Luận văn thạc sĩ luật học: Pháp luật về kế toán doanh nghiệp từ thực tiễn thành phố Hà Nội

Khám phá luận văn pháp luật về kế toán doanh nghiệp tại Hà Nội, phân tích thực tiễn và ứng dụng trong quản lý tài chính doanh nghiệp.

• Trường học: Học viện ngân hàng
• Chuyên ngành: Luật học
• Đề tài: Pháp luật về kế toán doanh nghiệp từ thực tiễn thành phố Hà Nội
• Loại tài liệu: luận văn tốt nghiệp thạc sĩ
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN DOANH NGHIỆP VÀ PHÁP LUẬT VỀ KẾ TOÁN DOANH NGHIỆP
• 1.1. Những vấn đề lý luận về kế toán doanh nghiệp
• 1.1.1. Khái niệm, đặc trưng của kế toán và kế toán doanh nghiệp
• 1.1.1.1. Khái niệm kế toán và các loại hình kế toán
• 2. CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ KẾ TOÁN DOANH NGHIỆP Ở VIỆT NAM
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TIỄN THỰC HIỆN PHÁP LUẬT VỀ KẾ TOÁN DOANH NGHIỆP TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về pháp luật kế toán doanh nghiệp tại Hà Nội

Pháp luật về kế toán doanh nghiệp tại Hà Nội đóng vai trò quan trọng trong việc quản lý tài chính và đảm bảo tính minh bạch trong hoạt động kinh doanh. Luật kế toán không chỉ quy định các nguyên tắc cơ bản mà còn hướng dẫn cụ thể về cách thức thực hiện kế toán trong các doanh nghiệp. Điều này giúp các doanh nghiệp tổ chức công tác kế toán một cách hiệu quả, đồng thời tạo điều kiện cho các cơ quan nhà nước thực hiện chức năng giám sát. Tuy nhiên, thực trạng hiện nay cho thấy vẫn còn nhiều vấn đề cần được giải quyết.

1.1. Khái niệm và vai trò của pháp luật kế toán

Pháp luật kế toán là hệ thống các quy định nhằm điều chỉnh hoạt động kế toán trong doanh nghiệp. Nó không chỉ giúp doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ tài chính mà còn bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Đặc biệt, pháp luật kế toán còn tạo ra khung pháp lý cho việc kiểm tra và giám sát hoạt động tài chính.

1.2. Các quy định chính trong pháp luật kế toán doanh nghiệp

Các quy định trong pháp luật kế toán doanh nghiệp bao gồm việc ghi chép, báo cáo tài chính và kiểm toán. Những quy định này giúp đảm bảo tính chính xác và minh bạch trong báo cáo tài chính, từ đó nâng cao niềm tin của nhà đầu tư và các bên liên quan.

II. Thực trạng pháp luật kế toán doanh nghiệp tại Hà Nội hiện nay

Mặc dù pháp luật kế toán doanh nghiệp đã có nhiều cải tiến, nhưng thực trạng hiện nay vẫn cho thấy nhiều bất cập. Các doanh nghiệp tại Hà Nội gặp khó khăn trong việc áp dụng các quy định pháp luật do thiếu hướng dẫn cụ thể. Điều này dẫn đến tình trạng không đồng bộ trong việc thực hiện các quy định kế toán, ảnh hưởng đến chất lượng báo cáo tài chính.

2.1. Những khó khăn trong việc áp dụng pháp luật kế toán

Nhiều doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc hiểu và áp dụng các quy định pháp luật kế toán. Thiếu hướng dẫn chi tiết và kịp thời từ cơ quan chức năng là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này.

2.2. Tình trạng thiếu đồng bộ trong quy định pháp luật

Sự thiếu đồng bộ giữa các quy định pháp luật kế toán và thực tiễn áp dụng đã tạo ra nhiều khó khăn cho doanh nghiệp. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến chất lượng báo cáo tài chính mà còn làm giảm hiệu quả quản lý tài chính của doanh nghiệp.

III. Giải pháp hoàn thiện pháp luật kế toán doanh nghiệp tại Hà Nội

Để cải thiện tình hình hiện tại, cần có những giải pháp cụ thể nhằm hoàn thiện pháp luật kế toán doanh nghiệp. Các giải pháp này không chỉ giúp doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc áp dụng pháp luật mà còn nâng cao chất lượng báo cáo tài chính.

3.1. Cần có hướng dẫn chi tiết cho doanh nghiệp

Cung cấp hướng dẫn chi tiết và kịp thời cho doanh nghiệp là rất cần thiết. Điều này sẽ giúp doanh nghiệp hiểu rõ hơn về các quy định pháp luật và cách thức áp dụng chúng trong thực tế.

3.2. Tăng cường công tác thanh tra kiểm tra

Cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra hoạt động kế toán tại các doanh nghiệp. Điều này không chỉ giúp phát hiện kịp thời các sai sót mà còn nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của doanh nghiệp.

IV. Ứng dụng thực tiễn và kết quả nghiên cứu về pháp luật kế toán

Nghiên cứu về pháp luật kế toán doanh nghiệp tại Hà Nội đã chỉ ra nhiều vấn đề cần được giải quyết. Các kết quả nghiên cứu cho thấy rằng việc áp dụng pháp luật kế toán còn nhiều hạn chế, ảnh hưởng đến hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.

4.1. Kết quả nghiên cứu từ các doanh nghiệp tại Hà Nội

Nghiên cứu cho thấy nhiều doanh nghiệp tại Hà Nội vẫn chưa thực hiện đúng các quy định pháp luật kế toán. Điều này dẫn đến việc báo cáo tài chính không chính xác và thiếu minh bạch.

4.2. Những bài học kinh nghiệm từ thực tiễn

Các bài học kinh nghiệm từ thực tiễn cho thấy rằng việc áp dụng pháp luật kế toán cần phải linh hoạt và phù hợp với từng loại hình doanh nghiệp. Điều này sẽ giúp nâng cao hiệu quả quản lý tài chính và chất lượng báo cáo tài chính.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của pháp luật kế toán doanh nghiệp

Kết luận, pháp luật kế toán doanh nghiệp tại Hà Nội cần được hoàn thiện hơn nữa để đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Triển vọng tương lai cho thấy rằng nếu có những cải cách kịp thời, pháp luật kế toán sẽ góp phần nâng cao chất lượng quản lý tài chính trong doanh nghiệp.

5.1. Tầm quan trọng của việc hoàn thiện pháp luật kế toán

Việc hoàn thiện pháp luật kế toán không chỉ giúp doanh nghiệp hoạt động hiệu quả hơn mà còn bảo vệ quyền lợi của các bên liên quan. Điều này sẽ tạo ra môi trường kinh doanh minh bạch và bền vững.

5.2. Định hướng phát triển pháp luật kế toán trong tương lai

Định hướng phát triển pháp luật kế toán trong tương lai cần tập trung vào việc nâng cao tính đồng bộ và khả thi của các quy định. Điều này sẽ giúp doanh nghiệp dễ dàng hơn trong việc áp dụng pháp luật và nâng cao chất lượng báo cáo tài chính.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Thành phố Hà Nội hiện là trung tâm kinh tế trọng điểm với hơn 300.000 doanh nghiệp đang hoạt động, đóng góp khoảng 35% tổng số đơn vị kinh doanh tại khu vực phía Bắc. Trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế sâu rộng, kế toán doanh nghiệp giữ vai trò là hệ thống thông tin huyết mạch, phản ánh toàn diện tình hình tài chính và luân chuyển tài sản của tổ chức. Pháp luật về kế toán đã từng bước được hoàn thiện thông qua Luật Kế toán số 88/2015/QH13 và các nghị định hướng dẫn thi hành, tạo hành lang pháp lý giúp cơ quan nhà nước thực hiện chức năng giám sát tài chính và hỗ trợ doanh nghiệp minh bạch hóa hoạt động sản xuất kinh doanh.

Tuy nhiên, thực tiễn thi hành pháp luật kế toán tại địa bàn Hà Nội vẫn bộc lộ nhiều điểm nghẽn nghiêm trọng. Sự thiếu đồng bộ giữa các quy định của Luật Kế toán với pháp luật về thuế, sự chậm trễ trong cập nhật chuẩn mực quốc tế, cùng tình trạng nhiều doanh nghiệp chỉ coi trọng ghi nhận kế toán thuế mà xem nhẹ kế toán quản trị đã làm suy giảm chất lượng dữ liệu tài chính. Đề tài luận văn thạc sĩ luật học tập trung đánh giá toàn diện hệ thống quy phạm pháp luật và thực trạng tuân thủ của các doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội trong giai đoạn từ năm 2017 đến nay. Mục tiêu then chốt của nghiên cứu là xây dựng luận cứ khoa học nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp luật, hướng đến mục tiêu nâng tỷ lệ tuân thủ chuẩn mực kế toán của cộng đồng doanh nghiệp Thủ đô lên trên 92%, đồng thời cắt giảm khoảng 30% các sai sót nghiệp vụ và rủi ro pháp lý liên quan đến chế độ báo cáo tài chính trong 5 năm tới.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng dựa trên sự kết hợp của lý thuyết thể chế kinh tế pháp lý và mô hình các nhân tố tác động đến sự phát triển của kế toán của Choi (2011), cùng mô hình giá trị văn hóa kế toán của Gray (1988) và mô hình hệ thống tài chính của Nobes (1998). Về phương diện lý luận, pháp luật về kế toán doanh nghiệp được phân tích dưới cấu trúc ba cấp độ chuẩn mực: Luật Kế toán do Quốc hội ban hành; các văn bản dưới luật gồm Nghị định và Thông tư hướng dẫn; hệ thống 26 Chuẩn mực Kế toán Việt Nam (VAS) cùng các chế độ kế toán doanh nghiệp ban hành kèm theo Thông tư 200/2014/TT-BTC và Thông tư 133/2016/TT-BTC.

Luận văn làm sáng tỏ 5 khái niệm nền tảng bao gồm: kế toán doanh nghiệp, kế toán tài chính, kế toán quản trị, kế toán tổng hợp và kế toán chi tiết. Trong đó, hệ thống pháp luật kế toán vận hành dựa trên 6 nguyên tắc cốt lõi: cơ sở dồn tích, hoạt động liên tục, giá gốc, nhất quán, thận trọng và trọng yếu. Các nguyên tắc này đóng vai trò chuẩn mực bắt buộc, bảo đảm thông tin kinh tế tài chính phản ánh đúng bản chất giao dịch hơn là hình thức pháp lý đơn thuần.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu phối hợp chặt chẽ giữa dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp nhằm bảo đảm tính khách quan và chiều sâu thực tiễn. Dữ liệu thứ cấp bao gồm hệ thống văn bản quy phạm pháp luật thực định, hơn 150 báo cáo thanh tra, kiểm tra chuyên ngành kế toán của Sở Tài chính và Cục Thuế thành phố Hà Nội. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua khảo sát thực địa với cỡ mẫu 250 doanh nghiệp hoạt động trên 8 quận, huyện trọng điểm của Hà Nội (gồm 150 doanh nghiệp nhỏ và vừa, 70 công ty cổ phần quy mô lớn và 30 doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài).

Phương pháp chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng được áp dụng để bảo đảm tính đại diện cho đa dạng loại hình sở hữu và quy mô vốn. Nghiên cứu thực hiện phỏng vấn sâu 20 chuyên gia, kiểm toán viên độc lập và kế toán trưởng kỳ cựu. Luận văn lựa chọn phương pháp phân tích luật học quy phạm kết hợp thống kê mô tả định lượng nhằm bóc tách chính xác mối quan hệ nhân quả giữa sự hoàn thiện của điều luật và mức độ chấp hành trên thực tế. Quá trình thu thập, xử lý và kiểm định dữ liệu được triển khai liên tục trong thời gian 12 tháng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, mức độ tin học hóa công tác kế toán tại Hà Nội đã đạt 94,5% doanh nghiệp sử dụng phần mềm kế toán chuyên dụng hoặc hệ thống ERP. Tuy nhiên, có tới 62,8% doanh nghiệp vừa, nhỏ và siêu nhỏ chỉ tập trung tổ chức bộ máy kế toán thuế nhằm đối phó với nghĩa vụ ngân sách, hoàn toàn bỏ trống việc xây dựng hệ thống kế toán quản trị phục vụ điều hành nội bộ.

Thứ hai, khoảng 41,2% doanh nghiệp khảo sát gặp lúng túng khi xử lý xung đột giữa Chuẩn mực kế toán số 17 (Thuế thu nhập doanh nghiệp) và các quy định pháp luật thuế hiện hành. Việc ghi nhận tài sản theo nguyên tắc giá trị hợp lý gặp trở ngại lớn do thị trường định giá chưa hoàn thiện, khiến 78,4% đơn vị vẫn phụ thuộc hoàn toàn vào giá gốc lịch sử, làm méo mó giá trị thực tế của tài sản trong giai đoạn biến động giá cả.

Thứ ba, thực trạng tuân thủ quy định về tiêu chuẩn bổ nhiệm kế toán trưởng theo Điều 54 Luật Kế toán 2015 còn nhiều vi phạm. Có khoảng 18,6% doanh nghiệp ngoài quốc doanh bổ nhiệm người phụ trách chưa đủ thời gian công tác thực tế (dưới 2 năm đối với trình độ đại học hoặc dưới 3 năm đối với trình độ cao đẳng). Bên cạnh đó, 35% doanh nghiệp thuê dịch vụ kế toán bên ngoài nhưng hợp đồng dịch vụ không quy định rõ trách nhiệm pháp lý khi phát sinh sai lệch số liệu báo cáo tài chính.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản của các tồn tại trên xuất phát từ đặc trưng hệ thống pháp luật của Việt Nam thuộc truyền thống dân luật (Code Law), nặng về tính pháp lệnh và quy định cứng nhắc về hệ thống tài khoản, biểu mẫu thay vì trao quyền phán đoán nghề nghiệp cho kế toán viên. Kết quả này tương đồng với nghiên cứu của Huỳnh Adams và Nguyễn Thùy Linh (2005) về tâm lý coi trọng kế toán thuế, đồng thời mở rộng các phát hiện của Vũ Quốc Việt (2015) khi chứng minh rằng sự bất cập pháp lý tác động nghiêm trọng nhất đến nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Dữ liệu thực trạng có thể được minh họa trực quan qua Biểu đồ cột biểu diễn cơ cấu lựa chọn chế độ kế toán tại Hà Nội: 72% doanh nghiệp vừa và nhỏ áp dụng Thông tư 133/2016/TT-BTC, 28% doanh nghiệp lớn áp dụng Thông tư 200/2014/TT-BTC. Đồng thời, Bảng tổng hợp đối chiếu 5 tiêu chí pháp lý (tính pháp lệnh, đối tượng phục vụ, nguyên tắc trình bày, đặc điểm thông tin, hệ thống báo cáo) giữa kế toán tài chính và kế toán quản trị sẽ làm rõ khoảng trống chính sách hiện hành. Việc thiếu vắng các quy định bắt buộc về kiểm soát nội bộ và kiểm toán độc lập đối với khối doanh nghiệp tư nhân là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến chất lượng báo cáo tài chính chưa cao.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, hoàn thiện hệ thống chuẩn mực kế toán quốc gia thông qua việc Bộ Tài chính khẩn trương ban hành Hệ thống Chuẩn mực Báo cáo Tài chính Việt Nam (VFRS) hoàn toàn tương thích với IFRS, đặt mục tiêu hoàn thành 100% việc áp dụng tự nguyện và bắt buộc theo lộ trình giai đoạn 2026-2028 cho các công ty niêm yết và doanh nghiệp quy mô lớn.

Thứ hai, chuẩn hóa và số hóa quy trình kiểm tra kế toán bằng việc xây dựng hệ thống dữ liệu liên thông điện tử giữa Cục Thuế TP. Hà Nội, Sở Tài chính và các tổ chức tín dụng. Mục tiêu giảm ít nhất 45% thời gian thanh tra trực tiếp tại trụ sở doanh nghiệp trong giai đoạn 2026-2027, hạn chế tối đa sự trùng lặp kiểm tra quá 1 lần mỗi năm theo quy định của Luật Kế toán.

Thứ ba, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Bộ Tài chính phối hợp cùng các hiệp hội nghề nghiệp siết chặt quy trình sát hạch chứng chỉ hành nghề kế toán, bắt buộc cập nhật kiến thức chuyên môn tối thiểu 40 giờ mỗi năm đối với kế toán trưởng, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ kế toán trưởng đạt chuẩn năng lực quốc tế lên 75% trước năm 2030.

Thứ tư, sửa đổi Nghị định 41/2018/NĐ-CP theo hướng tăng mức chế tài xử phạt hành chính đối với các hành vi lập hai hệ thống sổ kế toán, gian lận chứng từ điện tử, đồng thời thiết lập cơ chế tư vấn pháp lý kế toán miễn phí cho hơn 100.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa trên địa bàn Hà Nội.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, Ban Giám đốc và Giám đốc tài chính (CFO) của các doanh nghiệp: Giúp định hình mô hình tổ chức bộ máy kế toán phù hợp, lựa chọn chế độ kế toán chuẩn xác (giữa Thông tư 200 và Thông tư 133), giảm thiểu rủi ro xử phạt hành chính và tối ưu hóa hệ thống kiểm soát nội bộ.

Thứ hai, Kế toán trưởng và Chuyên viên kế toán: Cung cấp cẩm nang phân tích chuyên sâu về 6 nguyên tắc kế toán cốt lõi, kỹ năng xử lý điểm vênh giữa pháp luật kế toán và pháp luật thuế, cùng phương pháp lập báo cáo tài chính minh bạch theo chuẩn mực VAS.

Thứ ba, Cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Tài chính, Cục Thuế, Thanh tra Sở Tài chính Hà Nội): Cung cấp nguồn dữ liệu thực chứng và cơ sở lý luận vững chắc phục vụ công tác rà soát, sửa đổi Luật Kế toán 2015 và hoàn thiện cơ chế quản lý giám sát hành nghề kế toán.

Thứ tư, Giảng viên, Nghiên cứu sinh và Sinh viên ngành Luật Kinh tế, Kế toán - Kiểm toán: Cung cấp khung tài liệu tham khảo giá trị về phương pháp nghiên cứu pháp luật thực định kết hợp xã hội học pháp lý trên mẫu khảo sát thực tế tại đô thị lớn.

Câu hỏi thường gặp

Tiêu chuẩn bổ nhiệm Kế toán trưởng trong doanh nghiệp được quy định cụ thể như thế nào? Theo Điều 54 Luật Kế toán 2015, kế toán trưởng phải có phẩm chất đạo đức nghề nghiệp, có chứng chỉ bồi dưỡng kế toán trưởng và có chuyên môn từ trung cấp trở lên. Về kinh nghiệm thực tế, người có bằng đại học cần tối thiểu 2 năm công tác, người có bằng trung cấp hoặc cao đẳng cần ít nhất 3 năm kinh nghiệm kế toán chuyên nghiệp.

Điểm khác biệt căn bản giữa chế độ kế toán theo Thông tư 200 và Thông tư 133 là gì? Thông tư 200/2014/TT-BTC áp dụng cho mọi loại hình doanh nghiệp với hệ thống tài khoản đầy đủ, biểu mẫu báo cáo phức tạp phục vụ quản trị toàn diện. Ngược lại, Thông tư 133/2016/TT-BTC dành riêng cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, tinh giản tài khoản, mở rộng tính linh hoạt trong ghi nhận để giảm áp lực chi phí tuân thủ.

Doanh nghiệp có bắt buộc phải xây dựng đồng thời kế toán tài chính và kế toán quản trị không? Theo Khoản 2 Điều 9 Luật Kế toán 2015, pháp luật khuyến khích và quy định doanh nghiệp thực hiện cả kế toán tài chính và kế toán quản trị. Kế toán tài chính mang tính bắt buộc pháp lệnh để công khai số liệu cho bên ngoài, trong khi kế toán quản trị là công cụ nội bộ giúp lãnh đạo ra quyết định kinh doanh.

Các nguyên tắc kế toán cơ bản nào chi phối việc định giá tài sản của doanh nghiệp? Hai nguyên tắc chủ chốt là nguyên tắc giá gốc và nguyên tắc thận trọng. Giá gốc yêu cầu tài sản ghi nhận ban đầu theo chi phí thực tế bỏ ra. Nguyên tắc thận trọng yêu cầu lập đầy đủ các khoản dự phòng giảm giá tài sản nhưng không đánh giá tài sản cao hơn giá trị thực tế có thể thu hồi.

Hành vi giả mạo, tẩy xóa chứng từ kế toán bị xử lý như thế nào theo pháp luật hiện hành? Căn cứ Nghị định 41/2018/NĐ-CP, hành vi tẩy xóa, sửa chữa hoặc lập chứng từ không đúng thực tế bị phạt tiền từ 20 đến 30 triệu đồng đối với cá nhân. Trường hợp vi phạm nghiêm trọng nhằm trốn thuế hoặc trục lợi có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự theo Điều 221 Bộ luật Hình sự về tội vi phạm quy định kế toán gây hậu quả nghiêm trọng.

Kết luận

• Luận văn hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận về cấu trúc 3 cấp độ của pháp luật kế toán doanh nghiệp và 6 nguyên tắc hạch toán cốt lõi.
• Nghiên cứu phản ánh thực chứng tình hình tuân thủ pháp luật của 250 doanh nghiệp tại Hà Nội, chỉ rõ hơn 60% doanh nghiệp nhỏ vẫn xem nhẹ vai trò kế toán quản trị.
• Tác phẩm chỉ ra xung đột pháp lý giữa chuẩn mực kế toán (VAS 17) với pháp luật thuế và sự thiếu hụt tiêu chuẩn kiểm soát trong dịch vụ kế toán thuê ngoài.
• Đề xuất lộ trình chuyển đổi đồng bộ sang chuẩn mực báo cáo tài chính VFRS/IFRS và cơ chế số hóa dữ liệu giám sát giai đoạn 2026-2028.
• Đóng góp giải pháp hoàn thiện chế tài pháp lý, nâng tỷ lệ tuân thủ chuẩn mực kế toán tại Thủ đô đạt trên 95% trước năm 2030; khuyến khích các nhà quản trị và học viên nghiên cứu chi tiết toàn văn đề tài để vận dụng vào thực tiễn quản lý.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ KẾ TOÁN DOANH NGHIỆP VÀ PHÁP LUẬT VỀ KẾ TOÁN DOANH NGHIỆP 1. Những vấn đề lý luận về kế toán doanh nghiệp 1. Khái niệm, đặc trưng của kế toán và kế toán doanh nghiệp 1. Khái niệm kế toán và các loại hình kế toán Trong nền kinh tế hàng hóa vận hành theo cơ chế thị trường, các tài liệu kế toán được xác định như một tấm gương phản chiếu toàn bộ hoạt động kinh tế nói chung, quá trình sản xuất kinh doanh nói riêng.

Xét về phương diện lý thuyết, khái niệm “kế toán” có thể được tiếp cận và định nghĩa theo nhiều cách khác nhau. Dưới đây là một số định nghĩa tiêu biểu về “kế toán”: Trước đây, trong cơ chế kế hoạch hoá tập trung, khái niệm “kế toán”được giải thích như sau: “Kế toán là công việc ghi chép, tính toán, phản ánh bằng con số một cách liên tục, toàn diện và hệ thống các loại vật tư, tiền vốn và mọi hoạt động kinh tế, qua đó mà giám đốc nắm được tình hình thực hiện kế hoạch nhà nước, tình hình bảo vệ tài sản XHCN” [8, tr7]. Trong pháp luật thực định trước đây, tại Điều lệ tổ chức kế toán Nhà nước ban hành theo NĐ số 25- HĐBT cũng có khẳng định: “Kế toán là công việc ghi chép tính toán bằng con số dưới hình thức giá trị, hiện vật và thời gian lao động, chủ yếu dưới hình thức giá trị để phản ánh, kiểm tra tình hình vận động của các loại tài sản, quá trình và kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh, sử dụng vốn và kinh phí của Nhà nước cũng như của từng tổ chức xí nghiệp”. Theo Luật kế toán Việt Nam 2015: “Kế toán là việc thu thập xử lý, kiểm tra, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính dưới hình thức giá trị, hiện vật và thời gian lao động” (Điều 3 Luật Kế toán số 88/2015/QH13).

Như vậy, từ những khái niệm về kế toán nêu trên, ta có thể thấy rằng quan niệm về kế toán là tương đối khác nhau tùy thuộc vào cách tiếp cận của người nghiên cứu. 5 Trước đây người ta thường hiểu công việc kế toán chỉ gồm các nhiệm vụ giữ sổ sách kế toán, ghi chép, phân loại và tổng hợp các nghiệp vụ kinh tế phát sinh. Mục đích của kế toán trong cơ chế kinh tế kế hoạch hoá tập trung là nhằm cung cấp thông tin cho Nhà nước để kiểm tra tình hình thực hiện kế hoạch. Chức năng của kế toán trong nền kinh tế kế hoạch hóa là phản ánh và giám đốc tài sản XHCN và các hoạt động kinh tế.

Hiện nay, công việc kế toán được hiểu rộng hơn nhiều. Kế toán là một hệ thống thông tin dùng để đo lường, xử lý và truyền đạt những thông tin về tài chính của một đơn vị kế toán. Thông tin này giúp người sử dụng có thể đưa ra các quyết định hợp lý cho mình. Vì vậy, người kế toán ngày nay không chỉ quan tâm đến việc giữ sổ sách mà phải quan tâm đến toàn bộ các hoạt động như: việc hoạch định chương trình và giải quyết vấn đề; hướng sự quan tâm của lãnh đạo đến những điều cần lưu tâm, đánh giá và duyệt xét các hoạt động của đơn vị kế toán, kiểm tra sổ sách… Kế toán bao gồm việc thiết kế một hệ thống thông tin đáp ứng được nhu cầu của người sử dụng thông tin về kế toán ở cả trong và ngoài đơn vị kế toán.

Trong nền kinh tế thị trường, các đơn vị kế toán đều bình đẳng, mối quan hệ kinh tế tài chính của các đơn vị kế toán được mở rộng.