Chương 1 GIÁ TRỊ ĐẠO ĐỨC TRUYỀN THỐNG DÂN TỘC VÀ VAI TRÒ CỦA NÓ TRONG VIỆC XÂY DỰNG ĐẠO ĐỨC MỚI CHO THANH NIÊN SINH VIÊN VIỆT NAM HIỆN NAY 1. Tầm quan trọng và yêu cầu đạo đức mới của người thanh niên sinh viên Việt Nam hiện nay 1. Tầm quan trọng của đạo đức mới ở người thanh niên sinh viên Việt Nam hiện nay 1. Khái niệm đạo đức: Đạo đức là một trong những hình thái sớm nhất của ý thức xã hội, điều chỉnh hành vi của con người, là sản phẩm của qúa trình phát triển lịch sử của xã hội và góp phần phản ánh sự tồn tại của đời sống tinh thần.
Ăngghen cho rằng: “Xét cho đến cùng, mọi học thuyết về đạo đức đã có từ trước đến nay đều là sản phẩm của tình hình kinh tế của xã hội lúc bấy giờ” [38, tr. Cùng với pháp luật, tôn giáo, phong tục, tập quán,. đạo đức là một phương thức điều chỉnh hành vi của con người. Sự đánh giá hành vi của con người theo khuôn phép, chuẩn mực và qui tắc đạo đức, biểu hiện thành các khái niệm về: thiện và ác, chính nghĩa và phi nghĩa, vinh và nhục, hạnh phúc và đau khổ,.Tuy nhiên, các khái niệm cùng các khuôn phép, chuẩn mực hành vi của con người thường thay đổi theo từng thời đại, với từng giai cấp, từng dân tộc.
Ngày nay, đạo đức có thể được xem xét từ nhiều phương diện khác nhau. Có ba phương diện cần chú ý: - Đạo đức với tư cách là một hình thái ý thức xã hội - là toàn bộ những quan điểm, nguyên tắc, chuẩn mực nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội nhằm đảm bảo quan hệ lợi ích của cá nhân và cộng đồng. 11 Xét về mặt nội dung, đạo đức phản ánh tồn tại xã hội. Chế độ kinh tế - xã hội là nguồn gốc của quan điểm về đạo đức con người.
Các quan điểm này thay đổi theo cơ sở đã sinh ra nó. Những thời đại khác nhau, những cộng đồng khác nhau có những hệ thống đạo đức khác nhau, chúng phản ánh những tồn tại xã hội khác nhau. Ví dụ: thích ứng với chế độ phong kiến, dựa trên cơ sở bóc lột những người nông nô bị cột chặt vào ruộng đất là đạo đức xã hội nông nô; thích ứng với chế độ tư bản, dựa trên cơ sở bóc lột người công nhân làm thuê là đạo đức tư sản; Chế độ XHCN tạo ra nền đạo đức biểu hiện mối quan hệ hợp tác trên tình đồng chí và quan hệ tương trợ lẫn nhau của người lao động đã được giải phóng khỏi ách bóc lột. - Đạo đức là một phương thức điều chỉnh hành vi của con người.
Loài người đã sáng tạo ra nhiều phương thức điều chỉnh mối quan hệ giữa lợi ích cá nhân và lợi ích xã hội: phong tục, tập quán, tôn giáo, pháp luật, đạo đức,. Những chuẩn mực (khuôn phép) và quy tắc đạo đức là yêu cầu của cả xã hội hoặc của một giai cấp nhất định đề ra nhằm điều chỉnh hành vi của mỗi cá nhân. Nó bao gồm hành vi của cá nhân đối với xã hội (đối với Tổ quốc, Nhà nước, giai cấp mình và giai cấp đối địch.) và đối với người khác. Những chuẩn mực và quy tắc nhất định được công luận của xã hội, hay của một giai cấp, dân tộc thừa nhận.
Công luận xã hội hướng dẫn các cá nhân hoạt động trong khuôn khổ được phép và tránh những hành vi không được phép. Sự điều chỉnh đạo đức mang tính tự nguyện, và xét về bản chất, đạo đức là sự tự do lựa chọn của con người. - Đạo đức là một hệ thống các giá trị. Giá trị là đối tượng của giá trị học.
Giá trị học phân loại các hiện tượng giá trị theo quan niệm đã được xây dựng nên một cách truyền thống về các lĩnh vực của đời sống xã hội; các giá trị vật chất và tinh thần; các giá trị sản xuất và tiêu dùng (các giá trị xã hội); các giá trị xã hội - chính trị, 12 nhận thức, đạo đức, thẩm mỹ, tôn giáo. Đạo đức là một hiện tượng xã hội mang tính chuẩn mực, mệnh lệnh - đánh giá rõ rệt. Theo quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin , đạo đức được định nghĩa như sau: Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là tập hợp những nguyên tắc, qui tắc, chuẩn mực xã hội, nhằm điều chỉnh và đánh giá cách ứng xử của con người trong quan hệ với nhau và quan hệ với xã hội, chúng được thực hiện bởi niềm tin cá nhân, bởi truyền thống và sức mạnh của dư luận xã hội. Khái niệm đạo đức mới: Đạo đức mới là đạo đức cách mạng của giai cấp công nhân, là đạo đức cộng sản.
Xã hội loài người vận động và phát triển như một quá trình lịch sử - tự nhiên, từ thấp đến cao. Các hình thái kinh tế - xã hội thay thế nhau trên cơ sở của cái tất yếu kinh tế. Phản ánh cái lôgic kinh tế - xã hội đó, đạo đức cũng có lôgic tương ứng, đạo đức xã hội cũng vận động phát triển, đỉnh cao là đạo đức cộng sản chủ nghĩa. Đấu tranh xoá bỏ mọi sự khác biệt và đối kháng giai cấp, thủ tiêu hoàn toàn sự áp bức, bóc lột, xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh - đó là sứ mệnh lịch sử toàn thế giới của giai cấp vô sản.
Đạo đức cộng sản phản ánh những lợi ích căn bản của giai cấp này trong cách mạng vô sản, nó cũng là thứ vũ khí tinh thần mạnh mẽ của giai cấp công nhân sử dụng để xoá bỏ xã hội cũ, xây dựng xã hội mới. Đây là lần đầu tiên và là lần cuối cùng đạo đức của một giai cấp lao động trở thành đạo đức cách mạng và chiếm địa vị thống trị trong đời sống đạo đức của xã hội. Nó thực hiện bước phủ định của phủ định, hình thành một vòng khâu phát triển làm nên bước tiến bộ toàn diện của đạo đức. Lênin cho rằng: “Đạo đức, đó là những gì góp phần phá huỷ xã hội cũ của bọn bóc lột và góp phần đoàn kết tất cả những người lao động chung quanh giai cấp vô sản đang sáng tạo ra xã hội mới của những người cộng sản” [33] 13 So với các nền đạo đức trước đây, đạo đức mới là một bước phát triển về chất.
Nó chứa đựng và kế thừa tất cả những nội dung tốt đẹp nhất của các nền đạo đức trong các thời đại trước. Vì thế, đạo đức mới bao hàm rất nhiều yếu tố đạo đức chung của cả nhân loại, là nền đạo đức sẽ được xây dựng lên trong tương lai trên toàn thế giới cùng với sự thắng lợi của chủ nghĩa cộng sản. Như vậy, khái niệm đạo đức cộng sản là hoàn toàn mới trong lịch sử xã hội. Nó đối lập với đạo đức của giai cấp tư sản và các giai cấp bóc lột khác.
Nó cũng khác với đạo đức của những người sản xuất nhỏ, xét về bản chất. Sự khác biệt của đạo đức mới so với các kiểu đạo đức trước đây, trước hết thể hiện ở tính cách mạng và khoa học của nó. Tính cách mạng và khoa học ấy không chỉ biểu hiện ở sự phản ánh sáng tạo thực tiễn cách mạng của giai cấp công nhân và nhân dân lao động mà còn biểu hiện ở sự kế thừa có phê phán và chọn lọc những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc và những tinh hoa đạo đức của nhân loại. Hơn nữa, sự khác biệt ấy còn được biểu hiện ở những nguyên tắc đạo đức mới: Thứ nhất, chủ nghĩa tập thể là cơ sở của đạo đức mới.
Tính tập thể, tính cộng đồng của con người xuất hiện rất sớm, do nhu cầu lao động sản xuất tạo ra vật phẩm nuôi sống con người. Xét cho cùng, mọi giá trị vật chất tinh thần đạo đức được bắt nguồn từ hoạt động lao động của con người. Tính tập thể của con người không chỉ biểu hiện ở những hoạt động cộng đồng có tính xã hội trực tiếp, mà ở ngay cả những hoạt động độc lập, có tính chất cá nhân. Tinh thần tập thể một khi được thừa nhận là một giá trị cao đẹp, được coi như một triết lý sống, một nguyên tắc sống thì phát triển thành chủ nghĩa tập thể.
Chủ nghĩa tập thể là sự thống nhất tự giác giữa các cá nhân vì những lý tưởng cao quý của con người. Đó là sự thống nhất của tình đồng chí, tinh 14 thần trách nhiệm, thái độ tôn trọng và chăm sóc lẫn nhau, nhằm bảo đảm cho các cá nhân phát triển cao nhất, phục vụ lợi ích xã hội. Chủ nghĩa tập thể là nguyên tắc, là cơ sở khoa học và là trung tâm của đạo đức mới. Ở đây, con người không chỉ nghĩ và hành động vì mình mà còn vì người khác, có tinh thần trách nhiệm và thái độ tôn trọng, chăm sóc lẫn nhau.
Tập thể ở đây vừa là mục đích, vừa là phương tiện, là hình thức để cho các cá nhân phát triển. Dưới CNXH, chủ nghĩa tập thể trở thành quan hệ phổ biến, thể hiện trong mọi quan hệ xã hội và trong mọi hình thức của đời sống xã hội. Con người không chỉ nghĩ vì mình mà còn vì người khác với một tinh thần trách nhiệm, chăm sóc lẫn nhau, thực hiện mục tiêu chung phù hợp với sự tiến bộ xã hội, vì thế nó là cơ sở của chủ nghĩa nhân đạo cao nhất. Điều này được thể hiện ở những tình cảm đạo đức thông thường trong quan hệ người với người được nâng lên thành những tình cảm thiêng liêng, cao quí: đó là tình bạn, tình đồng chí, đồng đội, tình hữu ái giai cấp, mỗi người vì mọi người, mọi người vì mỗi người.
Chủ nghĩa tập thể đối lập với chủ nghĩa cá nhân nhưng không thủ tiêu lợi ích cá nhân. Chúng ta phải tạo ra được một môi trường mà như Mác nói: Tự do của mỗi người là điều kiện cho sự phát triển tự do của mọi người. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng khẳng định rằng: “Không có chế độ nào tôn trọng con người, chú ý xem xét lợi ích cá nhân đúng đắn và đảm bảo cho nó thoả mãn bằng chế độ XHCN” [42, tr. Người nói: “Đấu tranh chống chủ nghĩa cá nhân không phải là “giầy xéo lên lợi ích cá nhân”.
Mỗi người đều có tính cách riêng, sở trường riêng, đời sống riêng của bản thân và của gia đình mình”. Chống chủ nghĩa cá nhân là một cuộc đấu tranh lâu dài, phức tạp, phải hết sức kiên quyết, thực hiện điều này không đơn giản chút nào.