Cát Bà
• 4.1.4. Thực trạng khách du lịch đến VQG Cát Bà
• 4.2. Hiện trạng và tiềm năng ĐDSH cho phát triển DLST
• 4.2.1. Đa dạng HST rừng
• 4.2.2. Đa dạng thành phần loài động vật
• 4.2.3. Đa dạng thành phần loài thực vật
• 4.2.4. Giá trị bảo tồn ĐDSH
• 4.2.5. Mô tả một số loài động vật tiềm năng cho phát triển DLST
• 4.3. Xác định vùng tiềm năng cho phát triển DLST
• 4.3.1. Kết quả xây dựng hệ thống bản đồ đánh giá các vùng thích hợp cho phát triển DLST
• 4.3.2. Xác định trọng số của từng chỉ tiêu đánh giá sử dụng AHP
• 4.3.3. Xây dựng bản đồ tiềm năng du lịch sinh thái
• 4.4. Nhận thức và thái độ của cộng đồng đối với phát triển DLST và bảo tồn ĐDSH
• 4.4.1. Đặc điểm nhân khẩu học
• 4.4.2. Mức độ tham gia của cộng đồng vào các hoạt động DLST
• 4.4.3. Nhận thức của cộng đồng về những lợi ích của DLST
• 4.4.4. Các nhân tố ảnh hưởng đến sự tham gia của cộng đồng
• 4.4.5. Các rào cản hạn chế sự tham gia của cộng đồng
• 4.4.6. Nhận thức của cộng đồng về lợi ích của phát triển DLST
• 4.4.7. Thái độ của cộng đồng đối với phát triển DLST
• 4.4.8. Sự khác biệt về thái độ dựa trên đặc điểm nhân khẩu học
• 4.4.9. Thái độ của cộng đồng đối với bảo tồn ĐDSH
• 4.5. Đề xuất giải pháp thúc đẩy hoạt động DLST tại VQG Cát Bà
• 4.5.1. Đề xuất các giải pháp
• 4.5.2. Xác định thứ bậc ưu tiên của các giải pháp
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ NHỮNG CÔNG TRÌNH LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về phát triển du lịch sinh thái tại Vườn Quốc gia Cát Bà

Vườn Quốc gia Cát Bà là một trong những khu vực có tiềm năng lớn cho phát triển du lịch sinh thái. Với hệ sinh thái đa dạng và phong phú, nơi đây không chỉ thu hút du khách bởi cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp mà còn bởi giá trị văn hóa địa phương. Việc phát triển du lịch sinh thái tại đây không chỉ mang lại lợi ích kinh tế mà còn góp phần vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và văn hóa của Vườn Quốc gia Cát Bà

Vườn Quốc gia Cát Bà có hệ sinh thái biển và rừng phong phú, với nhiều loài động thực vật quý hiếm. Văn hóa địa phương cũng rất đa dạng, tạo nên sức hấp dẫn cho du khách khi đến tham quan.

1.2. Vai trò của du lịch sinh thái trong phát triển bền vững

Du lịch sinh thái không chỉ giúp nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường mà còn tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng địa phương, từ đó thúc đẩy phát triển bền vững cho Vườn Quốc gia Cát Bà.

II. Thách thức trong phát triển du lịch sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học

Mặc dù có nhiều tiềm năng, nhưng việc phát triển du lịch sinh thái tại Vườn Quốc gia Cát Bà vẫn gặp nhiều thách thức. Các vấn đề như ô nhiễm môi trường, khai thác tài nguyên quá mức và sự thiếu hợp tác giữa các bên liên quan đang cản trở sự phát triển bền vững.

2.1. Vấn đề ô nhiễm môi trường và khai thác tài nguyên

Ô nhiễm từ hoạt động du lịch và khai thác tài nguyên thiên nhiên đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến hệ sinh thái tại Vườn Quốc gia Cát Bà, đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài động thực vật.

2.2. Thiếu sự hợp tác giữa các bên liên quan

Sự thiếu hợp tác giữa chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng địa phương trong việc xây dựng chính sách phát triển du lịch sinh thái đã dẫn đến những khó khăn trong việc triển khai các hoạt động bảo tồn.

III. Phương pháp phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn đa dạng sinh học

Để phát triển du lịch sinh thái một cách bền vững, cần áp dụng các phương pháp kết hợp giữa bảo tồn và phát triển kinh tế. Việc sử dụng công nghệ GIS và phân tích AHP có thể giúp xác định các vùng tiềm năng cho phát triển du lịch.

3.1. Sử dụng công nghệ GIS trong quy hoạch du lịch

Công nghệ GIS giúp xác định các khu vực có tiềm năng phát triển du lịch sinh thái, từ đó xây dựng các kế hoạch phát triển hợp lý và hiệu quả.

3.2. Phân tích AHP trong đánh giá tiềm năng

Phân tích AHP cho phép đánh giá các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển du lịch sinh thái, giúp đưa ra quyết định chính xác hơn trong việc quy hoạch và phát triển.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu tại Vườn Quốc gia Cát Bà

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc phát triển du lịch sinh thái tại Vườn Quốc gia Cát Bà có thể mang lại nhiều lợi ích cho cộng đồng địa phương và bảo tồn đa dạng sinh học. Các hoạt động du lịch đã được triển khai và bước đầu đạt được những kết quả tích cực.

4.1. Kết quả từ các hoạt động du lịch sinh thái

Các hoạt động du lịch như tham quan, khám phá thiên nhiên đã thu hút được nhiều du khách, tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng và góp phần vào công tác bảo tồn.

4.2. Nhận thức của cộng đồng về du lịch sinh thái

Cộng đồng địa phương đã dần nhận thức được tầm quan trọng của du lịch sinh thái trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế, từ đó tích cực tham gia vào các hoạt động du lịch.

V. Kết luận và hướng đi tương lai cho du lịch sinh thái tại Cát Bà

Việc phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Cát Bà là một hướng đi cần thiết. Cần có các chính sách cụ thể và sự tham gia của cộng đồng để đảm bảo sự phát triển bền vững trong tương lai.

5.1. Đề xuất chính sách phát triển bền vững

Cần xây dựng các chính sách hỗ trợ phát triển du lịch sinh thái và bảo tồn đa dạng sinh học, tạo điều kiện cho cộng đồng tham gia vào các hoạt động này.

5.2. Tương lai của du lịch sinh thái tại Vườn Quốc gia Cát Bà

Với những tiềm năng hiện có, du lịch sinh thái tại Vườn Quốc gia Cát Bà có thể trở thành một trong những sản phẩm du lịch chủ lực, góp phần vào phát triển kinh tế và bảo tồn môi trường.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Phát triển du lịch sinh thái (DLST) tại các khu rừng đặc dụng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nguồn thu tài chính hỗ trợ công tác bảo tồn đa dạng sinh học (ĐDSH) và cải thiện đời sống cộng đồng địa phương (García-Herrera, 2016). Theo Luật Du lịch năm 2017 (Luật số 09/2017/QH14), DLST được định nghĩa là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên, gắn với bản sắc văn hóa địa phương, có sự tham gia của cộng đồng dân cư và kết hợp giáo dục về bảo vệ môi trường. Việt Nam xếp thứ 16 trên thế giới về mức độ ĐDSH và là một trong 10 trung tâm ĐDSH phong phú nhất toàn cầu (MONRE, 2015). Nhằm bảo tồn tài nguyên thiên nhiên, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1976/QĐ-TTg ngày 14/01/2014 phê duyệt Quy hoạch hệ thống rừng đặc dụng cả nước đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030, với 167 khu rừng đặc dụng trên diện tích 2.961 ha quy hoạch cho lâm nghiệp (gồm 33 vườn quốc gia, 57 khu dự trữ thiên nhiên, 14 khu bảo tồn loài và sinh cảnh, 54 khu bảo vệ cảnh quan).

Tuy nhiên, tài nguyên ĐDSH tại Việt Nam đang chịu nhiều áp lực suy thoái do tình trạng phá hủy sinh cảnh, săn bắt và buôn bán động vật hoang dã trái phép. Hoạt động DLST tại hệ thống vườn quốc gia và khu bảo tồn (VQG/KBT) chưa phát triển tương xứng với tiềm năng, thiếu sự phối hợp liên ngành, thiếu cơ chế vận hành đồng bộ và chỉ tập trung ở một số khu vực như Cát Bà, Cát Tiên, Ba Vì, Tam Đảo, Bạch Mã. Các sản phẩm du lịch còn đơn điệu, thiếu sản phẩm đặc thù gắn với quan sát động vật hoang dã; quy hoạch phân vùng chưa được thực hiện bài bản; sự tham gia của cộng đồng địa phương còn mang tính tự phát và đối mặt với nhiều rào cản.

Vườn Quốc gia Cát Bà (thành lập năm 1986) bảo tồn hệ sinh thái rừng nhiệt đới trên đảo đá vôi tiêu biểu của Việt Nam, nằm trong quần thể vịnh Hạ Long – quần đảo Cát Bà. Mặc dù là một trong 07 VQG đang triển khai liên doanh, liên kết hoạt động DLST, VQG Cát Bà vẫn chưa có đề án phát triển DLST được phê duyệt chính thức. Các điểm tuyến du lịch hiện hữu chỉ tập trung xung quanh khu trung tâm Vườn, chưa khai thác được các loài động thực vật quý hiếm đặc hữu (như Voọc Cát Bà, Sơn dương, Thạch sùng mí Cát Bà), đồng thời thiếu các căn cứ khoa học không gian phục vụ phân vùng tiềm năng và định hướng ưu tiên giải pháp.

Luận án tiến sĩ lâm nghiệp của nghiên cứu sinh Lê Thị Ngân (ngành Quản lý tài nguyên rừng, mã số 9620211, Trường Đại học Lâm nghiệp, bảo vệ năm 2021 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.TS Đồng Thanh Hải và PGS.TS Phạm Ngọc Linh) được thực hiện nhằm giải quyết các yêu cầu thực tiễn và lý luận nói trên.

Mục tiêu nghiên cứu:

• Mục tiêu tổng quát: Cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ định hướng phát triển DLST gắn với bảo tồn ĐDSH nhằm phát triển bền vững VQG Cát Bà, thành phố Hải Phòng.
• Mục tiêu cụ thể:
  1. Đánh giá hiện trạng phát triển DLST tại VQG Cát Bà;
  2. Xác định các vùng DLST tiềm năng tại VQG Cát Bà;
  3. Đánh giá mức độ tham gia, thái độ và nhận thức của cộng đồng đối với phát triển DLST tại VQG Cát Bà;
  4. Đề xuất các giải pháp phát triển DLST gắn với bảo tồn ĐDSH.

Câu hỏi nghiên cứu:

1. Tiềm năng ĐDSH cho phát triển DLST tại VQG Cát Bà là gì?
2. Đâu là các vùng tiềm năng cho phát triển DLST tại VQG Cát Bà?
3. Làm thế nào thu hút sự tham gia của cộng đồng địa phương vào các hoạt động DLST của VQG Cát Bà?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động phát triển du lịch sinh thái, tài nguyên đa dạng sinh học rừng và biển, cộng đồng dân cư sinh sống tại khu vực vùng đệm và vùng lõi, công tác quản lý của Ban quản lý VQG Cát Bà.
• Phạm vi không gian: Ranh giới tự nhiên và hành chính của Vườn Quốc gia Cát Bà và Khu dự trữ sinh quyển quần đảo Cát Bà, huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng.
• Phạm vi thời gian: Dữ liệu hiện trạng rừng khảo sát năm 2020, số liệu dân sinh kinh tế - xã hội cập nhật năm 2019, các chuỗi số liệu khách du lịch và hoạt động quản lý giai đoạn trước năm 2021.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng hợp có hệ thống các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến các hướng nghiên cứu trọng tâm:

1. Khái niệm, đặc trưng và mô hình du lịch sinh thái bền vững: Thuật ngữ "Ecotourism" xuất hiện từ công trình của Ceballos-Lascuráin (1987, 1996), sau đó được bổ sung các tiêu chí về trách nhiệm bảo tồn và lợi ích cộng đồng bởi Wood (1991), Allen (1993), Honey (1999, 2008), Hiệp hội Du lịch Sinh thái Quốc tế (TIES, 1990, 2015) và Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN, 2008). Tại Việt Nam, các công trình của Lê Văn Lanh (1998, 2000), Phạm Trung Lương và cộng sự (2002, 2003), Lê Huy Bá (2000, 2006) và Nguyễn Quyết Thắng (2012) đã chuẩn hóa khung lý luận về DLST trong bối cảnh rừng đặc dụng. Wight (1993, 1997) xây dựng mô hình các nguyên tắc và giá trị DLST bền vững dựa trên sự cân bằng giữa ba nhóm mục tiêu kinh tế, xã hội và môi trường.

2. Mối quan hệ giữa phát triển du lịch và bảo tồn đa dạng sinh học: Budowski (1976) phân loại mối quan hệ giữa du lịch và bảo tồn thiên nhiên thành 3 trạng thái: cùng tồn tại, cộng sinh và mâu thuẫn. Các tác giả quốc tế như Belete và Assefa (2005), Benítez-López và cộng sự (2010), Lee (1998), Hearne và Salinas (2002), Lindsay (2003), Sekhar (2003), Holladay và Ormsby (2011), Mishra và cộng sự (1992), Porter và cộng sự (1998) phân tích tác động qua lại giữa sinh kế của cộng đồng sống phụ thuộc tài nguyên và hiệu quả bảo tồn tại các khu bảo tồn. Holmes (2013) khẳng định nhận thức và thái độ ủng hộ của cộng đồng địa phương là điều kiện tiên quyết để hạn chế xung đột tài nguyên.

3. Ứng dụng GIS và quy trình phân tích thứ bậc (AHP) trong đánh giá không gian du lịch: Phương pháp phân tích quyết định đa tiêu chí (MCDA) kết hợp GIS được phát triển từ nền tảng lý thuyết phân tích thứ bậc AHP của Saaty (1980, 2004) và Saaty & Vargas (2001). Hướng tiếp cận này được ứng dụng trong đánh giá thích nghi và phân vùng DLST bởi Armstrong (1994), Boyd & Butler (1996), Kumari và cộng sự (2010), Akbarzadeh và cộng sự (2011), Bunruamkaew & Murayama (2011), Ghamgosar (2011) và Chandio và cộng sự (2013).

4. Nghiên cứu sự tham gia của cộng đồng địa phương: Luận án kế thừa các khung bậc thang tham gia của Arnstein (1969), Deshler & Sock (1985), Pretty (1995) và Tosun (1999, 2000). Các yếu tố thúc đẩy và rào cản tham gia được phân tích qua nghiên cứu của Keovilay (2012), Brohman (1996), Gilbert & Clark (1997), McCool & Martin (1994), Thammajinda (2013), Briedenhann & Wickens (2004), Lee (2013), Thakadu (2005), Lise (2000), Cassidy (2001), Attaallah & Al-ehewate (2016), Jurowski & Gursoy (2004) và Dương Thị Minh Phương (2015).

5. Các nghiên cứu địa bàn tại VQG Cát Bà và các khu bảo tồn Việt Nam: Tác giả tổng thuật các nghiên cứu trước đây tại VQG Cát Bà gồm luận văn của Phạm Văn Thương (2013), Hoàng Văn Cầu (2017, 2018), Hoàng Văn Phúc (2016), Phạm Thị Bích Thủy (2018), cùng các nghiên cứu tại các VQG khác như Nguyễn Đình Tình (2020), Lê Văn Hoài (2017), Hoàng Ngọc Mai (2017), Vũ Đức Tài (2019), Trương Thị Vân Anh (2017).

Khoảng trống nghiên cứu luận án lựa chọn giải quyết: Các nghiên cứu trước đây tại VQG Cát Bà chủ yếu dừng lại ở mức mô tả hiện trạng hoạt động du lịch hoặc đánh giá đơn lẻ tiềm năng tài nguyên. Chưa có công trình nào tích hợp đồng bộ công nghệ GIS với phương pháp phân tích thứ bậc AHP để xây dựng bản đồ phân vùng tiềm năng DLST dựa trên 11 lớp chỉ tiêu chuyên đề. Đồng thời, luận án lấp đầy khoảng trống dữ liệu định lượng về mức độ tham gia, các rào cản của cộng đồng và lượng hóa thứ bậc ưu tiên của hệ thống giải pháp phát triển DLST gắn với bảo tồn ĐDSH trong bối cảnh tự chủ tài chính.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án vận dụng các lý thuyết và khung khái niệm sau:

• Định nghĩa DLST theo Luật Du lịch Việt Nam (2017) và Hiệp hội Du lịch Sinh thái Quốc tế (TIES, 2015).
• Khái niệm ĐDSH 3 cấp độ (di truyền, loài, hệ sinh thái) theo Công ước Đa dạng sinh học (CBD, 1992), Luật Đa dạng sinh học (2008) và Quyết định số 1250/QĐ-TTg ngày 31/7/2013 của Thủ tướng Chính phủ.
• Mô hình nguyên tắc và giá trị DLST bền vững của Wight (1997) cân bằng 3 nhóm mục tiêu: kinh tế, xã hội và môi trường.
• Lý thuyết tương tác du lịch - bảo tồn của Budowski (1976).
• Thang đo 7 mức độ tham gia của cộng đồng theo Pretty (1995) và phân loại 3 nhóm rào cản tham gia theo Tosun (2000).

Cấp độ tham gia (Pretty, 1995)	Đặc điểm nhận diện
1. Tham gia thụ động	Người dân nhận thông báo về những gì đã hoặc sẽ diễn ra.
2. Tham gia cung cấp thông tin	Người dân trả lời câu hỏi của các nhà nghiên cứu/dự án.
3. Tham gia tư vấn	Người dân được tham vấn ý kiến nhưng không có quyền quyết định.
4. Tham gia bằng động cơ vật chất	Người dân tham gia bằng cách cung cấp tài nguyên/lao động để đổi lấy lương thực/tiền tệ.
5. Tham gia chức năng	Người dân tham gia theo nhóm do dự án lập ra để hoàn thành mục tiêu định trước.
6. Tham gia tương tác	Người dân cùng tham gia phân tích, lập kế hoạch hành động và kiểm soát tiến trình.
7. Tự huy động / Tham gia tự giác	Người dân tự khởi xướng các hoạt động độc lập mà không cần sự thúc đẩy từ bên ngoài.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng phương pháp nghiên cứu kết hợp giữa kỹ thuật phân tích không gian, điều tra sinh thái và khảo sát xã hội học:

1. Phương pháp GIS và phân tích thứ bậc AHP (Saaty, 1980):

• Thu thập và chuẩn hóa dữ liệu không gian thành các lớp chuyên đề raster/vector.
• Xây dựng ma trận so sánh cặp giữa các nhân tố và tiêu chí để xác định trọng số ($W_i$).
• Chồng xếp các lớp bản đồ đơn tính bằng kỹ thuật Weighted Overlay trong phần mềm GIS để phân vùng tiềm năng DLST.

Nhóm nhân tố	Lớp chuyên đề / Tiêu chí đánh giá
Điều kiện tự nhiên	Tầm nhìn cảnh quan, Độ dốc địa hình, Độ cao địa hình
Tài nguyên ĐDSH	Hiện trạng rừng, Mức độ bảo tồn ĐDSH, Phân bố loài nguy cấp quý hiếm
Văn hóa - Xã hội	Khả năng tiếp cận các điểm văn hóa, Khả năng tiếp cận nguồn nước bề mặt
Cơ sở hạ tầng	Khả năng tiếp cận hệ thống đường giao thông

2. Phương pháp điều tra xã hội học:

• Phỏng vấn trực tiếp tại hộ gia đình thuộc các xã vùng đệm và vùng lõi VQG Cát Bà theo bảng hỏi cấu trúc. Nội dung gồm: nhân khẩu học, mức độ tham gia thực tế, nhận thức về lợi ích, các yếu tố thúc đẩy, rào cản tham gia và thái độ đối với công tác bảo tồn ĐDSH.
• Khảo sát khách du lịch: phát phiếu điều tra về thành phần du khách, thời gian lưu trú, mục đích chuyến đi, mức độ quan tâm đến các tuyến điểm và nhu cầu trải nghiệm tài nguyên.

3. Phương pháp điều tra ĐDSH và sinh thái rừng:

• Thu thập và phân tích dữ liệu thứ cấp từ tài liệu lưu trữ của VQG Cát Bà và Ban Quản lý Khu dự trữ sinh quyển quần đảo Cát Bà.
• Khảo sát thực địa bổ sung về hiện trạng các kiểu thảm thực vật, cấu trúc rừng, sự phân bố của các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý hiếm.

4. Phương pháp xác định thứ bậc ưu tiên giải pháp:

• Áp dụng phương pháp chuyên gia kết hợp ma trận AHP để tính toán trọng số ưu tiên cho hệ thống giải pháp phát triển DLST gắn với bảo tồn ĐDSH.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa cơ sở lý luận về DLST, các nguyên tắc phát triển bền vững và khung pháp lý liên quan đến rừng đặc dụng. Tác giả phân tích các khái niệm từ Ceballos-Lascuráin (1987) đến Luật Du lịch Việt Nam (2017), làm rõ vai trò của DLST đối với kinh tế (chiếm 20% thị trường du lịch thế giới theo WTTC, 2010), xã hội và môi trường.

Chương này trình bày chi tiết mô hình cân bằng của Wight (1997), lý thuyết quan hệ du lịch - bảo tồn của Budowski (1976), và các tiêu chuẩn vùng VQG theo IUCN cùng Quyết định số 186/2006/QĐ-TTg. Bên cạnh đó, chương 1 rà soát các nghiên cứu ứng dụng GIS - MCDA (AHP) trên thế giới, thang đo sự tham gia của cộng đồng (Pretty, 1995; Tosun, 2000) và điểm lại các công trình nghiên cứu đã thực hiện tại VQG Cát Bà cũng như hệ thống rừng đặc dụng Việt Nam.

Chương 2: Đặc điểm điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu

Chương 2 phân tích các đặc trưng địa bàn nghiên cứu:

• Đặc điểm tự nhiên: Vị trí địa lý VQG Cát Bà nằm trên quần đảo Cát Bà, huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng. Địa hình đặc trưng bởi các dãy núi đá vôi karst ngập chìm một phần trong biển, nhiều thung lũng, vụng áng kín gió và hang động tự nhiên; khí hậu nhiệt đới gió mùa chịu ảnh hưởng sâu sắc của biển đảo.
• Đặc điểm kinh tế - xã hội: Tổng hợp dân số, dân tộc và nguồn lao động của các xã trong khu vực nghiên cứu theo số liệu năm 2019 (Bảng 2.1). Đời sống người dân phụ thuộc nhiều vào nông nghiệp, lâm nghiệp, khai thác thủy sản và bước đầu tham gia cung ứng dịch vụ du lịch; cơ sở hạ tầng giáo dục và y tế đang được cải thiện.

Chương 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Chương 3 xác lập đối tượng, phạm vi và tiến trình nghiên cứu chi tiết:

• Trình bày sơ đồ các bước xác định vùng thích hợp cho phát triển DLST từ khâu thu thập dữ liệu, phân loại tiêu chí, chuẩn hóa bản đồ, xác định trọng số AHP đến tổng hợp bản đồ không gian.
• Định lượng hóa các bảng chỉ tiêu: Bảng 3.1 (Nguồn dữ liệu không gian), Bảng 3.2 (Các nhân tố và tiêu chí sử dụng trong phân tích sự phù hợp đối với DLST), Bảng 3.3 (Thang đánh giá tầm quan trọng của các yếu tố) và Bảng 3.4 (Mức độ tham gia của cộng đồng).
• Thiết kế mẫu điều tra xã hội học đối với cộng đồng dân cư và khách du lịch.

Chương 4: Kết quả và thảo luận

1. Thực trạng phát triển DLST tại VQG Cát Bà:

• Tuyến điểm du lịch: VQG Cát Bà đang khai thác các tuyến điểm chính như: Đỉnh Ngự Lâm, Tuyến Giáo dục môi trường, Tham quan rừng ngập mặn, Làng chài Việt Hải, Động Trung Trang, Vườn thực vật, Tuyến quan sát chim thú, Động Thiên Long, Tuyến vịnh Lan Hạ - Vạn Bội, Hang Sáng - Vạn Tà, Làng chài Trà Báu, Hang Quả Vàng.
• Cơ sở hạ tầng và quản lý: Bảng 4.1 thống kê hiện trạng cơ sở hạ tầng phục vụ du lịch. Hoạt động DLST do Trung tâm Dịch vụ Du lịch & Giáo dục Môi trường trực thuộc VQG Cát Bà điều hành và quản lý.
• Khách du lịch: Khảo sát cho thấy cấu trúc khách du lịch bao gồm cả khách nội địa và quốc tế, thời gian lưu trú phần lớn là ngắn ngày; lượng khách có sự phân hóa rõ rệt giữa tuyến rừng và tuyến biển.

2. Hiện trạng và tiềm năng ĐDSH cho phát triển DLST:

• Đa dạng hệ sinh thái và thảm thực vật: Bảng 4.2 tổng hợp hiện trạng rừng VQG Cát Bà năm 2020. Vườn có hệ sinh thái rừng nguyên sinh trên núi đá vôi, rừng ngập mặn, hệ sinh thái rạn san hô và các hồ nước mặn (áng).
• Đa dạng thành phần loài: Bảng 4.3 ghi nhận thành phần loài động vật rừng tại Khu dự trữ sinh quyển quần đảo Cát Bà. Các loài động vật nguy cấp quý hiếm có tiềm năng khai thác phục vụ DLST đặc thù gồm: Voọc Cát Bà (Trachypithecus poliocephalus), Sơn dương (Capricornis milneedwardsii), Khỉ vàng (Macaca mulatta), Bướm phượng cánh chim chấm liền (Troides helena), Thạch sùng mí Cát Bà (Goniurosaurus catbaensis), Ếch cây sần Bắc Bộ (Theloderma corticale).

3. Xác định vùng tiềm năng phát triển DLST bằng GIS và AHP: Tác giả xây dựng và phân tích diện tích theo các bảng thống kê không gian (Bảng 4.4 đến Bảng 4.12) tương ứng với 11 lớp bản đồ đơn tính:

• Thống kê diện tích theo tầm nhìn cảnh quan;
• Thống kê diện tích theo hiện trạng rừng năm 2020;
• Thống kê diện tích theo mức độ bảo tồn ĐDSH (phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phục hồi sinh thái, dịch vụ hành chính);
• Thống kê diện tích theo mức độ đa dạng loài nguy cấp, quý hiếm;
• Thống kê diện tích theo độ dốc và độ cao địa hình;
• Thống kê diện tích theo khả năng tiếp cận mạng lưới giao thông bộ và đường thủy;
• Thống kê diện tích theo khoảng cách tới các điểm di tích lịch sử, văn hóa bản địa;
• Thống kê diện tích theo khả năng tiếp cận nguồn nước bề mặt.

Bảng 4.13 xác định ma trận so sánh cặp và trọng số AHP của các chỉ tiêu. Bảng 4.14 và bản đồ tích hợp tổng hợp kết quả phân hạng tiềm năng DLST tại VQG Cát Bà thành các mức độ thích hợp khác nhau (rất thích hợp, thích hợp, ít thích hợp và không thích hợp), làm căn cứ quy hoạch không gian du lịch.

4. Nhận thức và thái độ của cộng đồng đối với phát triển DLST và bảo tồn ĐDSH:

• Hồ sơ xã hội học: Bảng 4.15 tổng hợp đặc điểm nhân khẩu học của người dân tham gia phỏng vấn (độ tuổi, giới tính, học vấn, nghề nghiệp).
• Mức độ tham gia: Đa số người dân tham gia ở các bậc thấp (tham gia thụ động, cung cấp thông tin, tham gia vì lợi ích vật chất theo thang Pretty, 1995). Các hoạt động cung cấp dịch vụ chủ yếu gồm: dịch vụ ăn uống, homestay, làm người dẫn đường (guider), chèo thuyền, bán hàng lưu niệm.
• Rào cản tham gia: Người dân gặp các rào cản thuộc 3 nhóm theo phân loại của Tosun (2000): rào cản về cơ chế chính sách, rào cản điều hành quản lý và rào cản văn hóa nhận thức (thiếu vốn, thiếu kỹ năng nghiệp vụ du lịch, rào cản ngôn ngữ).
• Nhận thức và thái độ: Bảng 4.16 và 4.17 tổng hợp nhận thức của cộng đồng về lợi ích kinh tế, xã hội và môi trường của DLST. Kết quả ghi nhận có sự chuyển biến tích cực trong việc giảm mức độ khai thác tài nguyên thiên nhiên (chặt củi, săn bắt động vật) sau khi người dân tham gia và có nguồn thu từ hoạt động DLST.

5. Đề xuất hệ thống giải pháp và xác định thứ tự ưu tiên bằng AHP: Luận án đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện bao gồm: nhóm giải pháp về cơ chế chính sách và tổ chức quản lý; nhóm giải pháp quy hoạch không gian tuyến điểm; nhóm giải pháp bảo tồn ĐDSH; nhóm giải pháp phát triển sản phẩm du lịch đặc thù; nhóm giải pháp hỗ trợ cộng đồng tham gia. Bảng 4.18 lượng hóa trọng số AHP để xác định thứ tự ưu tiên thực thi giữa các nhóm giải pháp.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận:

1. Luận án đã tích hợp phương pháp công nghệ thông tin địa lý (GIS) và quy trình phân tích thứ bậc (AHP) để đánh giá và phân vùng không gian tiềm năng DLST tại VQG Cát Bà. Mô hình tích hợp đồng thời 11 lớp chuyên đề thuộc 4 nhóm nhân tố: điều kiện tự nhiên, tài nguyên ĐDSH, tài nguyên văn hóa và hạ tầng giao thông.
2. Cung cấp hệ thống dữ liệu thực nghiệm về mức độ tham gia (theo thang Pretty), các yếu tố thúc đẩy và hệ thống rào cản (theo khung Tosun) chi phối sự tham gia của cộng đồng địa phương trong DLST gắn với bảo tồn ĐDSH tại khu dự trữ sinh quyển hải đảo.

Những đóng góp mới về mặt thực tiễn:

1. Xác lập bản đồ phân vùng tiềm năng DLST VQG Cát Bà, cung cấp căn cứ không gian phục vụ xây dựng và phê duyệt Đề án phát triển DLST của Vườn.
2. Lượng hóa thứ bậc ưu tiên của hệ thống giải pháp bằng phương pháp AHP (Bảng 4.18), giúp Ban quản lý VQG Cát Bà và các cơ quan quản lý xác định lộ trình phân bổ nguồn lực phù hợp trong bối cảnh chuyển đổi cơ chế tự chủ tài chính tại các rừng đặc dụng Việt Nam.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Phạm vi nghiên cứu giới hạn trong ranh giới VQG Cát Bà và vùng phụ cận đảo Cát Bà; các số liệu điều tra cộng đồng và hiện trạng rừng phản ánh thực trạng giai đoạn 2019-2020; các trọng số AHP phụ thuộc vào việc đánh giá chuyên gia trong khuôn khổ nghiên cứu.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng tính toán sức chứa du lịch sinh thái (sức chứa vật lý, sinh thái và tâm lý) cho từng tuyến điểm đặc thù, đặc biệt là các tuyến tham quan hang động, vụng vịnh và tuyến xem động vật hoang dã ban đêm; thiết lập hệ thống giám sát lâu dài tác động của hoạt động du lịch đến quần thể các loài nguy cấp như Voọc Cát Bà và Thạch sùng mí Cát Bà.

Giá trị tham khảo

• Đối với cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở khoa học trực tiếp cho Ban quản lý VQG Cát Bà, Sở Nông nghiệp & Phát triển Nông thôn, Sở Du lịch Hải Phòng trong việc lập quy hoạch, phê duyệt Đề án phát triển du lịch sinh thái và ban hành chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, cơ chế liên doanh liên kết du lịch.
• Đối với các ban quản lý rừng đặc dụng, khu bảo tồn thiên nhiên: Là tài liệu tham khảo về quy trình phân vùng thích nghi DLST bằng công cụ GIS - AHP và mô hình quản lý du lịch có sự tham gia của cộng đồng bản địa.
• Đối với công tác đào tạo và nghiên cứu: Tài liệu hữu ích cho giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học ngành Quản lý tài nguyên rừng, Lâm học, Quản lý tài nguyên môi trường, Du lịch học tại các trường đại học và viện nghiên cứu.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án sử dụng những công cụ kỹ thuật nào để xác định các vùng tiềm năng DLST tại VQG Cát Bà?
Luận án sử dụng kỹ thuật phân tích không gian GIS kết hợp với phương pháp phân tích quyết định đa tiêu chí AHP (Saaty, 1980) để tính toán trọng số cho 11 lớp chuyên đề (tầm nhìn, hiện trạng rừng, mức độ bảo tồn, loài quý hiếm, độ dốc, độ cao, giao thông, văn hóa, nguồn nước) và chồng xếp phân hạng tiềm năng.

2. Thang đo nào được tác giả sử dụng để đánh giá mức độ tham gia của cộng đồng địa phương?
Tác giả áp dụng thang đo 7 mức độ tham gia của Pretty (1995), từ mức 1 (tham gia thụ động) đến mức 7 (tự huy động/tham gia tự giác), kết hợp với khung lý thuyết của Tosun (2000) để phân tích các nhóm rào cản về cơ chế, điều hành và nhận thức.

3. Những loài động vật hoang dã quý hiếm nào tại VQG Cát Bà được mô tả có tiềm năng cho phát triển sản phẩm DLST đặc thù?
Các loài được xác định gồm: Voọc Cát Bà (Trachypithecus poliocephalus), Sơn dương (Capricornis milneedwardsii), Khỉ vàng (Macaca mulatta), Bướm phượng cánh chim chấm liền (Troides helena), Thạch sùng mí Cát Bà (Goniurosaurus catbaensis) và Ếch cây sần Bắc Bộ (Theloderma corticale).

4. Vì sao việc sắp xếp thứ bậc ưu tiên các giải pháp bằng AHP lại có ý nghĩa thực tiễn đối với VQG Cát Bà?
Việc xác định trọng số ưu tiên bằng AHP giúp Ban quản lý Vườn xác định các giải pháp trọng tâm cần ưu tiên nguồn lực đầu tư trước mắt, phù hợp với xu thế tự chủ tài chính của các VQG và khu bảo tồn tại Việt Nam.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Lê Thị Ngân đã giải quyết đồng bộ cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn đa dạng sinh học tại Vườn Quốc gia Cát Bà. Bằng việc tích hợp công nghệ GIS, phương pháp AHP và điều tra xã hội học, công trình đã phân vùng thành công các khu vực tiềm năng du lịch, làm rõ thực trạng tham gia của cộng đồng và đề xuất hệ thống giải pháp có thứ bậc ưu tiên. Kết quả nghiên cứu là tài liệu khoa học có giá trị phục vụ công tác quy hoạch, quản lý rừng đặc dụng và định hướng phát triển bền vững tại quần đảo Cát Bà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. Cơ sở lý luận về DLST 1. Khái niệm về DLST Hiện nay đang tồn tại rất nhiều định nghĩa về DLST. Mỗi định nghĩa nhấn mạnh các khía cạnh khác nhau về DLST như vấn đề BVMT, phát triển kinh tế, bảo tồn ĐDSH,… Trong Luận án này, những định nghĩa được sử dụng rộng rãi sẽ được xem xét.

Cụ thể như sau: Thuật ngữ "Ecotourism - DLST" lần đầu tiên được giới thiệu bởi Ceballos-Lascuráin vào năm 1987 và ngay sau đó đã phát triển nhanh chóng và rộng khắp (Ceballos-Lascuráin, 1987, 1996). Tuy nhiên, theo định nghĩa này, tác giả đã chỉ nhấn mạnh về yếu tố tự nhiên nhưng chưa đề cập đến vấn đề bảo tồn những giá trị thiên nhiên và văn hóa địa phương cũng như sự tham gia của cộng đồng dân cư. Vì vậy, khái niệm này phù hợp với du lịch dựa vào thiên nhiên (nature - based tourism) hơn là khái niệm về DLST. Theo định nghĩa của Wood (1991): “DLST là du lịch đến các khu vực còn tương đối hoang sơ với mục đích tìm hiểu về lịch sử môi trường tự nhiên và văn hóa mà không làm thay đổi sự toàn vẹn của các HST.

Đồng thời tạo những cơ hội về kinh tế ủng hộ việc bảo tồn tự nhiên và mang lại lợi ích tài chính cho người dân địa phương”. Định nghĩa của Allen (1993): “DLST được phân biệt với các loại hình du lịch thiên nhiên khác về mức độ giáo dục cao đối với môi trường và sinh thái, thông qua những hướng dẫn viên có nghiệp vụ lành nghề. DLST tạo ra mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên hoang dã cùng với ý thức giáo dục để biến bản thân khách du lịch thành những người đi đầu trong công tác BVMT. Phát triển DLST sẽ làm giảm thiểu tác động của khách du lịch đến văn hóa và môi trường, đảm bảo cho địa phương được hưởng nguồn lợi tài chính do du lịch mang lại và chú trọng đến những đóng góp tài chính cho việc BTTN”.

7 Một định nghĩa khác của Honey (1999) “DLST là du lịch hướng tới những khu vực nhạy cảm và nguyên sinh thường được bảo vệ với mục đích nhằm gây ra ít tác hại và với quy mô nhỏ nhất. Nó giúp giáo dục du khách, tạo quỹ để BVMT, nó trực tiếp đem lại nguồn lợi kinh tế và sự tự quản lý cho người dân địa phương và nó khuyến khích tôn trọng các giá trị về văn hóa và quyền con người”. Trong cuộc hội thảo “Xây dựng chiến lược quốc gia về phát triển DLST” tại Việt Nam năm 1999, khái niệm DLST mới có sự thống nhất bước đầu: “DLST là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hóa bản địa, gắn với giáo dục môi trường, có đóng góp cho nỗ lực bảo tồn và PTBV, với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương”. Định nghĩa này bao hàm đầy đủ nội dung của DLST, thống nhất về cơ bản với các quan niệm của các nhà khoa học trên thế giới.

Năm 2000, Lê Huy Bá cũng đưa ra khái niệm: “DLST là một loại hình du lịch lấy các HST đặc thù, tự nhiên làm đối tượng để phục vụ cho những khách du lịch yêu thiên nhiên, du ngoạn, thưởng thức những cảnh quan hay nghiên cứu về các HST. Đó cũng là hình thức kết hợp chặt chẽ, hài hòa giữa phát triển kinh tế du lịch với giới thiệu về những cảnh đẹp của quốc gia cũng như giáo dục tuyên truyền và bảo vệ, phát triển môi trường và tài nguyên thiên nhiên một cách bền vững”. Theo Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế (IUCN): “DLST là loại hình du lịch và tham quan có trách nhiệm với môi trường tại những vùng còn tương đối nguyên sơ để thưởng thức và hiểu biết thiên nhiên (có kèm theo các đặc trưng văn hóa - quá khứ cũng như hiện tại) có hỗ trợ đối với bảo tồn, giảm thiểu tác động từ du khách, đóng góp tích cực cho sự phát triển KT-XH của nhân dân địa phương” (IUCN, 2008). Sự ra đời của Hiệp hội DLST quốc tế (TIES) vào năm 1990 bước đầu khẳng định vị thế của DLST với tư cách là một hệ thống lý luận và thực tiễn 8 về PTBV trong du lịch.

Hiệp hội DLST thế giới đã tổng hợp và đưa ra định nghĩa tương đối đầy đủ về DLST: “Du lịch có trách nhiệm đến các khu vực tự nhiên bảo tồn môi trường, duy trì cuộc sống của người dân địa phương và liên quan đến việc giải thích và giáo dục” (TIES, 2015). Bảng tổng hợp các định nghĩa về DLST Khái niệm Nguồn “DLST là du lịch đến các khu vực còn tương đối hoang sơ với mục đích tìm hiểu về lịch sử môi trường tự nhiên và văn hóa mà không làm thay đổi sự toàn vẹn của các HST. Đồng thời tạo những cơ hội về kinh tế ủng hộ việc bảo tồn tự nhiên và mang lại lợi ích tài chính cho người dân địa phương”. “DLST được phân biệt với các loại hình du lịch thiên nhiên khác về mức độ giáo dục cao đối với môi trường và sinh thái, thông qua những hướng dẫn viên có nghiệp vụ lành nghề.

DLST tạo ra mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên hoang dã cùng với ý thức giáo dục để biến bản thân khách du lịch thành những người đi đầu trong công tác Allen, 1993. Phát triển DLST sẽ làm giảm thiểu tác động của khách du lịch đến văn hóa và môi trường, đảm bảo cho địa phương được hưởng nguồn lợi tài chính do du lịch mang lại và chú trọng đến những đóng góp tài chính cho việc BTTN”. “DLST là du lịch hướng tới những khu vực nhạy cảm và nguyên sinh thường được bảo vệ với mục đích nhằm gây ra ít tác hại và với quy mô nhỏ nhất. Nó giúp giáo dục du khách, Honey, 1999.

tạo quỹ để BVMT, nó trực tiếp đem lại nguồn lợi kinh tế và sự tự quản lý cho người dân địa phương và nó khuyến khích tôn trọng các giá trị về văn hóa và quyền con người”. 9 Khái niệm Nguồn Hội thảo “Xây “DLST là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hóa dựng chiến lược bản địa, gắn với giáo dục môi trường, có đóng góp cho nỗ lực quốc gia về phát bảo tồn và PTBV, với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa triển DLST” tại phương". “DLST là một loại hình du lịch lấy các HST đặc thù, tự nhiên làm đối tượng để phục vụ cho những khách du lịch yêu thiên nhiên, du ngoạn, thưởng thức những cảnh quan hay nghiên cứu về các HST. Đó cũng là hình thức kết hợp Lê Huy Bá, chặt chẽ, hài hòa giữa phát triển kinh tế du lịch với giới 2000.

thiệu về những cảnh đẹp của quốc gia cũng như giáo dục tuyên truyền và bảo vệ, phát triển môi trường và TNTN một cách bền vững”. “DLST là loại hình du lịch và tham quan có trách nhiệm với môi trường tại những vùng còn tương đối nguyên sơ để thưởng thức và hiểu biết thiên nhiên (có kèm theo các đặc IUCN, 2008. trưng văn hóa - quá khứ cũng như hiện tại) có hỗ trợ đối với bảo tồn, giảm thiểu tác động từ du khách, đóng góp tích cực cho sự phát triển KT-XH của nhân dân địa phương”. “Du lịch có trách nhiệm đến các khu vực tự nhiên bảo tồn môi trường, duy trì cuộc sống của người dân địa phương và TIES, 2015.

liên quan đến việc giải thích và giáo dục”. Như vậy, từ định nghĩa đầu tiên được đưa ra năm 1987 cho đến nay, nội dung của DLST đã có những thay đổi, từ chỗ đơn thuần là loại hình du lịch hoạt động ít tác động đến môi trường tự nhiên sang cách nhìn tích cực, nhấn mạnh vào việc bảo tồn di sản thiên nhiên và văn hóa, trong việc kết hợp 10 với phát triển cộng đồng địa phương, cung cấp các vấn đề giáo dục du khách. Theo đó, DLST là hoạt động có trách nhiệm với môi trường, có tính giáo dục và diễn giải cao về tự nhiên, có đóng góp cho hoạt động bảo tồn và đem lại nguồn lợi cho người dân địa phương. Các nghiên cứu trên thế giới cũng nhấn mạnh đến mối liên hệ chặt chẽ giữa hoạt động du lịch với công tác bảo tồn ĐDSH.

Ở Việt Nam, DLST là lĩnh vực mới được nghiên cứu từ giữa thập kỷ 90 của thế kỷ XX song đã thu hút đực sự quan tâm đặc biệt của các nhà nghiên cứu về du lịch và môi trường. Tuy nhiên với nhiều quan điểm và cách tiếp cận khác nhau khái niệm DLST còn nhiều điểm chưa thống nhất (Phạm Trung Lương và cộng sự, 2002). Theo Phạm Trung Lương và cộng sự (2002) đã nhận định, DLST là hình thức du lịch thiên nhiên có mức độ giáo dục cao về sinh thái và môi trường có tác động tích cực đến việc BVMT và văn hóa, đảm bảo mang lại lợi ích về tài chính cho cộng đồng địa phương, có đóng góp cho các nỗ lực bảo tồn (Phạm Trung Lương, 2003). Hệ thống cơ sở lý luận về DLST đã được các tổ chức và các học giả đưa ra như: Lê Văn Lanh (1998), Hội các VQG và khu BTTN Việt Nam (2001); Phạm Trung Lương (2002), Lê Huy Bá (2006).

Hầu hết các công trình nghiên cứu đều thống nhất khái niệm về DLST là một loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên và văn hóa bản địa, gắn với giáo dục môi trường và đóng góp cho các nỗ lực bảo tồn và PTBV với sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương (Lê Văn Lanh, 1998; Phạm Trung Lương và cộng sự, 2002; Lê Huy Bá, 2006; Nguyễn Quyết Thắng, 2012). Mặc dù các định nghĩa trên chưa thống nhất với nhau hoàn toàn nhưng đã tập trung vào việc giải thích DLST phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa những giá trị TNTT, bản sắc văn hóa địa phương với việc nâng cao ý thức, trách nhiệm bảo tồn những giá trị đó đồng thời nhấn mạnh vai trò, quyền lợi của cộng đồng địa phương trong hoạt động DLST. 11 Theo Điều 3, Luật Du lịch Việt Nam 2017 định nghĩa: “DLST là loại hình du lịch dựa vào thiên nhiên, gắn với bản sắc văn hóa địa phương, có sự tham gia của cộng đồng dân cư, kết hợp giáo dục về BVMT” (Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, 2017). Nghiên cứu này sẽ sử dụng định nghĩa này để tiếp cận các nội dung nghiên cứu của đề tài luận án.

Các loại hình DLST Để thuận tiện cho việc nghiên cứu tổng quát cũng như thực tế tổ chức hoạt động DLST thì hình thức phân chia các loại hình du lịch theo mục đích chuyến đi được sử dụng phổ biến (Hiệp hội DLST, 1999a).