Pháp luật sử dụng hóa chất trong thực phẩm: Kinh nghiệm quốc tế và giải pháp cho Việt Nam

Tổng quan pháp luật về hóa chất trong thực phẩm. Phân tích kinh nghiệm quốc tế và đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật cho Việt Nam.

• Tác giả: Nguyễn Kim Ngân
• Trường học: Trường Đại học Luật TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Luật Thương mại
• Đề tài: Pháp luật về sử dụng hóa chất trong sản xuất thực phẩm – Thực tiễn một số nước và kinh nghiệm cho Việt Nam
• Loại tài liệu: Công trình nghiên cứu khoa học sinh viên
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Hiện Trạng Quản Lý Hóa Chất Thực Phẩm Ở Việt Nam

Việt Nam hiện áp dụng các quy định về hóa chất thực phẩm thông qua Luật An toàn Thực phẩm và các thông tư liên quan. Tuy nhiên, thực tế cho thấy vẫn còn nhiều lỗ hổng trong giám sát, kiểm soát các chất phụ gia, chất bảo quản không được phép. Các doanh nghiệp thực phẩm cần tuân thủ các quy chuẩn kỹ thuật quốc gia, nhưng năng lực thực hiện còn hạn chế. Vấn đề này ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng và uy tín của ngành thực phẩm Việt Nam trên thị trường quốc tế.

1.1. Khuôn Khổ Pháp Lý Hiện Hành

Luật An toàn Thực phẩm năm 2010 là nền tảng pháp lý chính. Ngoài ra, Bộ Y Tế và Bộ Nông Nghiệp ban hành các thông tư quy định danh sách phụ gia thực phẩm cho phép, quy trình thử nghiệm và công bố. Tuy nhiên, cập nhật thường xuyên và tuân thủ còn chậm so với các tiêu chuẩn quốc tế như Codex Alimentarius.

1.2. Thách Thức Trong Thực Thi

Các doanh nghiệp vừa và nhỏ thiếu kiến thức về quy định. Cơ sở kiểm nghiệm hạn chế về trang thiết bị và nhân lực. Quá trình kiểm tra, giám sát của cơ quan chức năng còn chưa đủ thường xuyên. Điều này dẫn đến sử dụng trái phép các chất cấm như metanil yellow, borax, formalin trong một số sản phẩm thực phẩm.

II. Kinh Nghiệm Từ Các Nước Phát Triển

Các nước tiên tiến như Singapore, Thái Lan, và các quốc gia EU đã xây dựng hệ thống quản lý hóa chất thực phẩm hoàn chỉnh. Họ áp dụng nguyên tắc từ hệ thống HACCP, truy xuất nguồn gốc sản phẩm, và công bố rõ ràng thành phần. Việc đầu tư vào công nghệ phân tích, đào tạo nhân lực, và xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia là những yếu tố chính. Những mô hình này giúp bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng hiệu quả hơn.

2.1. Mô Hình Quản Lý Của Liên Minh Châu Âu

EU áp dụng Regulation (EC) No 1333/2008 về phụ gia thực phẩm với danh sách phụ gia cho phép được cập nhật định kỳ. Mỗi phụ gia được đánh giá chi tiết về độ an toàn qua các bài kiểm tra lâm sàng. Hệ thống truy xuất nguồn gốc từ sản xuất đến tiêu dùng (farm-to-fork) rất chặt chẽ, đảm bảo minh bạch toàn bộ chuỗi cung ứng.

2.2. Tiêu Chuẩn Của Singapore Và Thái Lan

Singapore sử dụng Health Products Regulation với các yêu cầu khắt khe về xác minh hoạt động, kiểm tra định kỳ. Thái Lan phát triển hệ thống tạ từ chia sẻ dữ liệu quốc gia giữa các cơ quan. Cả hai quốc gia đều cấp chứng chỉ an toàn thực phẩm quốc tế, tạo lợi thế cạnh tranh trên thị trường xuất khẩu.

III. Khuyến Nghị Cải Thiện Cho Việt Nam

Việt Nam cần xây dựng chiến lược toàn diện bao gồm: (1) Sửa đổi và hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để phù hợp với tiêu chuẩn quốc tế; (2) Tăng cường năng lực cơ sở kiểm nghiệm; (3) Đào tạo bộ đội kiểm tra viên chuyên nghiệp; (4) Xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về hóa chất thực phẩm; (5) Tăng cường xử phạt vi phạm và công khai thông tin. Những biện pháp này sẽ giúp nâng cao chất lượng thực phẩm và bảo vệ sức khỏe người dân.

3.1. Cải Cách Khung Pháp Lý

Cần ban hành Luật An toàn Thực phẩm phiên bản mới với quy định chi tiết hơn về hóa chất. Thiết lập danh sách phụ gia cho phép theo chuẩn Codex Alimentarius. Quy định rõ ràng về công bố thành phần, hạn mức sử dụng. Tăng mức phạt vi phạm lên mức khiến doanh nghiệp không dám vi phạm.

3.2. Nâng Cao Năng Lực Thực Thi

Đầu tư xây dựng phòng kiểm nghiệm hiện đại ở các tỉnh, thành phố. Mua sắm thiết bị phân tích tiên tiến như HPLC, GC-MS. Tuyển dụng và đào tạo nhân lực chuyên môn cao. Xây dựng hệ thống quản lý chất lượng ISO/IEC 17025 cho các phòng lab công. Hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ tuân thủ quy định thông qua tư vấn miễn phí.

IV. Vai Trò Của Các Bên Liên Quan

Thành công trong quản lý hóa chất thực phẩm cần sự phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, doanh nghiệp, và người tiêu dùng. Chính phủ đặt ra quy định rõ ràng và thực thi hiệu quả. Doanh nghiệp tuân thủ, đầu tư vào công nghệ sạch, và công bố minh bạch. Người tiêu dùng có quyền tiếp cập thông tin, phát hiện vi phạm, và lựa chọn sản phẩm an toàn. Các tổ chức xã hội giúp giám sát và tuyên truyền.

4.1. Trách Nhiệm Của Cơ Quan Nhà Nước

Bộ Y Tế cần lãnh đạo xây dựng chính sách, hướng dẫn kỹ thuật rõ ràng. Cục An toàn Thực phẩm tăng cường kiểm tra, lấy mẫu định kỳ, xử lý vi phạm nghiêm minh. Bộ Nông Nghiệp quản lý nguyên liệu đầu vào. Các sở Y tế địa phương triển khai thực hiện chính sách tại cấp cơ sở, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm.

4.2. Cam Kết Của Doanh Nghiệp Và Tờn Chủ

Doanh nghiệp phải tuân thủ quy định, thực hiện tự kiểm tra, ghi chép chi tiết. Đầu tư vào đào tạo nhân lực, thiết bị kiểm nghiệm, và hệ thống truy xuất. Tham gia các chương trình chứng nhận quốc tế như GlobalGAP, BRC. Công bố minh bạch thành phần sản phẩm trên nhãn, website.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ SỬ DỤNG HOÁ CHẤT TRONG SẢN XUẤT KINH DOANH THỰC PHẨM VÀ PHÁP LUẬT VỀ SỬ DỤNG HÓA CHẤT TRONG SẢN XUẤT THỰC PHẨM 1. Tổng quan về hóa chất 1. Khái niệm hóa chất Theo từ điển Tiếng Việt, hóa chất là hợp chất có thành phần phân tử xác định1. Cách hiểu này cho chúng ta biết hóa chất chỉ gồm các hợp chất.

Dưới góc độ khoa học cơ bản, hóa chất được hiểu là các nguyên tố hóa học, các hợp chất và hỗn hợp có bản chất tự nhiên và tổng hợp2. Hóa chất được hiểu là các nguyên tố hóa học, các hợp chất và hỗn hợp có bản chất tự nhiên hay tổng hợp. Với định nghĩa này thì hóa chất là chất hóa học, nó là một dạng của vật chất mà đặc tính hóa học không đổi. Dưới góc độ khoa học pháp lý, trong pháp luật Việt Nam lại có sự khác biệt với Công ước Rotterdam.

Tại Điều 4 Luật Hoá chất 2007 quy định “Hóa chất là đơn chất, hợp chất, hỗn hợp chất được con người khai thác hoặc tạo ra từ nguồn nguyên liệu tự nhiên, nguyên liệu nhân tạo.” Theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện hành thì hóa chất được định nghĩa theo nghĩa rộng, không giới hạn gồm những hóa chất nào. Với khái niệm hóa chất theo nghĩa rộng như định nghĩa trong Luật Hóa chất 2007 thì hóa chất là chất hóa học, tồn tại dưới các dạng vật chất xung quanh con người như nước rửa chén, chất tẩy rửa đến chất bảo quản thực phẩm, … So với khái niệm hoá chất mà Từ điển Tiếng Việt đưa ra thì khái niệm hoá chất duới góc độ khoa học cơ bản và khoa học pháp lý đã liệt kê đầy đủ các dạng tồn tại cơ bản của hoá chất (là đơn chất - các nguyên tố, hợp chất và hỗn hợp chất). Đồng thời, các cách định nghĩa trên cũng cho chúng ta biết nguồn gốc của hoá chất là từ tự nhiên hay nhân tạo. Tuy nhiên, cả ba định nghĩa trên đều hiểu hoá chất theo nghĩa rộng.

Tuy nhiên, khi hiểu hóa chất dưới dạng nghĩa rộng thì hóa chất không chỉ là những chất gây nguy hại, cần được kiểm soát nhằm ngăn chặn, loại trừ nguy cơ với môi trường và sức khỏe cộng đồng mà nó còn có thể là những hóa chất an toàn với môi trường và con người, được sử dụng trong đời sống như muối ăn, vitamin, khoáng chất… Vì vậy, dưới góc độ pháp lý, pháp luật một số nước hoặc các công ước thường giới hạn định nghĩa hóa chất theo nghĩa hẹp, chỉ kiểm soát những hoáchất nguy hại với môi trƣờng và sức khoẻcộng đồng. Tham khảo quy định của Công ước Rotterdam 1998 hóa chất đươc hiểu “là những chất dưới dạng đơn chất, hợp chất hỗn hợp hoặc chất pha chế được sản xuất trong công nghiệp hay tạo thành từ tự nhiên mà không chứa bất kỳ một 1 Trung Tâm Từ Điển Học (2011), Từ điển tiếng việt Nxb Đà Nẵng, trang 697. 2 Nguyễn Đức Đãn (2005), Kiểm soát hóa chất nguy hại tại nơi làm việc, Nxb Lao động – Xã hội, Hà Nội, tr. 6 thành phần sinh vật sống nào.

Hóa chất bao gồm các loại sau: thuốc bảo vệ thực vật (kể cả một số loại đặc biệt nguy hại) và hóa chất công nghiệp; ”. Hóa chất được định nghĩa theo nghĩa hẹp là hóa chất bao gồm các loại thuốc bảo vệ thực vật (kể cả một số loại đặc biệt nguy hại) và hóa chất công nghiệp. Đặc điểm hóa chất Thông thường khi nghe đến hóa chất thường sẽ nghĩ ngay đến là một chất độc hại, gây nguy hiểm đến sức khỏe. Tuy nhiên, Hóa chất là bất kỳ chất nào có thành phần xác định.

Nói cách khác, một hóa chất luôn được tạo thành từ cùng một "thứ". Một số hóa chất xảy ra trong tự nhiên, chẳng hạn như nước. Các hóa chất khác được sản xuất, chẳng hạn như clo (được sử dụng để tẩy trắng vải hoặc trong bể bơi). Hóa chất ở xung quanh bạn: thức ăn bạn ăn, quần áo bạn mặc3.Hóa chất có thể có nguồn gốc từ nhân tạo hoặc tự nhiên, Trong lĩnh vực hóa học thì hóa chất có các đặc điểm bao gồm: - Tính chất vật lý: độ kết tủa, nhiệt độ sôi, hàm lượng độc tính, độ cứng.

- Tính chất hóa học: hàm lượng acid, bazơ, khử trùng, tính chất oxid hóa. - Tính chất vận chuyển: phương tiện vận chuyển phù hợp, cách bảo quản hóa chất, thời hạn sử dụng. - Hiệu quả sử dụng: ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng và an toàn cho con người và môi trường. Tuy nhiên, trong khoa học pháp lý, tại Luật Hóa Chất năm 2007, Nghị định số 82/2022/NĐ-CP ngày 18 tháng 10 năm 2022 của Chính phủ quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Hóa chất tuy không quy định về các đặc tính lý, hóa, vận chuyển hay hiệu quả sử dụng mà quy định về đặc điểm hóa chất dựa vào mức độ nguy hại của hóa chất đối với môi trường và sức khỏe cộng đồng.

Do đó, tùy vào loại hóa chất, hàm lượng và mục đích sử dụng mà hóa chất sẽ đóng các vai trò khác nhau. Trong pháp luật Việt Nam và Công ước quốc tế cũng có quy định những loại hóa chất nguy hiểm, hóa chất độc, hóa chất cấm, hóa chất được kiểm soát nghiêm ngặt được xem là những loại hóa chất gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe con người. Do đó, cần phải được sử dụng với một hàm lượng cụ thể hoặc bị cấm sử dụng trong thực phẩm, phụ gia thực phẩm để nhằm bảo vệ sức khỏe của con người và môi trường. Dựa theo các đặc tính được đề cập trong Luật Hóa chất năm 2007 thì các loại hóa chất sau đây là những loại hóa chất có thể gây hại cho sức khỏe con người và môi trường: “Hóa chất nguy hiểm là hóa chất có một hoặc một số đặc tính nguy hiểm sau đây theo nguyên tắc phân loại của Hệ thống hài hòa toàn cầu về phân loại và ghi nhãn hóa chất: 3 United States Nuclear Regulatory Research ( U.NRC), “What is a Chemical ?”, The Nuclear Regulatory Commission's Science 101: What is a Chemical? [ https://www.gov/reading-rm/basic- ref/students/science-101/what-is-a-chemical.html ] ( truy cập ngày 28/11/2022) 7 a) Dễ nổ; b) Ôxy hóa mạnh; c) Ăn mòn mạnh; d) Dễ cháy; đ) Độc cấp tính; e) Độc mãn tính; g) Gây kích ứng với con người; h) Gây ung thư hoặc có nguy cơ gây ung thư; i) Gây biến đổi gen; k) Độc đối với sinh sản; l) Tích luỹ sinh học; m) Ô nhiễm hữu cơ khó phân huỷ; n) Độc hại đến môi trường.” Hoá chất độc là hóa chất có ít nhất một trong những đặc tính nguy hiểm quy định từ điểm đ đến điểm n khoản 4 Điều 4 của Luật Hóa chất 2007.

Trong pháp luật Việt Nam hóa chất cấm được hiểu là: “Hóa chất đặc biệt nguy hiểm thuộc Danh mục hóa chất cấm do Chính phủ quy định”4. Căn cứ theo thông tư 10/2021/TT-BYT thì “ Chất được đưa vào Danh mục hóa chất cấm là chất có khả năng gây hại đến sức khỏe hoặc tính mạng người sử dụng hoặc các chất không thuộc loại dùng trong thực phẩm”5. Có thể thấy Luật đã giới hạn hóa chất không được sử dụng vào thực phẩm thông qua việc ban hành danh mục hóa chất cấm. Việc ban hành Danh mục hóa chất cấm sẽ giúp kiểm soát tốt việc loại hóa chất nào không được sử dụng từ đó giúp việc thực thi pháp luật trở nên dễ dàng hơn.

Nhưng đi kèm với hiệu quả áp dụng pháp luật thì việc quy định như trên cũng dẫn đến bất cập là đây là danh mục “ đóng”. Có nghĩa là chỉ những hóa chất cấm trong danh mục này mới chịu sự điều chỉnh của các quy định Luật về sử dụng hóa chất cấm. Vai trò của hóa chất Ngày nay, hóa chất được sử dụng hầu hết trong các lĩnh vực của xã hội, trong cuộc sống hàng ngày cũng như trong sản xuất công nghiệp. Trên thế giới ước tính mỗi năm có khoảng 1000 hóa chất mới được đưa ra thị trường và trên 100.000 hợp chất được sử dụng rộng rãi dưới các tên thương mại.

Con số này tăng theo năm tháng6. Những con số này cho thấy hóa chất đang và sẽ đóng vai trò quan trọng trong tương lai. 4 Khoản 1 Điều 19 Luật Hóa Chất 2007 5 Khoản 4 Điều 2 Thông tư 10/2021/TT-BYT 6 Nguyễn Đức Đãn (2005), Kiểm soát hóa chất nguy hại tới nơi làm việc, Nxb Lao động – Xã hội, Hà Nội. 8 Hiện nay, công nghiệp hóa chất đóng vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế của mỗi quốc gia và là ngành sản xuất lớn thứ 5 toàn cầu7.

Theo báo cáo “Ngành công nghiệp hóa chất toàn cầu: Thúc đẩy tăng trưởng và giải quyết các thách thức về tính bền vững của thế giới” của Hiệp hội hóa chất quốc tế, ngành này đóng góp ước tính 5.700 tỷ USD vào Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) thế giới thông qua các tác động trực tiếp, gián tiếp và gây ra, tương đương với 7% GDP của thế giới và hỗ trợ 120 triệu việc làm trên toàn thế giới. Ngoài ra, tính đến năm 2020, ngành công nghiệp hóa chất nước ta hàng năm đã sản xuất gần 4152,6 nghìn tấn phân hóa học, gần 1498,0 nghìn tấn bột giặt và ché phẩm dùng để tẩy rửa, với 172,3 tấn thuốc trừ sâu và 49502 tấn thuốc diệt cỏ,…8 Có thể nói, Công nghiệp Hóa chất là một ngành công nghiệp có sự đa dạng về sản phẩm, phục vụ cho tất cả các ngành liên quan đến kinh tế kỹ thuật như: Sản xuất phân bón, hợp chất ni tơ, plastic, cao su tổng hợp dạng nguyên sinh, chất tẩy rửa, sơn, vecni.9 Tuỳ theo mục đích sử dụng, Hóa chất đóng các vai trò khác nhau: - Một là, sử dụng hoá chất để bổ sung chất dinh dưỡng cho thực phẩm Có thể nói người tiêu dùng hiện nay đang dần quan tâm nhiều hơn đến giá trị dinh dưỡng của các loại thực phẩm. Việc sử dụng thực phẩm không chỉ dừng lại ở mức đủ mà còn phải đáp ứng các yêu cầu về hàm lượng dinh dưỡng. Điều này có thể thấy rõ trong mỗi bữa ăn của một gia đình, một bữa ăn cân đối cần phải được xây dựng từ 4 nhóm thực phẩm gồm: Nhóm bột đường (ngũ cốc), nhóm chất đạm (thịt, cá, đậu, đỗ, trứng, sữa,.), nhóm chất béo (dầu thực vật và mỡ động vật), nhóm vitamin và khoáng chất (rau, củ, quả).