CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN DỊCH VỤ KIỀU HỐI TRONG NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI. Tổng quan về kiều hối 1. Khái niệm kiều hối Kiều hối là khải niệm được nhắc đến khá nhiều trong báo chí, các phương tiện thông tin đại chúng nhưng cho đến nay vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về kiều hối trong các văn bản pháp lý của Việt Nam.
Có thể hiểu một cách ngắn gọn: Kiều hối là tiền bạc được di chuyển từ những người đang cư trú hoặc lao động ở nước ngoài đến người thụ hưởng ở trong nước không vì mục đích mua bán hay trao đổi hàng hóa dịch vụ. Trong quyết định 170/1999/QĐ-TTg của thủ tướng chính phủ ngày 19/08/1999 có giải thích về kiều hối như sau: "Kiều hối là các loại ngoại tệ tự do chuyển đổi được chuyển vào Việt Nam theo các hình thức sau: - Chuyển ngoại tệ thông qua các tổ chức tín dụng được phép. - Chuyển ngoại tệ thông qua các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ tài chính bưu chính quốc tế. - Cá nhân mang ngoại tệ theo người vào Việt Nam.
Cá nhân ở nước ngoài khi nhập cảnh vào Việt Nam có mang theo ngoại tệ hộ cho người Việt Nam ở nước ngoài phải kê khai với Hải quan cửa khẩu số ngoại tệ mang từ nước ngoài về cho người thụ hưởng ở trong nước. Quỹ tiền tệ quốc tế IMF năm 2003 đã đưa ra một định nghĩa rộng về kiều hối bao gồm 3 khía cạnh: (i) là lượng tiền hoặc tương đương tiền được người lao động chuyển về gia đình, họ hàng của mình ở trong nước. (ii) khoản tiền bồi thường cho người cho người lao động hoặc lương thưởng dưới dạng tiền hoặc tương đương trả cho cá nhân làm việc ở nước ngoài. (iii) là lượng tài sản chính do người cư trú tạm thời mang theo khi họ di chuyển từ một nước tới nước khác và sống tại nước đó nhiều hơn một năm.
5 Lãnh sự Việt Nam đặt tại Hoa Kỳ đưa ra nhận định rằng: "Kiều hối là một nguồn lực quý giá theo nhiều nghĩa, là một kênh mang lại ngoại tệ mạnh cho đất nước mà không một kênh nào có thế so sánh nổi về hiệu quả. Bởi vì ngoại tệ thu được từ xuất khẩu tuy rất quý nhưng xuất khẩu thì phải mất chi phí để sản xuất hàng, chi phí vận chuyển mang ra nước ngoài, lại còn phải chịu thuế nhập khẩu, chịu hạn ngạch, chịu kiện bán phá giá, chi phí tiếp thị quảng cáo. ” Như vậy có thể hiểu: ” Kiều hối là nguồn tài chính do cá nhân là người Việt Nam hay người nước ngoài đang sinh sống và làm việc ở nước ngoài chuyển về Việt Nam.” Tóm lại, khái niệm kiều hối có nhiều cách phát biểu khác nhau nhưng tựu chung lại, nó phải thỏa mãn các đặc điểm sau: + Đó là khoản tiền được chuyển từ nước ngoài vào trong nước cho người nhận là cá nhân. + Nguồn gốc xuất phát từ thu nhập của kiều bào ở nước ngoài hoặc của người mang quốc tịch nước ngoài nhưng có quan hệ nhân thân với người cư trú ở trong nước.
+ Không vì mục đích thanh toán cho giao dịch mua bán, trao đổi hàng hóa dịch vụ. Vai trò của kiều hối Kiều hối có vai trò rất quan trọng đối với nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là các nước đang phát triển. Tại Việt Nam, kiều hối là một trong những nguồn lực quan trọng để phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt trong bối cảnh kinh tế trong nước còn gặp nhiều khó khăn. Cùng với nguồn vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), kiều hối chiếm tỷ trọng lớn nhất trong số các nguồn vốn từ bên ngoài vào Việt Nam và có xu hướng tăng lên qua các năm.
So với các nguồn vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), kiều hối vào Việt Nam luôn có giá trị lớn và có tính ổn định cao hơn, thể hiện rõ tính ưu việt trong phát triển kinh tế ở Việt Nam trên các mặt sau: (i) Thứ nhất, kiều hối là nguồn thu ngoại tệ ổn định, một chiều, tăng dự trữ ngoại hối quốc gia, giảm thiểu sự phụ thuộc nguồn vốn nước ngoài, góp phần ổn định tỷ giá và đặc biệt tạo ra nguồn vốn cho đầu tư phát triển kinh tế, không tạo gánh nặng nợ nước ngoài cho nền kinh tế. 6 Việt Nam cũng như các nước đang phát triển khác thường bị thâm hụt cán cân tài khoản vãng lai. Kiều hối đã bù đắp cho sự căng thẳng trên thị trường ngoại hối và làm lành mạnh hơn cán cân thanh toán quốc tế. Với đặc tính là nguồn thu ngoại tệ ổn định, không hoàn lại, kiều hối tạo ra nguồn vốn ổn định cho sự phát triển kinh tế, không gây áp lực trả nợ nước ngoài cho quốc gia, giúp đất nước giảm thiểu nhiều rủi ro trong quá trình huy động vốn, giảm sự phụ thuộc vào nguồn vốn nước ngoài.
(ii) Xuất khẩu đang là lĩnh vực tạo ra nguồn thu ngoại tệ đáng kể cho đất nước. Tuy nhiên, xuất khẩu hoặc du lịch phải đầu tư nhiều mới có được nhiều ngoại tệ, trong khi nguồn thu kiều hối dường như không phải đầu tư, hoặc đầu tư không đáng kể so với lợi ích mang lại. Kiều hối đóng góp cho công cuộc xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống người lao động. Nguồn vốn này thúc đẩy đầu tư tư nhân, giải quyết công ăn việc làm, nâng cao mức thu nhập cho các chủ thể nhận kiều hối và các chủ thể được hưởng lợi từ nguồn đầu tư kiều hối.
Nguồn tiền này có vai trò rất lớn trong việc duy trì sức sống của nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt trong lúc kinh tế khó khăn, chịu ảnh hưởng khủng hoảng toàn cầu (iii) Việt Nam được coi là quốc gia hấp dẫn nguồn vốn FDI và tăng đều hằng năm, đóng góp tích cực vào sự phát triển của đất nước. Tuy nhiên, thực tế nguồn vốn FDI cũng đã để lại nhiều tác động tiêu cực như gây ô nhiễm môi trường, tệ nạn xã hội gia tăng và sản phẩm đầu ra của dòng vốn FDI nếu không xuất khẩu thì sẽ cạnh tranh với hàng hóa cùng loại sản xuất trong nước. Bên cạnh đó, vốn ODA mặc dù là một trong những nguồn vốn quan trọng, nhưng phần lớn là vốn vay, nên nếu sử dụng không tốt sẽ tạo ra gánh nặng nợ cho các thế hệ sau. Trong khi đó, nguồn vốn kiều hối vừa không phải lo trả nợ vừa không đối mặt với một số tác động tiêu cực trên.
(iv) Kiều hối là dòng tiền hướng thẳng vào khu vực dân cư, do đó có tính thúc đẩy đầu tư tư nhân cao, giải quyết công ăn việc làm, nâng cao mức thu nhập cho các chủ thể nhận kiều hối và các chủ thể được hưởng lợi từ nguồn đầu tư kiều hối, đóng góp cho công cuộc xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống người lao động. Đặc 7 biệt, khi kinh tế suy thoái, tổng cầu yếu thì tiêu dùng gia tăng cũng có tác động thúc đẩy sản xuất, giúp phục hồi nền kinh tế. Kiều hối đóng góp cho công cuộc xóa đói giảm nghèo, nâng cao đời sống người lao động. Nguồn vốn này thúc đẩy đầu tư tư nhân, giải quyết công ăn việc làm, nâng cao mức thu nhập cho các chủ thể nhận kiều hối và các chủ thể được hưởng lợi từ nguồn đầu tư kiều hối.
Nguồn tiền này có vai trò rất lớn trong việc duy trì sức sống của nền kinh tế Việt Nam, đặc biệt trong lúc kinh tế khó khăn, chịu ảnh hưởng khủng hoảng toàn cầu (v) Kiều hối đóng góp cho sự gia tăng tiết kiệm quốc gia, được sử dụng cho các hoạt động đầu tư trực tiếp, được gửi bằng ngoại tệ hoặc bản tệ vào các ngân hàng hoặc các tổ chức tài chính khác và một phần có thể được dự trữ dưới dạng tiền mặt, vàng… Ngoài phần kiều hối được dùng đầu tư trực tiếp, kiều hối được gửi vào các tổ chức tài chính sau đó được cho vay tài trợ vào các hoạt động đầu tư phát triển kinh tế. Như vậy, kiều hối đã trực tiếp hoặc gián tiếp là nguồn đầu tư phát triển kinh tế đất nước thời gian qua. Phần tiết kiệm từ kiều hối có thể được sử dụng cho các hoạt động đầu tư trực tiếp, được gửi bằng ngoại tệ hoặc bản tệ vào các ngân hàng hoặc các tổ chức tài chính khác, và một phần có thể được cất trữ dưới dạng tiền mặt, vàng,. Ngoài phần kiều hối được dùng đầu tư trực tiếp, kiều hối được gửi vào các tổ chức tài chính sau đó lại được cho vay tài trợ cho các hoạt động đầu tư phát triển kinh tế.
Theo lý thuyết của Keynes, kể cả trường hợp kiều hối được sử dụng toàn bộ cho mục đích tiêu dùng thì cũng có tác động làm tăng tổng cầu và dẫn đến tăng trưởng kinh tế. Đã có nhiều nghiên cứu tập trung phân tích tác động dài hạn của kiều hối đối với nền kinh tế với kết quả cho thấy, các tác động này chịu ảnh hưởng bởi những động cơ khác nhau của các nước chuyển tiền và đặc điểm riêng của các nước nhận tiền. Đối với các nước chuyển tiền, thường trên cơ sở mục tiêu mang tính xã hội và gia đình chứ không phải vì mục tiêu làm giảm chênh lệch thu nhập giữa các quốc gia. Còn các quốc gia nhận tiền thường có đặc điểm thu nhập không ổn định và không đồng đều, là thị trường tài chính kém phát triển, đặc biệt hoạt động tín dụng 8 và bảo hiểm rất hạn chế.
Trong những hoàn cảnh như vậy, kiều hối thường đóng vai trò thay thế cho thị trường tài chính, chẳng hạn, tạo điều kiện cho các hộ gia đình tham gia các hoạt động đầu tư, kể cả đầu tư cho nguồn nhân lực, qua đó thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế. Nhiều nghiên cứu cho thấy kiều hối có quan hệ đồng biến với tỷ lệ trẻ em đến trường ở nhiều quốc gia bởi lẽ các gia đình có thu nhập từ kiều hối sẵn sàng chi tiêu nhiều hơn cho sự học hành của con cái. Chính sự tăng đầu tư cho con người đã dẫn đến làm tăng chất lượng nguồn nhân lực và tăng năng suất lao động, từ đó góp phần vào tăng trưởng kinh tế tại các quốc gia nhận kiều hối. Bên cạnh đó, những kiến thức và kinh nghiệm tích lũy được của những người dân sống định cư ở nước ngoài còn làm tăng giá trị và hiệu quả sử dụng các nguồn vốn họ chuyển về cho người thân ở trong nước.
(vi) Kiều hối đóng góp tích cực đến sự phát triển của thị trường tài chính do làm tăng nguồn cung ứng vốn cho các tổ chức tài chính.