Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÍ LUẬN VỀ PHÁT TRIỂN ĐỘI NGŨ GIẢNG VIÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC, CAO ĐẲNG TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY 1. Một số khái niệm cơ bản 1. Quản lí Hoạt động quản lí bắt đầu từ sự phân công, hợp tác lao động nhằm đạt được hiệu quả, năng suất lao động cao hơn trong công việc, đòi hỏi phải có sự chỉ huy, phối hợp, điều hành, kiểm tra, chỉnh lí,… đều phải có người đứng đầu. Đây là hoạt động giúp người thủ trưởng phối hợp nỗ lực của các thành viên trong nhóm, trong cộng đồng, trong tổ chức đạt được mục tiêu đề ra.
Ngay từ thời Khổng Tử, ông đã đề cao và xác định rõ vai trò cá nhân của người quản lí, ông cho rằng: người quản lí mà chính trực thì không cần phải bỏ tốn nhiều công sức mà vẫn khiến người ta làm theo. Ngày nay, nói đến hoạt động này, người ta thường nhắc đến ý tưởng sâu sắc của C. Mác: “Một nghệ sĩ vĩ cầm thì tự điều khiển mình, còn dàn nhạc thì cần nhạc trưởng”. Theo Từ điển Tiếng Việt- Viện Ngôn ngữ học: “Quản lí là trông coi, giữ gìn theo những yêu cầu nhất định; Là tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định”.
800] Từ điển Anh- Việt, Viện Ngôn ngữ học định nghĩa: “Quản lí (manage) có nghĩa là điều hành, điều khiển, tổ chức một công việc, một tổ chức, một tập thể,… theo yêu cầu nhất định”. 1060] Một số tác giả nước ngoài như Henry Fayol cho rằng: Hoạt động quản lí gồm 5 chức năng cơ bản là: - Lập kế hoạch nghiên cứu tương lai và sắp xếp kế hoạch hành động. - Tổ chức chuẩn bị vật tư trang thiết bị và bố trí lao động cho công việc. - Chuẩn bị những điều kiện cần thiết cho đội ngũ nhân viên làm việc.
- Thống nhất và phối hợp các hoạt động. - Kiểm tra để xác định mọi hoạt động có được thực hiện theo đúng nguyên tắc đã được đặt ra và những qui định đã được ban hành. Theo quan niệm của một số tác giả Việt Nam: 8 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - Quản lí là hoạt động có mục đích, có kế hoạch của chủ thể quản lí đến tập thể những người lao động nói chung là khách thể quản lí nhằm thực hiện được những mục tiêu dự kiến. - Hoạt động quản lí là sự tác động có định hướng, có chủ đích của chủ thể quản lí đến khách thể quản lí trong một tổ chức nhằm làm cho tổ chức vận hành và đạt được mục đích của tổ chức.
- Theo quan niệm mới thì quản lí là hoạt động nhằm cho hệ thống vận động theo mục tiêu đề ra và tiến tới trạng thái chất lượng mới. Thuật ngữ “Quản lí” (tiếng Việt gốc Hán) lột tả được bản chất hoạt động này trong thực tiễn. Nó gồm hai quá trình tích hợp vào nhau: Quá trình “quản” gồm sự coi sóc, giữ gìn, duy trì ở trạng thái “ổn định”; quá trình “lí” gồm sự sửa sang, sắp xếp, đổi mới, đưa vào thế “phát triển”. Nếu người đứng đầu tổ chức chỉ lo việc “quản”, tức là chỉ lo việc coi sóc, giữ gìn thì tổ chức dễ trì trệ; tuy nhiên nếu chỉ quan tâm đến việc “lí”, tức là chỉ lo việc sắp xếp tổ chức, đổi mới mà không đặt trên nền tảng của sự ổn định, thì sự phát triển của tổ chức không bền vững.
Trong “quản” phải có “lí”, trong “lí” phải có “quản” để động thái của hệ ở thế cân bằng động: Hệ vận động phù hợp, thích ứng và có hiệu quả trong mối tương tác giữa các nhân tố bên trong (nội lực) với các nhân tố bên ngoài (ngoại lực). Nói một cách tổng quát nhất, có thể xem quản lí là một quá trình tác động gây ảnh hưởng của chủ thể quản lí đến khách thể quản lí nhằm đạt được mục tiêu chung. Quản lí giáo dục Quản lí giáo dục là quản lí mọi hoạt động giáo dục trong xã hội, như vậy giáo dục được hiểu theo nghĩa rộng nhất, tuy nhiên các nhà nghiên cứu về giáo dục đã đưa ra nhiều định nghĩa về quản lí giáo dục như sau: - “Quản lí giáo dục theo nghĩa tổng quan là hoạt động điều hành, phối hợp các lực lượng xã hội nhằm đẩy mạnh công tác đào tạo thế hệ trẻ theo yêu cầu của xã hội hiện nay”. 5] 9 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com - “Quản lí giáo dục, quản lí trường học có thể là một chuỗi tác động hợp lí (có mục đích, tự giác, có kế hoạch, có hệ thống) mang tính tổ chức, sư phạm của chủ thể quản lí đến tập thể giáo viên và học sinh, đến những lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường nhằm huy động học cùng cộng tác, phối hợp tham gia vào mọi hoạt động của nhà trường nhằm làm cho qui trình này vận hành tới việc hoàn thành những mục đích dự kiến”.
6] Theo Nguyễn Ngọc Quang:“ QLGD (và nói riêng quản lí trường học) là hệ thống những tác động có mục đích, có kế hoạch, hợp qui luật của chủ thể quản lí làm cho hệ vận hành theo đường lối và nguyên lí giáo dục của Đảng, thực hiện được các tính chất của nhà trường XHCN Việt Nam, mà tiêu điểm hội tụ là quá trình dạy học- giáo dục thế hệ trẻ, đưa hệ thống giáo dục tới mục tiêu dự kiến, tiến đến trạng thái mới về chất”. 35] Từ những định nghĩa trên cho ta thấy bản chất của QLGD là quá trình tác động có tính định hướng của chủ thể QL lên các thành tố tham gia vào quá trình hoạt động giáo dục nhằm thực hiện có hiệu quả mục tiêu giáo dục. Các thành tố đó là: Mục tiêu giáo dục (MTGD) Nội dung giáo dục (NDGD) Phương pháp giáo dục (PPGD) Lực lượng giáo dục (Người dạy) Đối tượng giáo dục (Người học) Phương tiện giáo dục (Điều kiện) Trong quá trình QLGD, nhà quản lí phải biết gắn kết các yếu tố vô hình (MTGD, NDGD, PPGD) với các nhân tố hữu hình (người dạy, người học, điều kiện) để hướng tới mục đích của giáo dục là hình thành nhân cách cho người học, thực hiện nhiệm vụ GD- ĐT là “nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài”. Quản lí nhà trường 10 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Khi nói tới QLGD là phải nói tới QL nhà trường, vì trường học là cơ sở (tổ chức) trực tiếp làm công tác giáo dục, chất lượng giáo dục chủ yếu do nhà trường tạo nên.
Trường học là tổ chức giáo dục cơ sở mang tính nhà nước và xã hội trực tiếp làm công tác giáo dục và đào tạo thế hệ trẻ, trực tiếp tham gia vào quá trình thực hiện mục tiêu nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài cho đất nước. Nhà trường là tế bào chủ chốt của bất kì hệ thống quản lí giáo dục nào từ trung ương đến địa phương. Vì vậy, trường học nói chung là khách thể cơ bản của tất cả các cấp quản lí, vì xét đến cùng việc quản lí trong các hệ thống giáo dục ở tất cả các cấp đều nhằm mục đích là tạo điều kiện thuận lợi, tối ưu cho việc đạt mục tiêu chất lượng và hiệu quả của các trường học. Theo Phạm Minh Hạc: “Quản lí nhà trường là thực hiện đường lối giáo dục của Đảng trong phạm vị trách nhiệm của mình, tức là đưa nhà trường vận hành theo nguyên lí giáo dục để tiến tới mục tiêu giáo dục, mục tiêu đào tạo đối với ngành giáo dục, với thế hệ trẻ và với từng học sinh”.
61] Theo Phạm Viết Vượng: “Quản lí trường học là hoạt động của các cơ quan quản lí nhằm tập hợp và tổ chức các hoạt động của giáo viên, học sinh và các lực lượng giáo dục khác cũng như huy động tối ưu các nguồn lực giáo dục để nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo trong nhà trường”. 205] Tác giả Trần Kiểm thì cho rằng: “Quản lí trường học có thể hiểu là một hệ thống những tác động sư phạm hợp lí và có hướng đích của chủ thể quản lí đến tập thể giáo viên, học sinh và các lực lượng xã hội trong và ngoài nhà trường nhằm huy động và phối hợp sức lực, trí tuệ của họ vào mọi mặt hoạt động của nhà trường hướng vào việc hoàn thành có chất lượng và hiệu quả mục tiêu dự kiến”. 27] Quản lí nhà trường bào gồm nhiều nội dung, nhiều mặt: quản lí giáo viên, quản lí học sinh, quản lí cơ sở vật chất và trang thiết bị trường học, quản lí tài chính, quản lí quá trình dạy học- giáo dục,… Tiêu điểm của quản lí nhà trường 11 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com là quản lí quá trình đào tạo, trong đó quản lí con người (đội ngũ giáo viên, học sinh, công nhân viên) là việc làm phức tạp, nó bao gồm các nội dung về nhân sự, về tư tưởng, tinh thần, về chuyên môn và về đào tạo, bồi dưỡng,… Quản lí con người vừa là một khoa học vừa là một nghệ thuật. Chính đội ngũ giáo viên có chất lượng, có phương pháp quản lí giáo dục sẽ làm nên mọi thành quả của giáo dục nhà trường.
Mặt khác, trong quản lí giáo dục, điều quan trọng nhất là quản lí chuyên môn, bao gồm quản lí chương trình, quản lí thời gian, quản lí chất lượng thông qua các biện pháp quản lí: theo dõi và điều hành công việc, tổ chức kiểm tra, thanh tra thường xuyên, kịp thời. Yêu cầu đối với việc quản lí nhà trường là phải tập hợp, tổ chức hợp lí, khoa học các hoạt động giáo dục đạt hiệu quả tối ưu, đạt chất lượng mong muốn. Đồng thời thông qua công tác quản lí, chủ thể quản lí (nhà trường, tập thể sư phạm và từng giáo viên) phải khai thác, tận dụng được các nguồn lực từ các tổ chức Nhà nước để thực hiện tốt nhất, có hiệu quả nhất mục tiêu giáo dục mà điểm hội tụ là đảm bảo chất lượng của quá trình đào tạo, để cung cấp cho đất nước, cho xã hội nguồn nhân lực- Đó là những con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, có tri thức, có sức khoẻ, có thẩm mĩ, phát triển các năng lực của cá nhân, những người lao động có kĩ năng nghề nghiệp, năng động, sáng tạo, trung thành với lí tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có ý chí vươn lên lập thân, lập nghiệp, có ý thức công dân góp phần làm cho dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh.