Luận án Phó Tiến sĩ: Pháp luật xuất bản Việt Nam - Quá trình thực hiện và đổi mới

Phân tích toàn diện pháp luật xuất bản ở Việt Nam, từ quá trình thực hiện đến đổi mới trong điều kiện cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Nghiên cứu

• Tác giả: Vũ Mạnh Chu
• Người hướng dẫn: GS. Hoàng Văn Hảo
• Trường học: Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lý luận Nhà nước và Pháp quyền
• Đề tài: Pháp luật xuất bản ở Việt Nam: quá trình thực hiện và đổi mới trong điều kiện cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa
• Loại tài liệu: Luận án phó tiến sĩ khoa học luật
• Năm xuất bản: 1996
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật xuất bản ở Việt Nam

Pháp luật xuất bản ở Việt Nam là hệ thống quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành. Hệ thống này điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong hoạt động xuất bản. Xuất bản gắn liền với văn hóa, tư tưởng và kinh tế. Quản lý nhà nước bằng pháp luật nhằm đảm bảo sự phát triển lành mạnh. Trong bối cảnh đổi mới, pháp luật phải thích ứng với cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Sự hài hòa giữa mục đích văn hóa và hiệu quả kinh tế là then chốt. Pháp luật phải tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho các chủ thể. Đồng thời, nó phải ngăn chặn mặt trái của thị trường. Các quy định cần lượng hóa phù hợp với lao động sáng tạo đặc thù. Đảm bảo tự do sáng tạo nhưng trong khuôn khổ pháp luật.

1.1. Khái niệm và đặc trưng cơ bản của pháp luật xuất bản

Pháp luật xuất bản bao gồm các văn bản quy định về tổ chức và hoạt động xuất bản. Đặc trưng nổi bật là tính chất quản lý nhà nước đối với lĩnh vực nhạy cảm. Xuất bản phẩm là hàng hóa đặc biệt, mang giá trị tư tưởng và văn hóa. Do đó, pháp luật phải điều chỉnh cả quy trình sản xuất, phát hành và tiêu dùng. Sự can thiệp của nhà nước thể hiện qua cơ chế cấp phép và kiểm soát nội dung. Pháp luật cũng bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo và bạn đọc.

1.2. Vai trò của pháp luật trong quản lý nhà nước về xuất bản

Pháp luật là công cụ chủ yếu để nhà nước quản lý hoạt động xuất bản. Nó thiết lập trật tự, kỷ cương, đảm bảo định hướng tư tưởng. Pháp luật cũng thúc đẩy sự phát triển của ngành xuất bản. Nó tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh giữa các nhà xuất bản. Qua đó, nâng cao chất lượng xuất bản phẩm phục vụ xã hội. Vai trò này càng quan trọng trong cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

II. Phân tích thực trạng pháp luật xuất bản trong cơ chế thị trường

Thực trạng pháp luật xuất bản ở Việt Nam có nhiều chuyển biến tích cực. Nhiều văn bản đã được ban hành, tạo khung pháp lý cơ bản. Tuy nhiên, hệ thống pháp luật còn chưa đồng bộ và thiếu nhất quán. Trong cơ chế thị trường, hoạt động xuất bản đối mặt nhiều thách thức mới. Khuynh hướng thương mại hóa dẫn đến nguy cơ ô nhiễm văn hóa. Các thế lực thù địch cũng lợi dụng xuất bản để chống phá. Pháp luật đôi khi chưa bắt kịp sự phát triển nhanh của thị trường. Việc thực thi pháp luật còn nhiều bất cập, hiệu lực thấp. Doanh nghiệp xuất bản gặp khó khăn do thủ tục hành chính phức tạp. Sự thiếu rõ ràng trong một số quy định gây cản trở sáng tạo. Đòi hỏi cấp bách là phải đổi mới toàn diện pháp luật.

2.1. Thực trạng pháp luật xuất bản ở Việt Nam

Pháp luật xuất bản Việt Nam hình thành từ những năm đầu đổi mới. Các đạo luật như Pháp lệnh Xuất bản đã đi vào đời sống. Tuy nhiên, nhiều quy định còn mang tính bao cấp, chưa phù hợp thị trường. Sự thiếu hụt các quy định về đầu tư, cổ phần hóa là rõ rệt. Thực thi pháp luật không đồng đều giữa các địa phương. Tình trạng xuất bản phẩm lậu, nội dung xấu vẫn tồn tại.

2.2. Những vấn đề đặt ra trong điều kiện cơ chế thị trường

Cơ chế thị trường đặt ra yêu cầu cạnh tranh, hiệu quả kinh tế. Pháp luật phải dung hòa giữa quản lý và tạo tự do kinh doanh. Mặt trái của thị trường như chạy theo lợi nhuận, xuất bản phẩm độc hại cần được kiểm soát. Mở cửa hội nhập đòi hỏi pháp luật tương thích quốc tế. Vấn đề bản quyền và sở hữu trí tuệ ngày càng cấp thiết. Pháp luật cần bảo vệ quyền tác giả hiệu quả hơn.

III. Giải pháp đổi mới và hoàn thiện pháp luật xuất bản

Đổi mới pháp luật xuất bản cần bắt đầu từ quan điểm đổi mới tư duy. Xác định rõ xuất bản là ngành kinh doanh có điều kiện. Hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ, minh bạch. Phương hướng là xây dựng Luật Xuất bản hoàn chỉnh, thống nhất. Các giải pháp tập trung vào sửa đổi, bổ sung các nghị định, thông tư. Tạo cơ chế thoáng cho đầu tư, đa dạng hóa sở hữu. Mở rộng khả năng kêu gọi vốn trong và ngoài nước cho một số loại sách. Từng bước cổ phần hóa một số nhà xuất bản, doanh nghiệp in. Xây dựng cơ chế quản lý hiện đại, áp dụng công nghệ thông tin. Đào tạo nguồn nhân lực am hiểu pháp luật và thị trường. Tăng cường hợp tác quốc tế trong lĩnh vực xuất bản.

3.1. Phương hướng đổi mới pháp luật xuất bản

Phương hướng là xây dựng một hệ thống pháp luật thống nhất, có tầm nhìn xa. Pháp luật phải thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Cần có lộ trình mở rộng các loại hình sở hữu trong xuất bản. Tạo hành lang pháp lý cho xuất bản điện tử và truyền thông số. Đơn giản hóa thủ tục hành chính, tăng cường hậu kiểm. Phương hướng phải gắn với chiến lược phát triển văn hóa, con người.

3.2. Các giải pháp cơ bản nhằm đổi mới pháp luật

Giải pháp trước mắt là rà soát, bãi bỏ các quy định lạc hậu. Ban hành các quy định mới về đầu tư, liên doanh, cổ phần hóa. Nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, chống xuất bản phẩm lậu. Xây dựng chế tài đủ mạnh, xử lý nghiêm các vi phạm. Đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật đến các chủ thể. Giải pháp dài hạn là đào tạo đội ngũ cán bộ quản lý chuyên nghiệp.

IV. Kết luận và ứng dụng pháp luật xuất bản

Luận án đã làm sáng tỏ cơ sở lý luận và thực trạng pháp luật xuất bản. Kết luận chính là sự cần thiết phải đổi mới toàn diện pháp luật. Đổi mới nhằm đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền. Phù hợp với cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Ứng dụng của nghiên cứu là cung cấp luận cứ cho nhà làm luật. Các đề xuất giải pháp có tính khả thi cao. Nghiên cứu cũng giúp doanh nghiệp xuất bản hiểu rõ khuôn khổ pháp lý. Từ đó, chủ động kinh doanh và sáng tạo. Kết luận nhấn mạnh vai trò của pháp luật trong bảo vệ nền văn hóa dân tộc. Pháp luật phải là công cụ phát triển, không chỉ là kiểm soát. Hướng tới một thị trường xuất bản lành mạnh, phong phú.

4.1. Kết luận từ luận án phó tiến sĩ khoa học luật

Luận án đã hệ thống hóa lý luận về quản lý nhà nước bằng pháp luật. Phân tích sâu thực trạng và chỉ ra nguyên nhân của bất cập. Đề xuất quan điểm, phương hướng và giải pháp đổi mới. Kết luận khẳng định tính cấp thiết của việc hoàn thiện pháp luật. Đóng góp vào khoa học pháp lý về quản lý ngành xuất bản. Nghiên cứu có giá trị lý luận và thực tiễn cao.

4.2. Ứng dụng trong thực tiễn xây dựng và thực thi pháp luật

Các giải pháp từ luận án có thể áp dụng vào quá trình soạn thảo luật. Nhà quản lý sử dụng để điều chỉnh cơ chế, chính sách. Doanh nghiệp xuất bản vận dụng để hoạt động hiệu quả hơn. Ứng dụng còn nằm trong đào tạo, giảng dạy luật xuất bản. Nghiên cứu là tài liệu tham khảo cho các nhà nghiên cứu khác. Hướng tới mục tiêu cuối cùng là phục vụ lợi ích xã hội.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu sự nghiệp xuất bản cách mạng Việt Nam. Với các tác phẩm Con Rồng tre, Đường kách mệnh, Nhật ký chìm tàu, cùng những tờ báo do Bác sáng lập và dìu dắt như Người cùng khổ, Việt Nam hồn, Thanh niên, Thân ái… và hàng loạt bài báo, Bác đã góp phần quan trọng chuẩn bị tư tưởng và tổ chức cho việc thành lập Đảng, lãnh đạo nhân dân làm cách mạng tháng tám. Tư tưởng, quan điểm, phương pháp và kinh nghiệm hoạt động xuất bản của Người có tác dụng to lớn đối với hoạt động xuất bản, là sự mở đường, là kim chỉ nam cho sự nghiệp xuất bản cach mạng Việt Nam. Hiện nay, ở Việt Nam xuất bản đã phát triển và đạt đến trình độ mới.

Các Nhà xuất bản chuyên lo việc tổ chức, hoà chỉnh bản thảo, bản mẫ đưa in. Các nhà in lo việc tiếp nhận công nghệ mới, để thoả nãm nhu cầu về số lượng và chất lượng việc in nhân bản các ý tưởng của tác giả, của các nhà xuất bản thành xuất bản phẩm. Phát hành là người chuyển tải các ý tưởng chứa đựng trong những xuất bản phẩm đến tay người sử dụng, thông qua hoạt động thương nghiệp. Vậy xuất bản là gì ? Theo nghĩa rộng, xuất bản là hoạt động bao gồm các lĩnh vực xuất bản, in và phát hành xuất bản phẩm.

Hoạt động xuất bản là quá trình tổ chức các nguồn lực xã hội trong việc sáng tạo tác phẩm, in nhân bản các tác phẩm, phổ biến đến nhiều người nhằm đạt hiệu quả kinh tế, chính trị và xã hội. Hoạt động xuất bản còn là hoạt động thuộc lĩnh vực văn hoá tư tưởng, thông qua việc sản xuất, phổ biến những xuất bản phẩm đến nhiều người, không phải là hoạt động đơn thuần kinh doanh. Hoạt động xuất bản nhằm mục đích phổ biến những tác phẩm về chính trị, kinh tế, văn hoá, xã hội khoa học, công nghệ, văn học, nghệ thuật, pháp luật; giới thiệu di sản văn hoá dân 13 tộc, tinh hoa văn hoá thế giới; nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần của nhân dân, mở rộng giao lưu văn hoá với các nước, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quô Việt Nam xã hội chủ nghĩa. Bằng xuất bản phẩm của mình, đấu tranh chống mọi tư tưởng và hành vi làm tổn hại lợi ích quốc gia, phá hoại nhân cách đạo đức và lối sống tốt đẹp của người Việt Nam.

Theo nghĩa hẹp, xuất bản là quá trình tổ chức việc sáng tạo, tác động vào quá trình sáng tạo của tác giả để có bản thảo tác phẩm, xử lý và hoàn chỉnh bản thảo, bản mẫu, in thành các xuất bản phẩm nhằm phục vụ nhiều người. Vị trí của xuất bản trong đời sống xã hội : Hoạt động xuất bản vừa là hoạt động văn hoá, tư tưởng, vừa là hoạt động sản xuất vật chất. Về phương diện văn hoá, tư tưởng sách và các xuất bản phẩm khác do hoạt động xuất bản mang lại là sản phẩm tinh thần. Nó là kết quả lao động sáng tạo của con người, do con người và vì con người.

Các giá trị xã hội chứa đựng trong sách thể hiện và thoả mãn nhu cầu đa dạng, phong phú và nhiều mặt của đời sống xã hội. Nó là một bộ phận rất quan trọng phản ánh đời sống tinh thần, bộ mặt văn hoá của mỗi dân tộc, ở mọi thời đại. Nội dung chính trị – xã hội, pháp luật, văn học nghệ thuật, khoa học công nghệ chứa đựng trong sách là ý tưởng của tác giả, nhà xuất bản nhằm truyền bá, bồi dưỡng và nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần của nhân dân, mở rộng giao lưu văn hoá với các nước. Giá trị cơ bản của sách nói riêng, xuất bản phẩm nói chung là giá trị văn hoá tinh thần, do lao động tinh thần của con người tạo ra.

Mục đích chủ yếu, lý do tồn tại của nó là văn hoá, tư tưởng. Ở Việt Nam các nhà xuất bản là phương tiện, công cụ của cơ quan Nhà nước, tổ chức chính trị – xã hội thuộc hệ thống chính trị. Vì vậy, hoạt động xuất bản là hoạt động văn hoá, tư tưởng thuộc kiến trúc thượng tầng. 14 Về phương diện sản xuất vật chất, các giá trị tinh thần, do lao động tinh thần của con người mang lại chỉ trở thành sách và các xuất bản phẩm khác thông qua hoạt động sản xuất.

Từ việc thừa nhận sách là sản phẩm tinh thần, trí tuệ và mọi người đều thừa nhận sách là sản phẩm vật chất, bởi nó là kết quả của lao động vật chất tạo ra. Cấu trúc của nó là do chính các yếu tố vật chất tạo thành. Đó là các loại vật liệu chuyên dùng như: giấy, mực in, chỉ, thép, hồ dán, vải, ximili, carton… Thông qua quá trình sản xuất vật chất của nghề in, những vật liệu rời rạc đó cấu thành sản phẩm sách – cái “vỏ vật chất” chuyển tải nội dung tinh thần, trí tuệ của con người. “Đứa con tinh thần” của tác giả được “bà đỡ tinh thần” là nhà xuất bản nâng niu, trân trọng, người thợ in nhân bản thành hàng loạt.

Từ đó các xuất bản phẩm nói chung, sách nói riêng được hình thành. Lao động ngành in đã làm nên cái “vỏ vật chất” tôn tạo cái “giá trị tinh thần” của sách. Khi đã trở thành sản phẩm hoàn chỉnh và vào lưu thông, xuất bản phẩm trở thành hàng hoá. Nó mang đủ các sản phẩm của hàng hoá; chịu sự tác động của quy luật giá trị, giá cả, cung cầu…Những người mua ở đây là mua cái giá trị chứa đựng trong “cái vỏ vật chất”.

Là người bán, nhà xuất bản cũng bán cái giá trị tinh thần bên trong, nhưng không chỉ thế mà còn quan tâm đến các vật liệu đã đầu tư. Vì vậy, sách là một loại hàng hoá đặc biệt về giá trị. Mặt khác, không phải ai cũng đọc sách và đọc bất kỳ sách nào, vì sách bao giờ cũng có đối tượng riêng. Người tiêu dùng sách, thưởng thức sách khác người tiêu dùng các sản phẩm vật chất khác ở các yêu cầu có văn hoá.

Tuỳ theo văn hoá cao, thấp, chuyên môn sâu, rộng của mình mà người tiêu dùng lựa chọn sách phù hợp.Vì vậy, nhà xuất bản là cơ sở sản xuất vật chất khác, có mã số 0803 trong bảng phân ngành kinh tế quốc dân. Tóm lại hoạt động xuất bản là hoạt động văn hoá tinh thần có ảnh hưởng nhiều đến việc giáo dục tư tuởng, tình cảm, dân trí, vì vậy nó thuộc thượng tầng kiến trúc, chịu sự chi phối của các quy luật phát triển văn hoá. Mặt khác hoạt động xuất bản là hoạt động sản xuất vật chất khác có vai trò quan trọng trong việc tạo thành, chuyển tải, nhân bản các giá trị tinh thần, trí tuệ, ý đồ 15 của tác giả, nhà xuất bản thành xuất bản phẩm, vì vậy nó chịu sự tác động của hệ thống quy luật kinh tế, nó thuộc hạ tầng cơ sở. Vai trò của xuất bản trong đời sống xã hội.

Vai trò thứ nhất: Xuất bản “Bà đỡ” của các tác phẩm văn học, nghệ thuật, công trình khoa học công bố dưới hình thức xuất bản phẩm. Các văn nghệ sỹ, nhà khoa học bằng lao động của mình đã sáng tạo ra các tác phẩm văn học, nghệ thuật, công trình khoa học. Song, các thành tựu đó chỉ là những sản phẩm đơn chiếc. Việc phổ biến nó chỉ dừng lại ở phạm vi hẹp.

Trong khi các tác giả muốn truyền bá ý tưởng sáng tạo của mình cho cả cộng đồng thưởng thức, áp dụng vào đời sống. Công chúng muốn được tiếp nhận nhanh và thuận tiện các giá trị chứa đựng trong các tác phẩm. Cùng với các hoạt động văn hoá khác, xuất bản đã ra đời để đáp ứng yêu cầu khách quan đó của xã hội. Có thể nói trong lịch sử phát triển của xã hội loài người, sự ra đời của sách là một thành tựu kỳ diệu.

Xuất bản phẩm nói chung, sách nói riêng là thể vật chất đã xã hội hoá các giá trị lao động của văn nghệ sỹ, trí thức từ tác phẩm của họ. Là sản phẩm do lao động của tác giả tạo thành, các tác phẩm được nhà xuất bản “đón rước, nâng niu”, được lao động biên tập góp phần hoàn thiện, nâng cao giá trị, các lao động chuyên môn khác tham gia vào quá trình vật chất hoá thành các loại hình xuất bản phẩm cụ thể. Vì vậy, người ta đã ví lao động biên tập xuất bản như “Bà đỡ” cho các tác phẩm văn học, nghệ thuật, khoa học và công nghệ công bố dưới hình thức xuất bản phẩm. Mặt khác để phát triển và phục vụ xã hội tốt hơn, nhà xuất bản phải chủ động tạo ra nguồn bản thảo các tác phẩm nguyên vật liệu chính của đầu vào thông qua các cuộc thi và mở trại sáng tác.

Như vậy, xuất bản đã tạo ra môi trường, điều kiện và kích thích hoạt động nghiên cứu, sáng tạo phát triển. Hoạt động này của nhà xuất bản là sự tác động chủ động vào việc hình thành bản thảo theo chủ đề và những vấn đề cấp bách của cuộc sống, đáp ứng nhu 16 cầu, thị hiếu của bạn đọc. Lao động biên tập đã tham gia vào quá trình sáng tạo của tác giả trong nhiều trường hợp. Hơn thế nữa, không ít trường hợp, họ không chỉ là “Bà đỡ” mà còn cùng tác giả “Thai nghén” ra “Đứa con tinh thần”.

Vai trò thứ hai: Xuất bản-phương tiện phản ánh tinh thần của nhân loại, và mỗi quốc gia, bảo tồn và lưu truyền các sản phẩm văn hoá. Loài người từ khi sinh ra đã phải lao động và chống chọi với thiên nhiên, và sau này đấu tranh giai cấp khi xã hội có giai cấp, họ đã sáng tạo ra các giá trị tinh thần. Con người vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là chủ thể hưởng thụ các giá trị văn hoá tinh thần. Vì vậy, khi nói tới văn hoá là nói tới con người, tới việc phát huy những năng lực bản chất của con người, nhằm hoàn thiện và hướng con người tới chân, thiện, mỹ.

Văn hoá tinh thần của loài người, xét về cấu trúc là toàn bộ các giá trị do con người sáng tạo ra về khoa học, văn học, nghệ thuật, đạo đức, lối sống, pháp luật, tôn giáo…Các giá trị đó được thể hiện dưới các hình thức nhất định. Theo sự phát triển của xã hội, các hoạt động văn hoá được hình thành nhằm sản xuất, bảo tồn và lưu truyền các giá trị tinh thần. Xuất bản là một bộ phận thiết yếu của hoạt động văn hoá.