Tổng quan nghiên cứu

Giai đoạn 2005 - 2011 ghi nhận bước chuyển mình mạnh mẽ của du lịch biển Cát Bà khi lượng du khách tăng trưởng bình quân 19,2%/năm, cán mốc 1.203.000 lượt vào năm 2011. Hoạt động này tạo ra nguồn doanh thu 541 tỷ đồng, đóng góp trực tiếp từ 53% đến 55% tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của toàn huyện đảo Cát Hải. Tuy nhiên, sự bùng nổ du lịch đại chúng đang đặt áp lực nặng nề lên hệ sinh thái của 367 hòn đảo và hơn 100 bãi cát tự nhiên. Tình trạng ô nhiễm mặt nước do rác thải sinh hoạt, váng dầu từ 62 tàu du lịch và hoạt động của hàng trăm bè cá tự phát đã làm suy thoái cảnh quan nghiêm trọng.

Mục tiêu trọng tâm của nghiên cứu là đánh giá hiện trạng phát triển du lịch biển Cát Bà theo các tiêu chuẩn bền vững trên 4 phân hệ chính: kinh tế, xã hội nhân văn, sinh thái tự nhiên và mức độ hài lòng của du khách. Từ việc phân tích các nút thắt thiếu bền vững, luận văn xác định nguyên nhân cốt lõi và kiến tạo hệ thống giải pháp ứng phó đồng bộ. Phạm vi nghiên cứu bao quát dữ liệu thứ cấp từ năm 2005 đến năm 2011 kết hợp khảo sát thực địa tại huyện Cát Hải qua 2 đợt điền dã chuyên sâu vào tháng 6/2011 và tháng 5/2012.

Nghiên cứu mang giá trị thực tiễn cấp thiết trong bối cảnh Cát Bà chiếm tới 28,4% tổng lượng khách và 55,7% thị phần khách quốc tế của toàn thành phố Hải Phòng. Các phát hiện cung cấp luận cứ khoa học sắc bén giúp cơ quan quản lý chuyển đổi mô hình tăng trưởng, bảo tồn toàn vẹn Khu dự trữ sinh quyển thế giới được UNESCO công nhận từ năm 2004.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết phát triển du lịch bền vững của Hội đồng Du lịch và Lữ hành Thế giới (WTTC), đặt trọng tâm vào sự cân bằng hài hòa giữa ba trụ cột: hiệu quả kinh tế, công bằng xã hội và bảo toàn môi trường sinh thái. Khung phân tích kết hợp mô hình kích ứng cư dân của Doxey nhằm đo lường mức độ tương tác và thái độ của cộng đồng bản địa trước áp lực gia tăng du khách. Bên cạnh đó, luận văn ứng dụng chuẩn mực sức tải bãi biển của Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) với định mức 200 lượt khách/km chiều dài bãi biển đối với khu vực phát triển mạnh và 100 lượt khách/km cho khu vực phát triển hạn chế.

Hệ thống khái niệm nền tảng bao gồm: "Du lịch biển" (hoạt động khai thác không gian ven bờ dựa trên tài nguyên 3S: Sea - Sand - Sun), "Phát triển du lịch biển bền vững" (đáp ứng trọn vẹn nhu cầu hiện tại nhưng không làm suy giảm vốn tự nhiên biển cho thế hệ tương lai), và "Bộ chỉ thị môi trường" gồm 4 nhóm tiêu chí đánh giá nhanh của các chuyên gia sinh thái. Đồng thời, nghiên cứu đúc kết bài học thực tiễn từ quần đảo Hawaii (Mỹ) với hơn 3 triệu lượt khách/năm nhờ quản lý bãi biển nghiêm ngặt, cùng mô hình Công viên Quốc gia Bunaken (Indonesia) thu phí lặn biển 6 USD/khách để tạo nguồn quỹ 150.000 USD/năm phục vụ bảo tồn rạn san hô.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu khai thác nguồn dữ liệu thứ cấp giai đoạn 2005 - 2011 được tổng hợp từ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hải Phòng, Phòng Văn hóa - Thông tin - Thể thao và Du lịch Cát Hải cùng các báo cáo môi trường chuyên ngành. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp điền dã thực địa tại bãi tắm Cát Cò 1, Cát Cò 2, Cát Cò 3, bãi tắm Đảo Khỉ và vùng vịnh Lan Hạ.

Cỡ mẫu khảo sát gồm 150 phiếu hợp lệ thu về từ 169 phiếu phát ra (tỷ lệ phản hồi đạt 88,8%), trong đó bao gồm 50 du khách quốc tế và 100 du khách nội địa. Tác giả áp dụng phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng ngay tại các điểm tập trung đông khách trong hai đợt khảo sát mùa cao điểm (tháng 6/2011 và tháng 5/2012). Lý do lựa chọn phần mềm SPSS để xử lý dữ liệu là nhằm phân tích định lượng chính xác về cơ cấu chi tiêu, độ tuổi, hành vi tiêu dùng và mức độ thỏa dụng của du khách. Kết quả định lượng được đối sánh trực tiếp với các cuộc phỏng vấn sâu cán bộ quản lý địa phương nhằm loại bỏ định kiến chủ quan và bảo đảm tính xác thực khoa học cao nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, phân hệ kinh tế ghi nhận sự bứt phá vượt bậc về quy mô nhưng lại phân bổ thiếu cân bằng. Lượng khách đến Cát Bà tăng từ 435.000 lượt (năm 2005) lên 1.203.000 lượt (năm 2011), với tỷ trọng khách quốc tế tăng nhanh, đóng góp tới 55,7% tổng khách quốc tế đến Hải Phòng. Doanh thu du lịch tăng gấp 7,2 lần, từ 75 tỷ đồng lên 541 tỷ đồng trong cùng giai đoạn. Mức chi tiêu bình quân của khách quốc tế đạt 100 - 130 USD/ngày và khách nội địa đạt 25 - 35 USD/ngày, cao hơn đáng kể so với mức bình quân toàn quốc năm 2009 (lần lượt là 91,24 USD/ngày và 22 USD/ngày).

Thứ hai, cơ sở vật chất kỹ thuật bộc lộ sự phát triển nóng và chất lượng thấp. Toàn huyện đảo có 148 cơ sở lưu trú với 2.416 phòng và 3.942 giường, nhưng có tới 102 cơ sở (chiếm 68,9%) không đảm bảo tiêu chuẩn chất lượng. Đảo hoàn toàn thiếu vắng phân khúc khách sạn cao cấp 4 - 5 sao và chỉ có 4 khách sạn đạt chuẩn 3 sao. Phương tiện vận chuyển tăng từ 39 xe và tàu năm 2005 lên 122 phương tiện năm 2011 (gồm 60 xe ô tô và 62 tàu du lịch), song phần lớn thường xuyên chở quá tải và thiếu trang thiết bị an toàn.

Thứ ba, nguồn nhân lực và môi trường tự nhiên đang rơi vào khủng hoảng cục bộ. Lực lượng lao động du lịch đạt 3.000 người nhưng vẫn thiếu hụt khoảng 300 lao động trực tiếp trong mùa cao điểm. Đáng lo ngại, chỉ có khoảng 10% lao động đạt trình độ đại học hoặc cao đẳng, 5% biết ngoại ngữ, trong khi hơn 30% chưa tốt nghiệp trung học phổ thông. Môi trường biển vịnh Lan Hạ bị suy thoái bởi rác thải hữu cơ và váng dầu từ tàu bè, đi kèm tình trạng thiếu điện và nước ngọt gay gắt vào mùa hè.

Thảo luận kết quả

Sự chênh lệch giữa tăng trưởng lượng khách và chất lượng dịch vụ bắt nguồn từ tính thời vụ sâu sắc của du lịch miền Bắc, khi các hoạt động chỉ dồn dập trong 5 tháng mùa nóng (tháng 5 đến tháng 9). Mô hình tăng trưởng đại chúng khiến hạ tầng đảo bị quá tải vào dịp cuối tuần nhưng lại bỏ trống công suất vào mùa đông. Khác với sự điều tiết hài hòa tại đảo Maui thuộc quần đảo Hawaii, Cát Bà đang thiếu cơ chế tái đầu tư nguồn thu. Mặc dù ngành du lịch tạo ra 541 tỷ đồng doanh thu, ngân sách trích lập trực tiếp cho việc bảo tồn hệ sinh thái biển hầu như chưa đáng kể.

Dữ liệu khảo sát thực tế cho thấy cơ cấu chi tiêu của du khách tập trung chủ yếu vào dịch vụ lưu trú (chiếm 40%) và ăn uống (chiếm 33%), trong khi chi tiêu cho mua sắm đặc sản (15%) và các chương trình lữ hành bổ trợ (12%) còn rất khiêm tốn. Các dữ liệu này được thể hiện rõ nét qua biểu đồ tròn cơ cấu doanh thu và biểu đồ cột đối sánh tăng trưởng khách nội địa - quốc tế qua các năm. Việc phân tích bảng ma trận chất lượng cơ sở lưu trú cho thấy rõ: nếu không kiểm soát số lượng 102 cơ sở yếu kém, hình ảnh thương hiệu du lịch sinh thái Cát Bà sẽ suy giảm nghiêm trọng trước sự cạnh tranh từ các điểm đến lân cận.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện thể chế quản lý và thành lập Quỹ bảo vệ môi trường du lịch biển Cát Bà. Ủy ban nhân dân huyện Cát Hải phối hợp cùng Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hải Phòng cần ban hành quy chế môi trường đặc thù, trích tỷ lệ 2% đến 3% tổng doanh thu du lịch hàng năm (ước đạt 10 - 15 tỷ đồng) để đầu tư hệ thống thu gom nước thải ven bờ và phục hồi các rạn san hô, hoàn thành áp dụng trong giai đoạn 2013 - 2014.

Thứ hai, quy hoạch không gian mặt nước và di dời các cơ sở nuôi trồng thủy sản tự phát. Phòng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn cùng Ban Quản lý Vịnh cần thiết lập ranh giới luồng tàu rõ ràng, kiên quyết di dời và giảm 50% số lượng ô lồng bè nuôi cá tại các vùng đệm du lịch vịnh Lan Hạ trước năm 2015, nhằm ngăn chặn nguy cơ ô nhiễm thức ăn thừa và hóa chất xuống đáy biển.

Thứ ba, chuẩn hóa mạng lưới cơ sở lưu trú và nâng cao năng lực nguồn nhân lực. Hiệp hội Du lịch Cát Bà cần tổ chức thanh tra, nâng cấp chất lượng 102 cơ sở lưu trú chưa đạt chuẩn; đồng thời liên kết với các trường đại học chuyên ngành mở các lớp đào tạo nghiệp vụ ngắn hạn, đặt mục tiêu nâng tỷ lệ lao động qua đào tạo chuyên môn từ 10% lên 35% và tỷ lệ sử dụng ngoại ngữ lên 25% vào năm 2016.

Thứ tư, đa dạng hóa sản phẩm du lịch và đẩy mạnh kích cầu mùa thấp điểm. Các doanh nghiệp lữ hành cần xây dựng các gói sản phẩm đặc thù cho mùa đông như du lịch thể thao mạo hiểm leo núi, tour khám phá Vườn Quốc gia, nghỉ dưỡng kết hợp hội nghị hội thảo (MICE) nhằm nâng công suất sử dụng phòng mùa lạnh từ dưới 20% lên 45% trong giai đoạn 2014 - 2017.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm thứ nhất là các cơ quan quản lý nhà nước như Sở Du lịch Hải Phòng và Ủy ban nhân dân huyện Cát Hải. Luận văn cung cấp luận cứ khoa học để xây dựng quy hoạch không gian du lịch biển đảo, thiết lập hạn mức sức tải bãi biển và ban hành quy chế bảo vệ môi trường vịnh Lan Hạ.

Nhóm thứ hai là các doanh nghiệp lữ hành, hiệp hội khách sạn và nhà đầu tư du lịch. Doanh nghiệp có thể ứng dụng số liệu phân tích chi tiêu của khách quốc tế (100 - 130 USD/ngày) và khách nội địa (25 - 35 USD/ngày) để định vị sản phẩm nghỉ dưỡng cao cấp từ 3 đến 5 sao, xây dựng các tour trải nghiệm sinh thái độc đáo nhằm tăng mức chi tiêu bổ trợ.

Nhóm thứ ba là giảng viên, học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Du lịch học, Quản lý tài nguyên môi trường. Đề tài đóng vai trò tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp đánh giá sức tải điểm đến, ứng dụng bộ chỉ thị môi trường 4 phân hệ và kỹ thuật xử lý bảng hỏi bằng phần mềm SPSS.

Nhóm thứ tư là các tổ chức phi chính phủ và hiệp hội bảo tồn thiên nhiên quốc tế như UNESCO hay IUCN. Báo cáo thực trạng ô nhiễm và suy giảm đa dạng sinh học trong luận văn là căn cứ thực tiễn để thiết kế các dự án viện trợ bảo tồn nguồn lợi biển và hỗ trợ sinh kế bền vững cho hơn 1.200 ngư dân tại địa phương.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân cốt lõi khiến môi trường biển Cát Bà bị đe dọa nghiêm trọng là gì?
Sự suy thoái bắt nguồn từ áp lực gia tăng nhanh chóng của hơn 1,2 triệu lượt khách vào mùa cao điểm hè, kết hợp sự xung đột không gian gay gắt giữa 62 tàu du lịch với hơn 900 tàu đánh cá và hàng trăm lồng bè nuôi hải sản tự phát xả thải trực tiếp ra vịnh.

Thực trạng chất lượng cơ sở lưu trú tại đảo Cát Bà bộc lộ những hạn chế nào?
Huyện đảo có 148 cơ sở lưu trú với 2.416 phòng nhưng có đến 102 cơ sở (chiếm 68,9%) không đảm bảo chất lượng tiêu chuẩn. Hệ thống lưu trú hoàn toàn thiếu vắng phân khúc khách sạn 4 đến 5 sao cao cấp và chỉ có vỏn vẹn 4 khách sạn đạt chuẩn 3 sao.

Nguồn nhân lực du lịch tại Cát Bà đang đối mặt với những thách thức gì?
Toàn ngành có 3.000 lao động nhưng thiếu hụt khoảng 300 nhân sự trực tiếp mùa cao điểm. Chất lượng nhân lực rất thấp khi chỉ có khoảng 10% sở hữu bằng đại học hoặc cao đẳng, 5% biết ngoại ngữ và hơn 30% chưa tốt nghiệp trung học phổ thông.

Bài học kinh nghiệm quốc tế nào từ Hawaii và Bunaken có thể áp dụng cho Cát Bà?
Cát Bà có thể áp dụng mô hình thu phí lặn biển 6 USD/khách của Bunaken (Indonesia) để gây quỹ 150.000 USD/năm hỗ trợ cộng đồng bảo tồn rạn san hô, đồng thời học hỏi cơ chế kiểm soát nghiêm ngặt vệ sinh bãi tắm và vòi tắm công cộng như quần đảo Hawaii.

Giải pháp then chốt nào giúp khắc phục tính mùa vụ sâu sắc của du lịch Cát Bà?
Chính quyền và doanh nghiệp cần tập trung phát triển các dòng sản phẩm du lịch mùa đông như leo núi thể thao mạo hiểm, khám phá sinh thái rừng ngập mặn và du lịch hội nghị MICE, nhằm nâng tỷ lệ lấp đầy buồng phòng mùa thấp điểm lên mức 45%.

Kết luận

  • Tốc độ tăng trưởng lượng khách đạt 19,2%/năm giai đoạn 2005 - 2011 khẳng định vai trò trụ cột của du lịch khi đóng góp tới 55% GDP huyện đảo Cát Hải.
  • Hạ tầng lưu trú phát triển nóng với 68,9% cơ sở không đạt chuẩn, gây nguy cơ suy giảm uy tín điểm đến và đe dọa trực tiếp môi trường sinh thái vịnh Lan Hạ.
  • Điểm nghẽn nguồn nhân lực thể hiện rõ ở tỷ lệ 10% lao động có trình độ cao đẳng, đại học và hơn 30% chưa học hết lớp 12.
  • Khung lý thuyết sức tải bãi biển JICA và mô hình quản trị tại Hawaii, Bunaken cung cấp cơ sở vững chắc cho việc tái định hình chính sách phát triển.
  • Bốn nhóm giải pháp đề xuất tập trung vào quy hoạch không gian vịnh, thành lập Quỹ môi trường, nâng chuẩn lưu trú và kích cầu du lịch mùa thấp điểm.

Đóng góp học thuật cốt lõi của luận văn là hệ thống hóa cơ sở thực nghiệm và cung cấp bộ dữ liệu toàn diện về tính bền vững của du lịch biển đảo ven bờ. Lộ trình hành động giai đoạn 2013 - 2020 vạch ra các bước đi cụ thể từ thể chế, kinh tế đến kỹ thuật môi trường. Các cấp chính quyền, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng dân cư cần chung tay triển khai ngay các giải pháp phân vùng và tái đầu tư nguồn thu, nhằm bảo tồn trọn vẹn giá trị di sản đảo Ngọc cho tương lai.