CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ THANH TOÁN ĐIỆN TỬ 1.1 Một số khái niệm cơ bản 1.1 Thanh toán điện tử Theo Ủy ban Châu Âu (EC), Thanh toán điện tử được hiểu là việc thực hiện các hoạt động thanh toán thông qua các phương tiện điện tử dựa trên việc xử lý truyền dữ liệu điện tử. Theo nguyên nghĩa Tiếng Anh của từ electronic payment, TTĐT được hiểu là hoạt động thanh toán xử lý thông qua các kênh điện tử thay cho việc trao tay tiền mặt. Tiếp cận dưới góc độ tài chính, TTĐT được hiểu là việc chuyển giao các phương tiện tài chính từ một bên sang một bên khác thông qua các phương tiện điện tử. Tiếp cận dưới góc độ viễn thông, TTĐT được hiểu là việc chuyển tải các thông tin về phương tiện thanh toán qua các mạng truyền thông hoặc qua các phương tiện điện tử khác.
Tiếp cận dưới góc độ Công nghệ thông tin, TTĐT được hiểu là việc thanh toán dựa trên nền tảng công nghệ thông tin để xử lý các thông điệp điện tử, chứng từ điện tử giúp cho việc thanh toán được diễn ra nhanh chóng, an toàn và hiệu quả. Tiếp cận dưới góc độ phương tiện sử dụng, TTĐT được hiểu là việc sử dụng các phương tiện điện tử để thanh toán cho các hàng hóa, dịch vụ được mua bán. Tiếp cận dưới góc độ tự động hóa, TTĐT được hiểu là việc ứng dụng công nghệ chủ yếu là công nghệ thông tin để tự động hóa các giao dịch tài chính và các thông tin thanh toán. Tiếp cận dưới góc độ trực tuyến, TTĐT được hiểu là việc chi trả cho các hoạt động thanh toán dịch vụ, trao đổi thông tin trực tiếp trên Internet cùng nhiều dịch vụ trực tuyến khác.
Thanh toán điện tử sử dụng các chứng từ điện tử thay cho các chứng từ giao dịch truyền thống. Trên thế giới hiện nay phổ biến nhất có ba hình thức TTĐT, gồm: Thẻ tín dụng, séc điện tử và thanh toán qua e – mail.2 Thanh toán trực tuyến Cũng như TTĐT, cũng có nhiều khái niệm khác nhau về TTTT: Theo NetBuilder – một công ty cung cấp các dịch vụ trực tuyến thì “TTTT là 8 giao dịch trao đổi giữa hàng và tiền theo những chuẩn nhất định thông qua các phương tiện truyền thông trực tuyến”. Theo báo cáo quốc gia về kỹ thuật TMĐT của Bộ Thương mại (cũ) thì “TTTT là việc trả tiền và nhận tiền hàng cho các hàng hóa, dịch vụ và được mua bán trên Internet thông qua các thông điệp điện tử thay cho việc trao tay tiền mặt”.3 Phân biệt thanh toán điện tử và thanh toán trực tuyến - Giống nhau: + Công cụ và phương tiện sử dụng: Cả hai đều không sử dụng tiền mặt, séc giấy, chứng từ có giá trị khác mà sử dụng các thiết bị, các phương tiện điện tử để thanh toán. + Môi trường hoạt động: Cả hai hình thức thanh toán đều hoạt động dựa trên các chuẩn chung như chuẩn chung về mặt pháp lý, chuẩn chung về hạ tầng viễn thông và công nghệ thông tin, các chuẩn về hệ thống bảo mật.
- Khác nhau: + Quy mô hoặc phạm vi thanh toán: Về mặt bản chất, TTTT được xem là một tập hợp con của TTĐT. TTTT chủ yếu được tiến hành và thực hiện trên các website, còn các hình thức TTĐT đơn thuần thường được tiến hành thông qua các thiết bị điện tử như ATM, POS và bao gồm cả các hình thực thanh toán trên website. Có rất nhiều các hình thức TTĐT không được xem là TTTT chẳng hạn như thanh toán qua ATM, POS vì nó vẫn bị giới hạn bởi các rào cản của không gian và thời gian. + Xác thực giao dịch: Trong TTĐT đơn thuần được thực hiện qua ATM hay POS yêu cầu khách hàng thanh toán phải xuất trình phương tiện thanh toán một cách vật lý để tiếp xúc với các thiết bị điện tử.
Còn TTTT, khách hàng chỉ cần khai báo các thông tin về phương tiện thanh toán. + Truyền tải thông tin của phương tiện thanh toán: Khi KH thanh toán qua POS thì POS thông qua trung tâm xử lý dữ liệu thẻ để kết nối với ngân hàng phát hành thẻ. Còn khi TTTT thì thông tin về phương tiện TTTT được truyền tới nhà cung cấp dịch vụ thanh toán trung gian (PSP) rồi tới trung tâm xử lý dữ liệu thẻ, tới ngân hàng phát hành thẻ. + Thời gian thực trong thanh toán: Đối với TTĐT đơn thuần qua ATM hay POS vẫn chịu sự bó buộc về không gian và thời gian (như ATM đặt quá xa,.
Còn 9 đối với TTTT cho phép các khách hàng tham gia thanh toán có thể thanh toán qua thời gian thực, bỏ qua được các giới hạn đỗi với TTĐT đơn thuần.2 Một số lý thuyết về vấn đề nghiên cứu 1. Đặc điểm của thanh toán điện tử TTĐT không bị giới hạn về không gian và thời gian: dưới góc độ của TMĐT, hoạt động TTĐT không còn bị hạn chế trong phạm vi một quốc gia, một khu vực mà được kết nối trên phạm vi toàn cầu trong suốt 24h/ngày và 7 ngày/tuần. Thanh toán với thời gian thực: TTĐT là hệ thống thanh toán thông qua mạng máy tính và Internet đạt được tốc độ thanh toán với thời gian thực. Một giao dịch thanh toán giữa người dùng và đơn vị chấp nhận thẻ ở hai quốc gia cách xa nhau có thể thực hiện trong vài chục giây kể từ khi nhấn nút hoàn thành giao dịch.
Thanh toán không dùng tiền mặt: thanh toán giữa người bán và người mua hoàn toàn không xuất hiện bởi tiền mặt, mọi thao tác đều thực hiện thông qua các phương tiện điện tử, bằng việc sử dụng các thông điệp điện tử để truyền tải và xử lý dữ liệu. Sau khi thực hiện xong, tiền từ tài khoản người mua sẽ chuyển sang tài khoản người bán. Nhanh chóng, tiện lợi: việc thanh toán trở nên nhanh chóng và tiện lợi hơn với việc click chuột, người mua có thể trả tiền ngay cho người bán và người bán cũng nhanh chóng nhận được tiền hàng. Các phương thức trong TTĐT đa dạng, phù hợp với nhiều nhóm khách hàng khác nhau và nhiều loại thẻ khác nhau như thẻ tín dụng, thẻ trả trước, thẻ ghi nợ, thẻ thông minh, tiền điện tử hay các dịch vụ thanh toán đa phương tiện khác.
Vai trò và ý nghĩa của thanh toán điện tử Bằng việc ứng dụng công nghệ thông tin, internet và mạng máy tính liên ngân hàng trong kinh doanh, các nhà cung cấp dịch vụ TTĐT đã tạo được một kênh thanh toán hữu hiệu trong TMĐT. Qua đó các doanh nghiệp TMĐT có thể dễ dàng xây dựng hoàn chỉnh một quy trình bán hàng trong TMĐT. Hơn thế nữa, TTĐT ngày càng đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển của nền kinh tế số. TTĐT đóng vai trò quan trọng đối với các hoạt động TMĐT, nó được xem như điều kiện cần để TMĐT có thể phát triển toàn diện.
Thực tế cho thấy, TMĐT khó có thể phát huy hết ưu điểm của mình khi chưa có hệ thống TTĐT với năng lực đủ mạnh. Tốc độ phát triển của TMĐT nhanh hay chậm còn tùy thuộc rất nhiều vào 10 TTĐT để có thể hỗ trợ các doanh nghiệp và người tiêu dùng tận dụng tối đa lợi ích của phương thức kinh doanh này. Hơn thế nữa TTĐT không những được xem như một nhân tố thúc đẩy TMĐT mà nó còn đóng một vai trò quan trọng trong công tác hiện đại hóa hệ thống thanh toán, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của các doanh nghiệp, các ngân hàng thương mại, các tổ chức tín dụng trong ngành dịch vụ ngân hàng tài chính. Đối với nền kinh tế nói chung, TTĐT được xem như một kênh thanh toán quan trong, góp phần thúc đẩy sự phát triển của nền kinh tế không dùng tiền mặt.
TTĐT sẽ góp phần làm giảm khối lượng tiền mặt trong lưu thông, giảm chi phí các khâu in ấn và phát hành tiền giấy, góp phần kiềm chế lạm phát và đáp ứng hiệu quả thanh toán trong nền kinh tế để thúc đẩy sản xuất hàng hóa và thương mại trực tuyến phát triển hơn. Các yêu cầu đối với công cụ thanh toán điện tử Những yêu cầu cơ bản đối với các hệ thống giao dịch thanh toán điện tử đó là tính tin cậy, tính toàn vẹn và tính xác thực của giao dịch. Tính tin cậy thể hiện những thông tin chỉ được tiết lộ cho những người cần biết khi cần thiết như mã số thẻ tín dụng cho ngân hàng. Đòi hỏi sự toàn vẹn của giao dịch, nghĩa là bản thân hàng hóa cũng như khối lượng hàng hóa mà khách hàng đã mua đều không bị thay đổi bất hợp pháp.
Tính xác thực của giao dịch đều được người mua và người bán yêu cầu, phải đảm bảo rằng đối tác của mình trong giao dịch đó là có thực và có thể xác nhận được. Bản thân người bán hàng cũng cần đến sự xác thực, nếu khách hàng không sử dụng tiền mặt để thanh toán người bán sẽ yêu cầu xuất trình những chứng cứ để chứng minh như bằng lái xe hoặc bản sao chứng minh nhân dân. Những yêu cầu đối với công cụ thanh toán điện tử như sự đảm bảo về ủy quyền và tính riêng tư của các bên tham gia giao dịch vẫn tiếp tục được đặt ra và giải quyết bằng nhiều giải pháp công nghệ như: Sự ra đời của chữ ký điện tử và giấy chứng thực điện tử. Trong không gian ảo (cyberspace), để có thể đảm bảo tính tin cậy, tính xác thực và riêng tư của các giao dịch cần phải áp dụng kĩ thuật mã hóa.
Yêu cầu đặt ra đối với mỗi hệ thống thanh toán phụ thuộc vào những thông tin sẽ được mã hóa. Ngoài ra, các hoạt động giao dich TMĐT diễn ra rất nhanh đòi hỏi phải có sự sắp xếp linh hoạt. 11 Trong TMĐT muốn đối phó với các hành vi gian lận thương mại, cần sử dụng những kỹ thuật để xác thực đối với người bán cũng như người mua và đảm bảo tính toàn vẹn của một người bán. Phân loại các công cụ thanh toán điện tử cơ bản Toàn bộ các công cụ TTĐT đều được thực hiện trên cơ sở kỹ thuật số, chúng được xây dựng và phát triển để thực hiện các thanh toán trên Internet.
Điểm khác nhau cơ bản giữa các công cụ TTĐT so với các công cụ thanh toán truyền thống là: Thứ nhất, chúng được thiết kế để có thể thực thi việc mua – bán điện tử trên Internet. Thứ hai, trong thanh toán truyền thống chỉ có ngân hàng có quyền phát hành tiền và các giấy tờ có giá trị khác; trong TTĐT, các công ty và tập đoàn tài chính cũng được phép phát triển các phần mềm đóng vai trò là công cụ thanh toán trong TMĐT. Các công cụ thanh toán điện tử 1.