Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ PHÁP LUẬT BÁN ĐẤU GIÁ TÀI SẢN 1. Khái quát chung về bán đấu giá và pháp luật về bán đấu giá tài sản 1. Khái niệm, đặc điểm hoạt động bán đấu giá tài sản 1. Khái niệm baùn ñaáu giaù taøi saûn - Khái niệm tài sản: Theo quy định tại Điều 163 BLDS năm 2005: Tài sản là vật, tiền, giấy tờ có giá và các quyền tài sản.
Nhìn chung, tài sản được chia thành hai loại là động sản và bất động sản. Bất động sản bao gồm đất đai, nhà cửa, các tài sản gắn liền với đất đai và những tài sản khác theo quy định của pháp luật. Động sản là những tài sản không phải là bất động sản (Điều 174). Pháp luật quy định việc trao đổi, mua bán tài sản theo nguyên tắc chung là bình đẵng, tự nguyện, thỏa thuận và tự chịu trách nhiệm thông qua hợp đồng.
Khi một tài sản được đưa ra trao đổi, mua bán trên thị trường thì được gọi là hàng hóa. Hàng hóa, theo nghĩa hẹp là vật chất tồn tại có hình dạng xác định trong không gian và có thể trao đổi, mua bán được; theo nghĩa rộng, hàng hóa là tất cả những gì có thể trao đổi, mua bán được (Từ điển Bách khoa toàn thư mở Wikipedia). Trong Kinh tế chính trị Mác – Lênin, hàng hóa cũng được định nghĩa là sản phẩm của lao động thông qua trao đổi, mua bán. Hàng hóa có thể là tài sản hữu hình như sắt thép, quyển sách hay ở dạng vô hình như sức lao động.
Hàng hóa có hai thuộc tính là giá trị và giá trị sử dụng. Khi đưa ra ngoài thị trường để trao đổi, mua bán thì giá trị của hàng hóa thể hiện qua giá trị trao đổi hay là giá cả của hàng hóa. Mua bán hàng hóa là một trong những hoạt động thương mại cơ bản trong xã hội. Theo khái niệm thương mại truyền thống thì: thương mại là hoạt - 10 - động trao đổi của cải, hàng hóa, dịch vụ, tiền tệ giữa hai hay nhiều đối tác thông qua thị trường.
Thị trường sẽ bao gồm hai đối tượng: người bán và người mua. Hai đối tượng này sẽ gặp nhau tại một nơi mà người Việt Nam gọi là “chợ”, tiếng Anh thì gọi là “market”, gặp nhau rồi thì “thuận mua vừa bán” và quan trọng là giao dịch phải bằng tiền hoặc những thứ gì đó có thể quy ra tiền. Thông thường, việc mua bán hàng hóa diễn ra một cách đơn giản là các bên thỏa thuận với nhau về giá cả, chất lượng, giao hàng. và diễn ra giữa người bán và một số người mua.
Việc thỏa thuận giữa họ thông thường không được công khai, người mua ít được biết mức giá mà đối thủ cạnh tranh mua với mình trả cho người bán. Trong khi đó, nếu bán đấu giá thì nguyên tắc là thông báo và được tổ chức mua bán một cách công khai. Những người tham gia đấu giá mua tài sản đều nắm rõ mức giá mà người mua khác đưa ra, từ đó có sự lựa chọn mức giá để mua phù hợp và người bán chỉ bán tài sản ở mức giá cao nhất có thể. - Khái niệm bán đấu giá tài sản: Bán đấu giá là một quá trình mua và bán bằng cách đưa ra món hàng cần đấu giá, ra giá và sau đó bán món hàng cho người trả giá cao nhất (theo Từ điển Bách khoa toàn thư mở Wikipedia).
Theo Luật thương mại Việt Nam năm 2005, quy định: "Đấu giá hàng hóa là hoạt động thương mại, theo đó người bán hàng tự mình hoặc thuê người tổ chức đấu giá thực hiện việc bán hàng hóa công khai để chọn người mua trả giá cao nhất’ (Điều 185). Người mua tài sản là người trả giá cao nhất sau khi không còn người mua nào khác trả giá cao hơn. Theo cách bán đấu giá truyền thống, người tham gia mua tài sản thông qua đấu giá phải đóng một khoản tiền đặt trước theo quy định dựa vào tỷ lệ giá trị tài sản, khoản tiền này nhằm ràng buộc người đã đăng ký phải mua tài sản nếu trúng đấu giá, trường hợp trúng đấu giá mà không mua thì không được quyền nhận lại khoản đặt trước này. Còn đối với những người tham gia đấu giá mà không trúng thì sẽ được quyền nhận lại khoản tiền đặt trước này.
- 11 - Về phương diện kinh tế, BĐGTS là một hoạt động dịch vụ thương mại. Một cuộc đấu giá là phương pháp xác định giá trị của món hàng chưa biết giá hoặc giá trị thường thay đổi. Trong một số trường hợp, có thể tồn tại một mức giá tối thiểu hay còn gọi là giá sàn, nếu sự ra giá không đạt đến được giá sàn thì món hàng sẽ không được bán, nhưng người đưa món hàng ra đấu giá vẫn phải trả phí cho người tổ chức việc bán đấu giá tùy theo sự thỏa thuận giữa các bên. Trong ngữ cảnh của cuộc đấu giá, một từ vựng tiếng Anh thường được dùng là bid hay auction, nghĩa là giá đề nghị.
Đấu giá có thể áp dụng cho nhiều loại mặt hàng khác nhau: đồ cổ, bộ sưu tập (tem, tiền cổ), tác phẩm nghệ thuật, bất động sản, các mặt hàng đã qua sử dụng, sản phẩm thương mại (cá, tôm), giống ngựa đua thuần chủng hay các cuộc bán đấu giá cưỡng ép (tài sản bảo đảm, tài sản phát mãi. Như vậy, chúng ta có khái niệm đầy đủ về hoạt động BĐGTS như sau: Bán đấu giá tài sản là phương thức bán hàng đặc biệt, trong đó, người bán tự mình hoặc thuê tổ chức bán đấu giá thực hiện việc bán hàng hóa một cách công khai tại một địa điểm và thời gian đã thông báo trước để những người muốn mua đến trả giá. Quyền mua hàng hóa sẽ thuộc về người trả giá cao nhất. Quan hệ đấu giá hàng hóa cũng có bản chất kinh tế và bản chất pháp lí của nó.
Nếu đấu thầu được xem là phương thức để bên mua lựa chọn người cung cấp hàng hóa, dịch vụ phù hợp, thì ngược lại, đấu giá là phương thức để bên bán xác định người mua hàng. Dưới tác động của quy luật cung – cầu, bán đấu giá hàng hóa tồn tại như là một yêu cầu khách quan của nền kinh tế thị trường. Trên thị trường, quan hệ cung – cầu về các loại hàng hóa, dịch vụ ít khi ở trạng thái cân bằng mà thường hay thay đổi, biến động. Khi cung vượt quá cầu thì thị trường dành cho người mua quyền lựa chọn (đấu thầu).
Còn khi cầu lớn hơn cung thì thị trường thuộc về người bán được quyền lựa chọn người mua (đấu giá). Song nếu đấu thầu hàng hóa, dịch vụ thường được áp dụng khá phổ biến thì bán đấu giá hàng hóa thường chỉ áp dụng cho những thị trường mang tính cục bộ hoặc đối với một số loại hàng hóa đặc thù nhất định. - 12 - Về phương diện pháp lí, đấu giá hàng hóa là một hành vi pháp lí, do có sự khác nhau về chủ thể, mục đích mà đấu giá hàng hóa có thể là một hành vi dân sự thông thường hoặc là một hoạt động thương mại độc lập của các thương nhân. Đối tượng của bán đấu giá là tài sản - hàng hóa được phép lưu thông trên thị trường.
Quan hệ BĐGTS là một quan hệ pháp luật, được xác lập dưới những hình thức pháp lí nhất định, đó là hợp đồng ủy quyền bán đấu giá tài sản được xác lập giữa người có hàng hóa và tổ chức bán đấu giá. Đặc điểm hoạt động bán đấu giá tài sản Hoạt động bán đấu giá tài sản là một hoạt động thương mại dịch vụ trong nền kinh tế thị trường, có những đặc điểm cơ bản sau đây: Một là, đấu giá hàng hóa là hoạt động bán hàng (có thể) thông qua trung gian. Trong quan hệ đấu giá hàng hóa, trừ trường hợp người bán đấu giá (người có hàng hóa) tự mình tổ chức bán đấu giá, các trường hợp khác, ngoài bên bán, bên mua còn có sự tham gia của bên trung gian là người làm dịch vụ bán đấu giá. Bên bán là chủ sở hữu của hàng hóa hoặc người được chủ sở hữu ủy quyền hoặc là người có trách nhiệm, lợi ích liên quan đến hàng hóa bán đấu giá.
Bên mua là những tổ chức, cá nhân có nhu cầu mua hàng hóa và đáp ứng các điều kiện theo quy định của pháp luật để tham gia trả giá. Người làm dịch vụ bán đấu giá là những tổ chức được người có quyền bán hàng hóa ủy quyền tiến hành bán đấu giá. Như vậy, quan hệ bán đấu giá có thể diễn ra giữa các đối tượng sau: + Người có hàng hóa (chủ sở hữu của hàng hóa) – người mua; + Người có hàng hóa – người bán hàng hóa (được chủ sở hữu hàng hóa ủy quyền bán hàng hóa hoặc có quyền bán hàng hóa theo quy định của pháp luật) – người mua. + Người có hàng hóa – người bán đấu giá (thương nhân kinh doanh dịch vụ đấu giá hàng hóa) – người mua.
Hai là, đối tượng của bán đấu giá có thể là những hàng hóa thương mại thông thường, tuy nhiên, do tính chất đặc thù của việc bán hàng theo phương - 13 - thức này mà không phải hàng hóa nào cũng được các chủ sở hữu quyết định bán bằng phương thức đấu giá. Tài sản trong đấu giá rất đa dạng tùy theo nhu cầu của chủ sở hữu và theo quy định của pháp luật. Mọi tài sản đều có thể tổ chức bán đấu giá như: đồ cổ, tác phẩm nghệ thuật, đồ sưu tầm, phương tiện giải trí, bất động sản, đồ dùng gia đình, hàng tiêu dùng, thiết bị văn phòng, máy tính, tài sản công. Các tài sản bán đấu giá bao gồm tài sản để thi hành án theo quy định về thi hành án; tài sản là tang vật phương tiện vi phạm hành chính bị tịch thu sung công qũy nhà nước; tài sản bảo đảm theo quy định của pháp luật về giao dịch có bảo đảm; tài sản thuộc cá nhân, tổ chức có yêu cầu bán đấu giá; hàng hóa lưu giữ do người vận chuyển đường biển, đường hàng không, đường bộ lưu giữ tại Việt Nam; tài sản nhà nước phải tổ chức bán đấu giá theo quy định về xử lý tài sản công.
Chính vì vậy, hầu hết chỉ những hàng hóa có đặc thù về giá trị cũng như giá trị sử dụng mới được cân nhắc để lựa chọn bán theo phương thức đấu giá. Những hàng hóa này rất khó xác định giá trị thực của nó so với các loại hàng hóa thông thường khác.