CHƯƠNG I: MỘT SÓ VÁN ĐỀ LÝ LUẬN VÈ xử LÝ RÁC THẢI SINH HOẠT VÀ PHÁP LUẬT VÈ xử LÝ RÁC THẢI SINH HOẠT 1. Khái niệm và phân loại rác thải sinh hoạt 1. Khái niệm rác thải sinh hoạt • • “Rác thải” (Chất thải) là sản phẩm tất yếu của cuộc sống, do hoạt động của con người tạo ra và không còn giá trị sử dụng vào mục đích phục vụ cuộc sống cùa con người. Khái niệm chất thãi được sử dụng trong pháp luật quốc tế về môi trường, điều này được đề cập tại Điều 2 khoản 1 Công ước Basel: “Chất thãi là chất hoặc các đồ vật mà người ta tiêu hủy, có ý định tiêu hủy hoặc phải tiêu hủy theo quy định của pháp luật quốc gia”.
Khoản 12 Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường (BVMT) 2014 định nghĩa: “Chất thải là vật chất được thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác.” Tuy nhiên, tại Khoản 18 Điều 3 Luật BVMT 2020 (có hiệu lực từ 01/01/2022) đã định nghĩa thêm rõ ràng hơn về chất thải: “Chất thải là vật chất ở thể rắn, lòng, khí hoặc ở dạng khác được thải ra từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác.” Vì vậy, so với quy định của Luật Bảo vệ môi trường năm 2014, Điều 3 Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 mở rộng phạm vi các loại chất thải và xác định rõ hơn dạng vật chất của chất thải. Chất thải có thể tồn tại qua 3 dạng rắn, lỏng, khí và có thể tồn tại ở dạng vật chất khác, miễn là đảm bảo điều kiện “ được thải ra” từ hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc bất kì hoạt động nào khác. “Rác thải sinh hoạt” (Chất thải sinh hoạt) là những chất thải bị loại ra trong quá trình sống, sinh hoạt, hoạt động sản xuất của con người và động vật. Rác thải sinh hoạt tạo thành chủ yếu từ: các hộ gia đình, khu dân cư, các trung tâm thương mại, chợ, văn phòng,.
trong các hoạt động sinh hoạt ở cơ quan, các công trường xây dựng, dịch vụ công cộng. Rác thải sinh hoạt có thành phần bao gồm kim loại, sành sứ, thủy tinh, gạch ngói vỡ, đất, đá, cao su, thực phẩm dư 11 thừa, gỗ, vải, giấy, rơm, rạ, xác động vật,. số lượng, thành phần chất lượng rác thải tại từng quốc gia, khu vực là khác nhau phụ thuộc và trình độ phát triển kinh tế, khoa học, kỳ thuật, công nghệ. Bất kỳ hoạt động nào của con người cũng có thế tạo ra một lượng lớn rác thải sinh hoạt.
Điều này có thể gây ảnh hưởng cho môi trường sống của các loài sinh vật sống trên trái đất đặc biệt là con người. Vì vậy, có thể định nghĩa: “Rác thải sinh hoạt là những thành phần tồn tại dưới dạng vật chất ở thê rắn, lỏng, khí hoặc ở dạng khác được thải ra từ quá trĩnh hoạt động, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc hoạt động khác, khi không còn phục vụ cho hoạt động đời song của con người, chủng không cồn được sử dụng và vứt trả lại môi trường sổng. ” Bên cạnh việc được hiểu theo nghĩa thông thường như trên, thì hiện nay rác thải cũng được hiểu là một nguồn tài nguyên. Kinh nghiệm nhiều quốc gia cho thấy, việc biến rác thải thành tài nguyên và mang lại giá trị kinh tế lớn.
Hiện nay, nhiều quốc gia trên thế giới đang thực hiệu các giải pháp xử lý rác thải và coi rác thải là nguồn tài nguyên, là cơ hội kinh doanh mang lại lợi nhuận kinh tế, vừa BVMT. Việc coi rác thải là nguồn tài nguyên vì nhiều thành phần trong đó có nguồn gốc từ các tài nguyên thiên nhiên, nên nhiều nước trên thế giới đã coi việc phân loại và xử lý rác là một ngành công nghiệp mang lại nhiều lợi nhuận. Do đó, rác thải có thể được tận dụng mà không phải bỏ đi tất cả, rác thải của ngành nghề này có thể trở thành nguồn nguyên liệu đầu vào của lĩnh vực săn xuất khác. Vì vậy, việc coi rác thải là một loại tài nguyên và việc coi rác thải là tài nguyên đã được thế giới công nhân và việc sử dụng rác thãi chính là thực hiện nền KTTH1.
Với cách hiểu trên, khái niệm rác thải được xem xét trên quan điểm kinh tế. Kinh tế chất thải là một khái niệm mới, có mối liên hệ với nội dung của kinh tế môi trường, kinh tế học; kinh tế chất thải là hoạt động mang lại lợi ích kinh tế từ chất thải. Kinh tế chất thải được thực hiện theo quy trình quản lý tổng hợp chất thải từ khâu phòng ngừa, giảm thiểu chất thải phát sinh, phát triển thị 1 Bài viết “Góc nhìn đại biểu: Rác thải - tài nguyên hay thảm họa”, Báo Quốc hội (tháng 08/2019). 12 trường cho các sản phâm từ tái chê, tài sử dụng, thu hôi năng lượng và thực hiện thu phí, thuế phù hợp.2 Giáo trình Kinh tế chất thải (NXB.
Giáo dục) cua GS.TS Nguyễn Đình Hương đề cập: KTCT nghiên cứu về sự lựa chọn của con người trong việc giảm lượng phát thải và xử lý chất thải nhằm phục vụ lợi ích của con người và giảm thiều những tác động tiêu cực đối với môi trường sống của con người. KTCT nghiên cứu hành vi ứng xử kinh tế của người tiêu dùng, nhà sản xuất, cộng đồng và Chính phủ đối với chất thải, giải quyết chất thải dưới giác độ kinh tế ở các khâu của quá trình xừ lý chất thải.3 Rác thải được hiểu theo nghĩa rộng như vậy nên hoạt động xử lý rác thải hiện nay càng được chú trọng để tận dụng tối đã nguồn tài nguyên này; đồng thời, việc rác thải được chuyển thành nguồn tài nguyên sẽ phụ thuộc phần lớn vào hiệu quả của hoạt động xử lý rác thải. Phân loại • rác thải sinh hoạt • - Phân loại rác thải nói chung: Rác thải được phân loại theo nhiều cách khác nhau, dựa trên mức độ nguy hại gồm rác thải nguy hại (có chứa các chất hoặc hợp chất có tính gây nguy hại trực tiếp như dễ cháy, nổ, gây ngộ độc, dễ ăn mòn,.) và rác thải không nguy hại (rác thải không chứa hoặc chứa ít các hợp chất có tính nguy hại cho môi trường và con người); dựa trên nguồn gốc phát sinh gồm rác thãi sinh hoạt, dịch vụ; rác thải xây dựng; rác thải công nghiệp; rác thải y tế. Đối với rác thải y tế được chia ra là rác thải lây nhiễm (như bơm, kim tiên, kim chọc dò, kim châm cứu, lưỡi dao mổ, các chất thải thấm, dính chứa máu hoặc dịch sinh học của cơ thế,.) và rác thải nguy hại không lây nhiễm (như hóa chất thải bở có thành phần nguy hại, dược phẩm thải bò thuộc nhóm gây độc tế bào, thiết bị y tế vỡ, hỏng, đã qua sử dụng có chứa thủy ngân và kim loại nặng,.
- Phân loai rác thải sinh hoat: 2 Bài viết “Một số vấn đề cơ sờ lý luận về kinh tế chất thải”, Th.s Hàn Trần Việt, Th.s Nguyễn Thị Thu Thảo, Th.s Vũ Đăng Tiếp, Tạp chí Môi trường, số chuyên đề Tiếng Việt 1 năm 2019. 3 Giáo trình “Kinh tế chất thải”, Nguyễn Đình Hương, NXB. 13 Rác thải được sinh ra từ hoạt động sông của con người được phân chia làm nhiều loại tùy vào thành phần và các cách phân chia khác nhau: Thứ nhất: Căn cứ vào mức độ nguy hại của rác thải sinh hoạt, phân chia thành 02 loại: + Rác thải sinh hoạt thông thường: Rác thải phát sinh trong quá trình lao động, sản xuất, kinh doanh, sinh hoạt của con người, nhưng bản thân nó không tạo ra đặc tính gì gây hại cho môi trường cũng như sức khỏe của con người sống trong môi trường đó. Những chất thải này không nằm trong danh mục chất thài nguy hại hay có yếu tố nguy hại theo quy định tại Thông tư 36/2015/BTNMT quy định về chất thài nguy hại.
+ Rác thải sinh hoạt nguy hại: Chất thải nằm trong danh mục chất thải nguy hại hoặc các chất có chứa hợp chất có đặc tính như: phóng xạ, dễ cháy, dễ nổ, dễ ăn mòn, dễ lây nhiễm, gây ngộ độc hoặc các đặc tính nguy hại cho con người và môi trường khác. Nguồn phát sinh loại rác thải này chủ yếu từ các hoạt động y tế, công nghiệp và nông nghiệp. Thứ hai: Căn cứ vào thành phần hóa học và đặc tính vật lý, rác thải sinh hoạt có thê chia thành 03 loại chính: 9 phâm. RÁC HỮU C0 Thức ăn thừa 14 (Nguồn: “Rác thải sinh hoạt là gì? Tại sao lại phải phân loại rác tại nguồn? ” - Báo Phụ nữ Khánh Hòa) + Rác tái chế: là những chất thải khó phân hủy, có thể tái chế để sử dụng cho con người.
Ví dụ như giấy vụn, chai, hộp, lon thực phẩm bỏ đi,. o HÃY GIƠ LẠI RÁC TÁI CHÊ' n P-J Vỏ hộp Chai I Túi nhựa / • ' ****-* <.* Chai nhưa Giấy báo vải sơi (Nguôn: “Rác thải sinh hoạt là gì? Tại sao lại phải phân loại rác tại nguôn? ” — Báo Phụ nữ Khánh Hòa) + Rác vô cơ: Rác thải vô cơ là những loại rác không thể sử dụng được nữa cũng không thể tái chế được mà chi có thể đem đi xử lý bằng cách mang ra các khu chôn lấp rác thải. Nó bắt nguồn từ các loại vật liệu xây dựng không thể sử dụng hoặc đã qua sử dụng và bị bó đi: gồm các loại bao bỉ dùng để bọc bên ngoài hộp/ chai thực phẩm; các loại túi nilong, bịch đựng, hộp chứa được bỏ đi sau khi con người dùng đựng thực phẩm và một số loại vật dụng/ thiết bị trong đời sống hàng ngày của con người. 15 RÁC VÔ CO Cành cây vỏ sò hến Than Sành sứ, Mẩu thuỷtinh thuốc lá \ » - - - ____ _ ' (Nguôn: “Rác thải sinh hoạt là gì? Tại sao lại phải phân loại rác tại nguôn? ” — Báo Phụ nữ Khánh Hòa) Thứ ba: Căn cứ vào trạng thái của rác thải mà phân chia thành ba loại: + Chất thải ở trạng thái rắn: bao gồm thực phẩm thừa, vải vụ, da, đồ hộp,.
+ Chất thải ờ trạng thái lỏng: như bùn, phân từ cống rãnh, bể phốt. + Chất thải ở trạng thái lỏng: các khí thải như CO2, H2S, NH3,. Nguồn phát A sinh và hiện • trạng • tại • của rác thải sinh hoạt • Nam • Việt 1.