phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Chƣơng 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG 1. Khái niệm ngƣời lao động trong cơ quan nhà nƣớc Người lao động là những người trong độ tuổi lao động theo pháp luật quy định – là điểm chung của nhiều định nghĩa. BLLĐ Việt Nam quy định: người lao động là người từ đủ 15 tuổi trở lên, có khả năng lao động, làm việc theo HĐLĐ, được trả lương và chịu sự quản lý, điều hành của người sử dụng lao động [23, Điều 3].
Theo quy định này thì người lao động phải có đủ các điều kiện là tuổi đủ trên 15 tuổi, có khả năng lao động, đang có giao kết và thực hiện HĐLĐ với chủ sử dụng lao động. Tuy nhiên, có hai cách hiểu về người lao động. Một cách tiếp cận về khả năng lao động của một người cụ thể. Mỗi một công dân trong độ tuổi lao động đều có quyền và nghĩa vụ lao động.
Họ là người lao động. Khía cạnh thứ hai của người lao động là những con người lao động cụ thể làm việc cho một tổ chức, cá nhân hiểu theo nghĩa “làm công ăn lương”. Người lao động trong trường hợp này để chỉ một cặp người sử dụng lao động - người lao động. Người lao động làm việc trong các cơ quan nhà nước là nhóm người được hiểu theo khía cạnh thứ hai.
Các cơ quan nhà nước chính là người sử dụng lao động. Nhà nước không chỉ là một thực thể được hình thành nhằm thực hiện chức năng quản lý nhà nước, mà trên phương diện tổ chức, Nhà nước cũng là một tổ chức lớn nhất trong tất cả các loại tổ chức. Nét đặc trưng chung của các Nhà nước là phân thành ba nhóm: nhóm cơ quan thuộc hệ thống lập pháp, nhóm các cơ quan thuộc hệ thống tư pháp và nhóm các cơ quan thuộc hệ thống hành pháp. Trong điều kiện cụ thể của Việt Nam, ngoài các cơ quan thuộc ba hệ thống nêu trên, còn có hệ thống các cơ quan của Đảng, hệ thống các cơ quan của các tổ chức chính trị - xã hội từ Trung ương 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com đến địa phương.
Ngoài ra, hệ thống các doanh nghiệp nhà nước cũng tạo nên nguồn lao động của Nhà nước, thực hiện quản lý, sử dụng nhân lực theo cơ chế riêng phù hợp với nền kinh tế thị trường. Bộ máy quản lý nhà nước mang tính toàn diện trên nhiều lĩnh vực và do đó đội ngũ lao động của hệ thống các cơ quan Nhà nước rất đa dạng cả về ngành nghề và lĩnh vực hoạt động. Với mô hình tổ chức rộng lớn, hoạt động ở nhiều cấp độ khác nhau, số lượng các tổ chức trực thuộc trong hệ thống cơ quan nhà nước trải rộng từ trung ương đến địa phương, tính đa dạng đó tạo cho hệ thống nhân sự của các cơ quan nhà nước vừa to về quy mô, vừa phức tạp về cơ cấu tổ chức và phân loại, do đó số lượng người lao động làm việc trong các cơ quan nhà nước ở Việt Nam rất lớn và có nhiều loại khác nhau. Tuy nhiên, như phần trên đã nêu, bộ máy nhà nước bao gồm nhiều loại cơ quan khác nhau trong đó cơ quan lập pháp, hành pháp, tư pháp mới được gọi là cơ quan nhà nước, còn các tổ chức Đảng, tổ chức chính trị - xã hội, đơn vị sự nghiệp hay doanh nghiệp nhà nước chỉ là cơ quan thuộc khu vực nhà nước.
Trên cơ sở hệ thống các cơ quan Nhà nước, có thể phân loại các đối tượng lao động làm việc trong cơ quan nhà nước bao gồm cán bộ, công chức, viên chức, nhân viên hợp đồng. Việc tuyển dụng, sử dụng, quản lý các đối tượng này được thực hiện bằng những phương thức, quy định khác nhau và do đó cũng được điều chỉnh bằng những chế định pháp luật khác nhau. Cán bộ, công chức, viên chức là những thuật ngữ cơ bản của chế độ công vụ, công chức, thường xuyên xuất hiện trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội. Thuật ngữ “cán bộ” được sử dụng khá lâu tại các nước xã hội chủ nghĩa và bao hàm trong phạm vi rộng những người làm việc thuộc khu vực nhà nước và tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội.
Tuy nhiên, để xác định cụ thể những tiêu chí nào là cán bộ thì từ trước đến nay chưa có văn bản 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nào quy định chính thức. Ở Việt Nam, trải qua một thời gian dài cho đến trước khi Luật Cán bộ, công chức, Luật Viên chức được ban hành, chúng ta chưa xác định rõ ràng cán bộ, công chức, viên chức, chưa có một văn bản luật nào giải thích các thuật ngữ này. Trong đời sống xã hội, từ lâu thuật ngữ “cán bộ” được sử dụng rộng rãi nhưng không theo một quy định nào. “Cán bộ” không chỉ để gọi những người làm việc trong các cơ quan của Đảng, của Nhà nước, của tổ chức chính trị - xã hội mà còn được sử dụng cả trong các hoạt động sự nghiệp như “cán bộ y tế”, “cán bộ coi thi”, “cán bộ dân phố”… Có khi người ta sử dụng luôn cả cụm từ “cán bộ, công chức, viên chức” để chỉ chung những người làm việc trong các cơ quan của Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội.
Thuật ngữ “công chức”, “viên chức” thường được hiểu một cách khái quát là những người được Nhà nước tuyển dụng, nhận một công vụ hoặc một nhiệm vụ nhất định, do Nhà nước trả lương và có nghĩa vụ, bổn phận phục vụ nhân dân, phục vụ Nhà nước theo các quy định của pháp luật. Tuy nhiên, phạm vi xác định công chức hoặc viên chức lại là khác nhau đối với mỗi quốc gia khác nhau phụ thuộc vào thể chế chính trị, cách thức tổ chức bộ máy nhà nước, và lịch sử, văn hóa dân tộc mỗi quốc gia. Ví dụ có những quốc gia coi công chức là những người làm việc trong bộ máy nhà nước (bao gồm cả cơ quan quản lý nhà nước, đơn vị sự nghiệp hay các lực lượng vũ trang, công an). Trong khi đó có những nước lại chỉ giới hạn những người làm việc trong các cơ quan quản lý nhà nước hay hẹp hơn là cơ quan quản lý hành chính nhà nước.
Ở nhiều quốc gia, đặc điểm chung của công chức thường là: - Là công dân của nước đó; - Được tuyển dụng qua thi tuyển hoặc xét tuyển; 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Được bổ nhiệm vào một ngạch, một chức danh hoặc gắn với một ví trí việc làm; - Được hưởng lương từ ngân sách nhà nước. Khái niệm “công chức” bắt đầu xuất hiện ở Việt Nam khi Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh 76/SL ngày 20/5/1950 ban hành Quy chế công chức, trong đó công chức chỉ được xác định trong phạm vi các cơ quan Chính phủ, được quy định tại Điều 1 “những công dân Việt Nam được chính quyền nhân dân tuyển dụng, giao giữ một chức vụ thường xuyên trong các cơ quan Chính phủ, ở trong hay ngoài nước, đều là công chức theo Quy chế này, trừ những trường hợp riêng biệt do Chính phủ quy định”. Một thời gian dài chúng ta quen thuộc với việc thực hiện chế độ “cán bộ” trên phạm vi cả nước. Theo đó, tất cả những người làm việc trong các cơ quan của Đảng, Nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội, doanh nghiệp nhà nước, lực lượng vũ trang đều được gọi chung trong một cụm từ là “cán bộ, công nhân viên chức nhà nước”.
Sau đó, tại Nghị định số 169/HĐBT của Hội đồng Bộ trưởng ban hành ngày 25/5/1991 về công chức Nhà nước đã quy định công chức theo một phạm vi rộng hơn, bao gồm: - Những người làm việc trong các cơ quan hành chính Nhà nước ở Trung ương, ở các tỉnh, huyện và cấp tương đương; - Những người làm việc trong các Đại sứ quán, lãnh sự quán của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ở nước ngoài; - Những người làm việc trong các trường học, bệnh viện, cơ quan nghiên cứu khoa học, cơ quan báo chí, phát thanh, truyền hình của Nhà nước và nhận lương từ ngân sách; 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com - Những nhân viên dân sự làm việc trong các cơ quan Bộ Quốc phòng; - Những người được tuyển dụng và bổ nhiệm giữ một công vụ thường xuyên trong bộ máy của các cơ quan Tòa án, Viện kiểm sát các cấp; - Những người được tuyển dụng và bổ nhiệm giữ một công vụ thường xuyên trong bộ máy của Văn phòng Quốc hội, Hội đồng Nhà nước, Hội đồng nhân dân các cấp; Những trường hợp riêng biệt khác do Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng quy định. Phạm vi công chức không bao gồm: - Các đại biểu Quốc hội, đại biểu Hội đồng nhân dân các cấp; - Những người giữ các chức vụ trong các hệ thống lập pháp, hành pháp, tư pháp được Quốc hội hoặc Hội đồng nhân dân các cấp bầu ra hoặc cử ra theo nhiệm kỳ; - Những hạ sĩ quan, sĩ quan tại ngũ trong Quân đội Nhân dân Việt Nam, bộ đội biên phòng; - Những người làm việc theo chế độ tạm tuyển, hợp đồng và những người đang thời kỳ tập sự chưa được xếp vào ngạch; - Những người làm việc trong các tổ chức sản xuất, kinh doanh của Nhà nước; - Những người làm việc trong các cơ quan của Đảng và Đoàn thể nhân dân. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Đến năm 1998, khi Pháp lệnh Cán bộ, công chức được ban hành, những người làm việc trong các cơ quan, tổ chức, đơn vị của Đảng, Nhà nước, đoàn thể được gọi chung trong một cụm từ là “cán bộ, công chức”. Lúc này, phạm vi và đối tượng cán bộ, công chức đã được thu hẹp so với trước, nhưng vẫn gồm cả khu vực hành chính nhà nước, khu vực sự nghiệp và các cơ quan của Đảng, đoàn thể.
Những người làm việc trong các tổ chức, đơn vị còn lại như doanh nghiệp nhà nước, lực lượng vũ trang thì do các văn bản pháp luật về lao động, về sĩ quan quân đội nhân dân Việt Nam, về công an nhân dân Việt Nam… điều chỉnh. Năm 2003, khi sửa đổi, bổ sung lần thứ hai (lần thứ nhất vào năm 2000) một số điều của Pháp lệnh Cán bộ, công chức, Nhà nước đã thực hiện việc phân định biên chế hành chính với biên chế sự nghiệp. Việc phân định này đã tạo cơ sở để đổi mới cơ chế quản lý đối với cán bộ, công chức trong các cơ quan Nhà nước với cán bộ, công chức trong các đơn vị sự nghiệp của Nhà nước.