Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hồ Chí Minh là trung tâm kinh tế, văn hóa và du lịch đầu tàu của Việt Nam, chiếm 0,63% diện tích tự nhiên và hơn 8,3% dân số cả nước. Giai đoạn 2009 - 2013, ngành du lịch thành phố ghi nhận mức tăng trưởng vượt bậc khi thu hút hơn 50% tổng lượng khách quốc tế đến Việt Nam, đạt 4,1 triệu lượt khách vào năm 2013 và tạo ra doanh thu 83.191 tỷ đồng, đóng góp tới 44% tổng doanh thu du lịch toàn quốc. Khảo sát thực tế từ các hãng lữ hành cho thấy có khoảng 80% du khách quốc tế khi đến thành phố đều có nhu cầu tham gia các chương trình trải nghiệm đêm. Tuy nhiên, phần lớn du khách không có nhiều lựa chọn trải nghiệm chuyên nghiệp ngoài các tụ điểm tự phát như quán bar, phòng trà hoặc quán ăn nhỏ lẻ.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung vào sự mất cân đối giữa tiềm năng to lớn của tài nguyên du lịch ban đêm và sự thiếu hụt các sản phẩm du lịch có tổ chức, chất lượng cao. Mục tiêu của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận về du lịch đêm, phân tích thực trạng phát triển trên địa bàn ba quận trung tâm (Quận 1, Quận 3, Quận 5), từ đó đề xuất hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng mức chi tiêu của du khách. Phạm vi không gian nghiên cứu giới hạn tại các khu vực trọng điểm của Quận 1, Quận 3 và Quận 5 trong khung thời gian từ năm 2012 đến năm 2015. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc lượng hóa hành vi tiêu dùng đêm của du khách, đóng góp luận cứ trực tiếp giúp nâng tỷ lệ chi tiêu dịch vụ đêm của khách quốc tế và tối ưu hóa chuỗi giá trị kinh tế đô thị.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng khung lý thuyết kinh tế du lịch và lý thuyết cấu trúc sản phẩm du lịch theo quan điểm của các chuyên gia kinh tế dịch vụ. Sản phẩm du lịch đêm được định nghĩa là một chỉnh thể phức hợp gồm các yếu tố hữu hình (hàng hóa tiêu dùng, ẩm thực, đồ lưu niệm) và các yếu tố vô hình (dịch vụ lưu trú, vận chuyển, dịch vụ biểu diễn nghệ thuật, bầu không khí văn hóa và mức độ an toàn). Cấu trúc sản phẩm du lịch đêm bao gồm năm thành phần cốt lõi: dịch vụ vận chuyển, dịch vụ lưu trú và ăn uống, dịch vụ tham quan - giải trí, hàng hóa lưu niệm và các dịch vụ bổ trợ ban đêm.

Song song đó, nghiên cứu tích hợp lý thuyết phân đoạn thị trường và lựa chọn thị trường mục tiêu của bộ môn Marketing Du lịch. Doanh nghiệp và địa phương có thể áp dụng năm phương án tiếp cận: tập trung một phân khúc, chuyên môn hóa có lựa chọn, chuyên môn hóa theo thị trường, chuyên môn hóa theo sản phẩm hoặc bao phủ toàn bộ thị trường. Các khái niệm nền tảng về khách du lịch quốc tế, khách du lịch nội địa, hoạt động du lịch đêm được quy chiếu chuẩn xác theo Luật Du lịch năm 2005. Luận văn cũng phân tích bài học phát triển kinh tế đêm từ hai mô hình thực tiễn quốc tế: Siêm Riệp (Campuchia) với tour xe tuk tuk giá 5 USD kết hợp nghệ thuật múa Apsara truyền thống và Pattaya (Thái Lan) với mô hình phố đi bộ bờ biển hoạt động đến 2 giờ sáng cùng cơ chế cảnh sát du lịch ứng trực tuần tra 16/24 giờ liên tục.

Phương pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp được thu thập trong giai đoạn từ năm 2012 đến năm 2014. Dữ liệu thứ cấp được tổng hợp từ báo cáo thống kê chính thức của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh, Cục Thống kê Thành phố Hồ Chí Minh và Viện Nghiên cứu Phát triển Du lịch.

Về dữ liệu sơ cấp, nghiên cứu triển khai phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi với hai nhóm mẫu độc lập:

  • Nhóm du khách: Cỡ mẫu điều tra gồm 300 phiếu phát trực tiếp tại các điểm tập trung du khách ban đêm (khu vực chợ Bến Thành, phố đi bộ, bến Bạch Đằng, khu phố Tây Phạm Ngũ Lão thuộc Quận 1, Quận 3, Quận 5), thu về 215 phiếu hợp lệ (tỷ lệ phản hồi hợp lệ đạt 71,67%). Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng kết hợp thuận tiện theo nhóm quốc tịch và độ tuổi.
  • Nhóm đơn vị cung ứng dịch vụ du lịch: Cỡ mẫu gồm 100 phiếu gửi đến các doanh nghiệp lữ hành, khách sạn và cơ sở giải trí, thu về 68 phiếu hợp lệ (tỷ lệ đạt 68%).

Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê mô tả, phân tích so sánh chéo và phương pháp chuyên gia (phỏng vấn sâu đại diện lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch thành phố) nhằm lượng hóa chính xác mức độ hài lòng, thói quen chi tiêu của từng nhóm khách, đồng thời đối chiếu khách quan năng lực phục vụ của hơn 300 công ty lữ hành trên địa bàn, bảo đảm độ tin cậy và giá trị thực tiễn cho các kết luận nghiên cứu.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Quá trình phân tích dữ liệu thực nghiệm đã chỉ ra bốn phát hiện trọng tâm về hoạt động du lịch đêm tại Thành phố Hồ Chí Minh:

Thứ nhất, cơ cấu khách tham gia du lịch đêm có sự phân hóa rõ rệt theo quốc tịch và độ tuổi. Trong tổng số 215 du khách khảo sát, khách quốc tế chiếm tỷ trọng áp đảo với 58%, tập trung chủ yếu ở độ tuổi từ 30 đến 60 tuổi đến từ các thị trường trọng điểm như Mỹ, Anh, Nga, Nhật Bản, Hàn Quốc và Đài Loan. Ngược lại, 42% lượng khách nội địa tham gia hoạt động đêm phần lớn là giới trẻ có độ tuổi dưới 30 tuổi với mức độ chi trả cho dịch vụ giải trí ở mức vừa phải.

Thứ hai, tốc độ tăng trưởng doanh thu toàn ngành du lịch giai đoạn 2009 - 2013 duy trì ở mức cao, tăng từ 35.000 tỷ đồng (năm 2009) lên 83.191 tỷ đồng (năm 2013), tương ứng mức tăng trưởng bình quân từ 13% đến 25,3% mỗi năm. Lượng khách quốc tế tăng từ 2,6 triệu lượt lên 4,1 triệu lượt (tăng trưởng 57,69% sau 5 năm). Tuy vậy, tỷ trọng đóng góp từ các tour du lịch đêm chuyên biệt vẫn chiếm tỷ lệ khiêm tốn trong cơ cấu doanh thu.

Thứ ba, không gian kinh tế đêm phân bố không đồng đều, tập trung chủ yếu cục bộ tại Quận 1, một phần Quận 3 và Quận 5. Các điểm đến đêm hấp dẫn nhất đối với du khách gồm: ẩm thực Chợ Lớn, chợ đêm Bến Thành, hệ thống du thuyền ngắm cảnh sông Sài Gòn tại bến Bạch Đằng và các chương trình biểu diễn văn hóa như múa rối nước, rạp xiếc Công viên 23-9 (thu hút bình quân từ 300 đến 500 khách mỗi đêm).

Thứ tư, tồn tại khoảng cách lớn giữa nhu cầu của du khách và năng lực cung ứng tour đêm. Kết quả khảo sát 68 doanh nghiệp cung ứng cho thấy phần lớn tour đêm hiện nay do du khách đi tự phát (chiếm hơn 75%), các công ty lữ hành chưa xây dựng được nhiều chương trình trọn gói mang tính hệ thống và an toàn cao.

Thảo luận kết quả

Thực trạng nghèo nàn của sản phẩm du lịch đêm xuất phát từ nhiều nguyên nhân căn bản: khung pháp lý quản lý dịch vụ sau 24 giờ còn siết chặt; hạ tầng giao thông kết nối các điểm tham quan liên quận vào ban đêm chưa đồng bộ; tình trạng chèo kéo, an ninh trật tự tại một số điểm công cộng vẫn gây tâm lý e ngại cho khách quốc tế. Khi so sánh với Siêm Riệp hay Pattaya, Thành phố Hồ Chí Minh sở hữu lợi thế vượt trội về tài nguyên ẩm thực phong phú và hệ thống hơn 600 cơ sở lưu trú đạt chuẩn quốc tế, nhưng lại thiếu vắng các show diễn thực cảnh quy mô lớn và chuỗi phố đi bộ thương mại vận hành xuyên đêm.

Các dữ liệu nghiên cứu được trực quan hóa sinh động thông qua hệ thống biểu đồ và bảng phân tích trong luận văn:

  • Bảng tổng hợp kết quả kinh doanh du lịch giai đoạn 2009 - 2013 mô tả chi tiết tương quan giữa tốc độ tăng trưởng lượng khách quốc tế (đạt mốc 4,1 triệu lượt năm 2013, tăng 8,1%) và doanh thu du lịch (đạt 83.191 tỷ đồng, tăng 17%).
  • Biểu đồ tròn cơ cấu thị trường khách phản ánh tỷ lệ 58% khách quốc tế và 42% khách nội địa.
  • Biểu đồ cột phân nhóm độ tuổi minh chứng nhóm khách chi tiêu cao (30 - 60 tuổi) chiếm ưu thế tuyệt đối ở khối khách quốc tế. Việc trình bày qua biểu đồ giúp các nhà quản lý dễ dàng nhận diện phân khúc mục tiêu để tái phân bổ nguồn lực xúc tiến.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm thúc đẩy kinh tế đêm trở thành động lực tăng trưởng mới cho du lịch Thành phố Hồ Chí Minh, luận văn đề xuất bốn nhóm giải pháp hành động cụ thể:

Thứ nhất, quy hoạch và liên kết chuỗi sản phẩm du lịch đêm liên quận. Sở Du lịch Thành phố Hồ Chí Minh chủ trì phối hợp cùng Ủy ban nhân dân Quận 1, Quận 3, Quận 5 xây dựng các tour đêm kết hợp ba loại hình: tham quan kiến trúc cổ (Nhà hát Thành phố, Bưu điện, Dinh Thống Nhất), trải nghiệm ẩm thực Chợ Lớn và du ngoạn đường thủy trên sông Sài Gòn. Mục tiêu nâng tỷ lệ khách tham gia tour đêm có tổ chức lên 35% trong giai đoạn 2016 - 2018.

Thứ hai, đổi mới công tác xúc tiến, quảng bá và số hóa thông tin du lịch đêm. Trung tâm Xúc tiến Du lịch thành phố phối hợp các doanh nghiệp lữ hành hàng đầu như Vietravel, Saigontourist khai thác mạng lưới văn phòng đại diện tại Campuchia, Thái Lan, Mỹ để quảng bá chiến dịch "Sai Gon by night". Mục tiêu tiếp cận khoảng 5 triệu lượt du khách tiềm năng hàng năm, triển khai ứng dụng bản đồ số du lịch đêm từ quý I năm 2016.

Thứ ba, thiết lập cơ chế bảo đảm an ninh, an toàn tuyệt đối cho du khách. Công an Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp lực lượng thanh niên xung phong và chính quyền cơ sở thành lập các đội tuần tra trật tự du lịch tại các khu vực trọng điểm (chợ Bến Thành, phố Phạm Ngũ Lão, bến Bạch Đằng). Mục tiêu giảm 90% các vụ việc chèo kéo, trộm cắp tài sản của khách du lịch trong vòng 12 tháng triển khai.

Thứ tư, thí điểm nới lỏng khung giờ kinh doanh dịch vụ ban đêm đến 2 giờ sáng. Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh kiến nghị cơ quan trung ương ban hành quy chế đặc thù cho phép các tụ điểm giải trí, mua sắm, ẩm thực tại Quận 1 và Quận 5 hoạt động muộn hơn có kiểm soát. Mục tiêu tăng mức chi tiêu bình quân của du khách quốc tế thêm 20% đến 25% trong giai đoạn 2016 - 2020.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là nguồn tài liệu khoa học và thực tiễn giá trị dành cho bốn nhóm đối tượng:

  1. Cơ quan quản lý nhà nước về du lịch và chính quyền đô thị: Sở Du lịch, Sở Văn hóa và Thể thao, Ủy ban nhân dân các quận trung tâm sử dụng luận văn làm căn cứ xây dựng quy hoạch kinh tế đêm, ban hành chính sách quản lý trật tự xã hội và phân vùng không gian thương mại.
  2. Các doanh nghiệp lữ hành và đơn vị cung ứng dịch vụ: Hơn 300 doanh nghiệp lữ hành nội địa và quốc tế có thể khai thác các kết quả khảo sát thị hiếu để đóng gói thành các tour du lịch đêm chuyên biệt, kết hợp hài hòa giữa ẩm thực, văn hóa biểu diễn và du ngoạn đường sông.
  3. Giảng viên, nhà nghiên cứu và sinh viên chuyên ngành Du lịch - Kinh tế: Cung cấp khung lý thuyết hoàn chỉnh, phương pháp thiết kế bảng hỏi điều tra thực địa chuẩn mực và hệ thống số liệu kinh tế du lịch giai đoạn 2009 - 2013 phục vụ học tập, giảng dạy.
  4. Các nhà đầu tư kinh doanh dịch vụ thương mại, giải trí ban đêm: Tham khảo dữ liệu phân khúc độ tuổi và quốc tịch (58% khách quốc tế từ 30 đến 60 tuổi) để định vị mô hình nhà hàng, chuỗi bán lẻ lưu niệm và dịch vụ giải trí phù hợp tại các tuyến phố trung tâm.

Câu hỏi thường gặp

Hoạt động du lịch đêm đóng vai trò như thế nào đối với ngành kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh?
Du lịch đêm là đòn bẩy gia tăng doanh thu và kéo dài thời gian lưu trú của khách. Năm 2013, thành phố đón 4,1 triệu khách quốc tế, tạo doanh thu 83.191 tỷ đồng; việc phát triển đồng bộ dịch vụ đêm giúp tối ưu hóa công suất phòng lưu trú và gia tăng mạnh mức chi tiêu ngoài tour của 55% tổng lượng khách quốc tế đến Việt Nam.

Nhóm du khách nào tham gia vào các hoạt động du lịch đêm nhiều nhất tại thành phố?
Dữ liệu khảo sát thực nghiệm 215 phiếu cho thấy khách quốc tế chiếm 58%, tập trung ở độ tuổi từ 30 đến 60 tuổi đến từ Mỹ, Anh, Nga, Nhật Bản và Hàn Quốc với khả năng chi trả cao. Khách nội địa chiếm 42%, phần lớn dưới 30 tuổi, yêu thích các hoạt động ẩm thực đường phố và không gian công cộng.

Điểm nghẽn lớn nhất của sản phẩm du lịch đêm tại Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay là gì?
Điểm nghẽn cốt lõi nằm ở sự nghèo nàn, trùng lặp của sản phẩm và tính tự phát cao (hơn 75% khách tự khám phá). Hầu hết dịch vụ chỉ dừng lại ở ăn uống, quán bar hoặc chợ đêm Bến Thành hoạt động đến 22 giờ, thiếu vắng chuỗi trải nghiệm nghệ thuật đêm đẳng cấp và các tour chuyên biệt được tổ chức chuyên nghiệp.

Luận văn đề xuất bài học kinh nghiệm quốc tế nào phù hợp nhất với điều kiện địa phương?
Nghiên cứu đúc kết hai bài học lớn: mô hình Siêm Riệp (Campuchia) về việc lồng ghép nghệ thuật dân gian truyền thống múa Apsara vào nhà hàng kết hợp giao thông xe tuk tuk giá rẻ 5 USD; và mô hình Pattaya (Thái Lan) về vận hành tuyến phố đi bộ bờ biển đến 2 giờ sáng gắn với lực lượng cảnh sát du lịch tuần tra liên tục.

Khu vực nào tại Thành phố Hồ Chí Minh được xác định là hạt nhân để phát triển kinh tế đêm?
Ba quận trung tâm gồm Quận 1 (trung tâm mua sắm, kiến trúc cổ, bến Bạch Đằng, phố Phạm Ngũ Lão), Quận 3 (không gian văn hóa, ẩm thực, phố chuyên doanh) và Quận 5 (thủ phủ ẩm thực và văn hóa người Hoa Chợ Lớn) là tam giác hạt nhân sở hữu tài nguyên hoàn hảo để kiến tạo các sản phẩm du lịch đêm liên kết.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về cấu trúc sản phẩm và thị trường mục tiêu của hoạt động du lịch đêm đô thị.
  • Đánh giá sâu sắc thực trạng du lịch Thành phố Hồ Chí Minh giai đoạn 2009 - 2013 thông qua mẫu khảo sát 215 du khách và 68 đơn vị cung ứng, xác lập bức tranh rõ nét về cung - cầu kinh tế ban đêm.
  • Đóng góp hệ thống 4 nhóm giải pháp đột phá gắn liền với quy hoạch không gian liên quận, xúc tiến đa kênh, nới lỏng khung giờ dịch vụ và bảo đảm trật tự an ninh.
  • Lộ trình triển khai khuyến nghị chia thành hai giai đoạn trọng tâm: giai đoạn 2016 - 2018 tập trung chuẩn hóa tour tuyến và thí điểm khung giờ 2 giờ sáng; giai đoạn 2018 - 2020 hoàn thiện hệ sinh thái kinh tế đêm đồng bộ.
  • Độc giả, nhà nghiên cứu và các nhà hoạch định chính sách hãy khai thác ngay nguồn dữ liệu và các đề xuất chuyên sâu trong toàn văn công trình để ứng dụng vào thực tiễn quản lý và phát triển du lịch bền vững.