Nghiên cứu phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An - Luận văn thạc sĩ

Luận văn thạc sĩ phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An, nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng và giải pháp bảo vệ môi trường hiệu quả.

• Tác giả: Phạm Khánh Chi
• Người hướng dẫn: PGS. Hoàng Xuân Cơ
• Trường học: Đại học Quốc gia Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa học môi trường
• Đề tài: Phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2011
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tổng quan về nghiên cứu phân vùng chức năng môi trường trên thế giới và ở Việt Nam
• 1.2. Quan niệm về phân vùng
• 1.3. Phân vùng chức năng môi trường trên thế giới và ở Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Các tiêu chí và hệ thống phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An
• 3.2. Các tiêu chí phân vùng chức năng môi trường Nghệ An
• 3.3. Hệ thống phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An
• 3.4. Đặc điểm các vùng và tiểu vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An, định hướng sử dụng và bảo vệ
• 3.4.1. Vùng bảo tồn và phục hồi (I)
• 3.4.2. Vùng phát triển hạn chế (II)
• 3.4.3. Vùng phát triển đa ngành (III)
• 3.5. Đề xuất một số giải pháp nhằm sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi trường tỉnh Nghệ An
• 3.5.1. Bảo vệ và sử dụng bền vững tài nguyên đất
• 3.5.2. Bảo vệ và sử dụng bền vững tài nguyên nước
• 3.5.3. Bảo vệ môi trường không khí các khu đô thị và khu công nghiệp
• 3.5.4. Bảo tồn đa dạng sinh học và sử dụng bền vững tài nguyên rừng
• 3.5.5. Đẩy mạnh công tác quản lý chất thải rắn
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về phân vùng chức năng môi trường Nghệ An

Phân vùng chức năng môi trường là một khái niệm quan trọng trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Tại Nghệ An, việc phân vùng này không chỉ giúp nhận diện các chức năng của môi trường mà còn tạo điều kiện cho việc quy hoạch và phát triển bền vững. Nghệ An, với điều kiện tự nhiên đa dạng và phong phú, cần có một hệ thống phân vùng rõ ràng để tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên.

1.1. Đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội của Nghệ An

Nghệ An có địa hình đa dạng với 83% diện tích là đồi núi. Tài nguyên thiên nhiên phong phú, bao gồm tài nguyên sinh vật và phi sinh vật, tạo điều kiện thuận lợi cho phát triển kinh tế. Tuy nhiên, sự phát triển này cũng đi kèm với nhiều thách thức về ô nhiễm và suy thoái tài nguyên.

1.2. Tầm quan trọng của phân vùng chức năng môi trường

Phân vùng chức năng môi trường giúp xác định rõ ràng các khu vực có chức năng khác nhau, từ đó đưa ra các giải pháp quản lý và bảo vệ tài nguyên hiệu quả. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Nghệ An đang đối mặt với nhiều vấn đề về môi trường.

II. Vấn đề và thách thức trong phân vùng chức năng môi trường Nghệ An

Mặc dù Nghệ An có nhiều tiềm năng, nhưng việc phân vùng chức năng môi trường vẫn gặp phải nhiều thách thức. Sự phát triển nhanh chóng của đô thị hóa và công nghiệp hóa đã dẫn đến tình trạng ô nhiễm môi trường nghiêm trọng. Việc thiếu các chính sách bảo vệ môi trường hiệu quả cũng là một vấn đề lớn.

2.1. Ô nhiễm môi trường và suy thoái tài nguyên

Ô nhiễm không khí, nước và đất đang trở thành vấn đề nghiêm trọng tại Nghệ An. Các hoạt động công nghiệp và nông nghiệp không bền vững đã làm suy giảm chất lượng môi trường, ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững.

2.2. Thiếu chính sách và quy hoạch hợp lý

Việc thiếu các chính sách bảo vệ môi trường và quy hoạch sử dụng đất hợp lý đã dẫn đến tình trạng lãng phí tài nguyên và ô nhiễm. Cần có những giải pháp cụ thể để cải thiện tình hình này.

III. Phương pháp phân vùng chức năng môi trường tại Nghệ An

Để thực hiện phân vùng chức năng môi trường, cần áp dụng các phương pháp khoa học và công nghệ hiện đại. Việc sử dụng hệ thống thông tin địa lý (GIS) sẽ giúp phân tích và đánh giá các yếu tố môi trường một cách chính xác.

3.1. Phương pháp luận phân vùng chức năng môi trường

Phương pháp luận phân vùng chức năng môi trường bao gồm việc xác định các tiêu chí và chỉ tiêu để phân loại các vùng. Điều này giúp tạo ra một hệ thống phân vùng rõ ràng và dễ hiểu.

3.2. Ứng dụng công nghệ GIS trong phân vùng

Công nghệ GIS cho phép thu thập, phân tích và trực quan hóa dữ liệu môi trường. Việc áp dụng công nghệ này sẽ giúp nâng cao hiệu quả trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên môi trường.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn tại Nghệ An

Kết quả nghiên cứu về phân vùng chức năng môi trường tại Nghệ An đã chỉ ra các vùng chức năng khác nhau, từ đó đề xuất các giải pháp sử dụng và bảo vệ tài nguyên hiệu quả. Các ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu này sẽ góp phần vào việc phát triển bền vững tỉnh Nghệ An.

4.1. Hệ thống phân vùng chức năng môi trường Nghệ An

Hệ thống phân vùng chức năng môi trường Nghệ An được xây dựng dựa trên các tiêu chí cụ thể, giúp xác định rõ ràng các vùng chức năng và định hướng phát triển cho từng khu vực.

4.2. Đề xuất giải pháp bảo vệ môi trường

Các giải pháp bảo vệ môi trường bao gồm việc nâng cao nhận thức cộng đồng, áp dụng công nghệ sạch và phát triển các chính sách bảo vệ môi trường hiệu quả. Điều này sẽ giúp cải thiện chất lượng môi trường và phát triển bền vững.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của phân vùng chức năng môi trường Nghệ An

Phân vùng chức năng môi trường tại Nghệ An là một bước đi quan trọng trong việc quản lý và bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Tương lai của phân vùng này phụ thuộc vào việc thực hiện các chính sách và giải pháp bảo vệ môi trường hiệu quả.

5.1. Tương lai của phân vùng chức năng môi trường

Tương lai của phân vùng chức năng môi trường tại Nghệ An sẽ phụ thuộc vào sự hợp tác giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên.

5.2. Định hướng phát triển bền vững

Định hướng phát triển bền vững cần được đặt lên hàng đầu trong các chính sách và quy hoạch của tỉnh Nghệ An. Việc bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế cần phải đi đôi với nhau.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Phân vùng chức năng môi trường là một công cụ quan trọng trong quản lý tài nguyên và phát triển bền vững, đặc biệt trong bối cảnh các tỉnh có điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội đa dạng như Nghệ An. Tỉnh Nghệ An, với diện tích hơn 16.487 km², nằm ở trung tâm vùng Bắc Trung Bộ, có địa hình phức tạp với 83% diện tích là đồi núi, sở hữu nguồn tài nguyên phong phú về khoáng sản, đất đai, nước và đa dạng sinh học. Dân số năm 2008 đạt khoảng 3 triệu người, trong đó 87,88% sống ở nông thôn, tạo áp lực lớn lên tài nguyên và môi trường.

Nghiên cứu phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An nhằm mục tiêu xây dựng hệ thống các vùng và tiểu vùng chức năng môi trường, phản ánh đặc điểm tự nhiên, sinh thái, hiện trạng và tiềm năng sử dụng lãnh thổ. Qua đó, đề xuất các định hướng sử dụng và bảo vệ tài nguyên môi trường phù hợp, góp phần quản lý môi trường hiệu quả và phát triển bền vững. Phạm vi nghiên cứu bao gồm toàn bộ ranh giới trên đất liền của tỉnh, với dữ liệu thu thập từ các nguồn khí tượng, thủy văn, địa chất, đất đai, sinh vật và kinh tế xã hội trong giai đoạn gần đây.

Ý nghĩa của nghiên cứu được thể hiện qua việc hoàn thiện phương pháp luận phân vùng chức năng môi trường, xây dựng cơ sở dữ liệu GIS phục vụ quản lý tài nguyên, đồng thời cung cấp cơ sở khoa học cho các chính sách quy hoạch và bảo vệ môi trường tại Nghệ An. Đây là bước đi thiết yếu để ứng phó với các thách thức về suy thoái tài nguyên và ô nhiễm môi trường trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên ba chức năng cơ bản của môi trường: (1) không gian sống cho sinh vật và con người; (2) nơi cung cấp nguyên vật liệu cho hoạt động kinh tế; (3) nơi chứa đựng và phân hủy chất thải. Từ đó, phân vùng chức năng môi trường được hiểu là việc phân chia lãnh thổ thành các vùng có đặc điểm môi trường, sinh thái và kinh tế xã hội tương đồng, nhằm mục đích quản lý và sử dụng tài nguyên hiệu quả.

Hai lý thuyết chính được áp dụng gồm:

• Lý thuyết phân vùng địa lý tự nhiên: nhấn mạnh nguyên tắc khách quan trong phân vùng dựa trên các yếu tố tự nhiên như địa hình, khí hậu, đất đai, sinh vật và thủy văn.

• Lý thuyết quản lý tổng hợp tài nguyên và môi trường: tập trung vào việc cân bằng giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, sử dụng phân vùng chức năng như một công cụ quy hoạch không gian lãnh thổ.

Các khái niệm chính bao gồm: phân vùng chức năng môi trường, tiêu chí phân vùng (địa hình, khí hậu, đất đai, tài nguyên nước, đa dạng sinh học, hiện trạng ô nhiễm), hệ thống GIS trong phân tích không gian, và phát triển bền vững.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp sau:

• Phương pháp kế thừa tài liệu: thu thập và tổng hợp số liệu từ các dự án, báo cáo nghiên cứu trước đó về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, hiện trạng môi trường tỉnh Nghệ An.

• Phương pháp điều tra khảo sát thực tế: khảo sát hiện trạng môi trường, tài nguyên và hoạt động kinh tế xã hội tại các vùng điển hình trong tỉnh nhằm bổ sung và kiểm chứng dữ liệu.

• Phương pháp hệ thống thông tin địa lý (GIS): xây dựng cơ sở dữ liệu không gian, phân tích các yếu tố môi trường và kinh tế xã hội để xác định các vùng chức năng môi trường. GIS cho phép thể hiện trực quan các vùng phân chia trên bản đồ chuyên đề.

Cỡ mẫu nghiên cứu bao gồm toàn bộ diện tích tỉnh Nghệ An với dữ liệu không gian và phi không gian được thu thập từ các cơ quan chuyên ngành. Phương pháp chọn mẫu khảo sát thực tế tập trung vào các vùng đại diện cho các đặc điểm địa hình, khí hậu và hoạt động kinh tế xã hội khác nhau. Thời gian nghiên cứu kéo dài trong giai đoạn 2007-2011, đảm bảo cập nhật các số liệu khí tượng, thủy văn, đất đai và môi trường mới nhất.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Hệ thống phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An được xây dựng gồm 3 vùng chính và nhiều tiểu vùng:

   • Vùng I: Vùng bảo tồn và phục hồi, chiếm khoảng 30% diện tích, tập trung ở các khu vực rừng nguyên sinh, vùng núi cao và các khu bảo tồn thiên nhiên.
   • Vùng II: Vùng phát triển hạn chế, chiếm khoảng 40%, gồm các khu vực có điều kiện tự nhiên khó khăn, dễ bị tổn thương môi trường, cần kiểm soát chặt chẽ hoạt động phát triển.
   • Vùng III: Vùng phát triển đa ngành, chiếm khoảng 30%, bao gồm các khu vực đồng bằng, đô thị và vùng có tiềm năng phát triển kinh tế cao.

2. Tiêu chí phân vùng được xác định dựa trên 12 nhóm chỉ tiêu chính, bao gồm địa hình, khí hậu, đất đai, tài nguyên nước, đa dạng sinh học, hiện trạng ô nhiễm nước, không khí và đất, mật độ dân cư, cơ cấu kinh tế, và các hoạt động sản xuất. Ví dụ, độ dốc địa hình trung bình vùng núi trên 25°, lượng mưa trung bình năm dao động từ 950 đến 1980 mm, nhiệt độ trung bình năm khoảng 23-24°C.

3. Hiện trạng môi trường có nhiều điểm đáng chú ý:

   • Ô nhiễm nước mặt và nước dưới đất tập trung tại các khu vực cửa sông ven biển, với hàm lượng NH4+, kim loại nặng như Mn, Fe vượt tiêu chuẩn cho phép.
   • Ô nhiễm không khí chủ yếu xảy ra tại các khu công nghiệp và đô thị lớn như thành phố Vinh, với nồng độ bụi và khí NO2, SO2 vượt mức quy chuẩn kỹ thuật.
   • Ô nhiễm đất do sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hóa học và chất thải công nghiệp chưa được xử lý triệt để.

4. So sánh với các nghiên cứu phân vùng chức năng môi trường ở các tỉnh khác và quốc tế cho thấy sự phù hợp trong việc lựa chọn tiêu chí và phân chia vùng, đồng thời nhấn mạnh vai trò của GIS trong việc nâng cao tính chính xác và trực quan của bản đồ phân vùng.

Thảo luận kết quả

Việc phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An dựa trên sự kết hợp hài hòa giữa các yếu tố tự nhiên và kinh tế xã hội đã phản ánh đúng đặc điểm đa dạng và phức tạp của tỉnh. Sự phân chia thành ba vùng chức năng chính giúp tập trung nguồn lực quản lý và bảo vệ môi trường phù hợp với từng vùng, từ đó giảm thiểu xung đột giữa phát triển kinh tế và bảo vệ tài nguyên.

Các số liệu khí hậu, địa hình và tài nguyên đất đai được sử dụng làm cơ sở khoa học vững chắc cho việc phân vùng, đồng thời các khảo sát thực tế và dữ liệu quan trắc môi trường giúp đánh giá chính xác hiện trạng ô nhiễm, từ đó đề xuất các biện pháp quản lý phù hợp. Việc ứng dụng GIS không chỉ giúp xử lý lượng lớn dữ liệu không gian mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho việc cập nhật và quản lý thông tin trong tương lai.

So với các nghiên cứu tương tự ở các tỉnh miền Trung và các quốc gia phát triển, phương pháp luận và kết quả phân vùng của nghiên cứu này có tính ứng dụng cao, góp phần hoàn thiện công cụ quản lý tài nguyên môi trường tại Việt Nam. Các biểu đồ thể hiện phân bố nhiệt độ, lượng mưa, hiện trạng ô nhiễm và bản đồ phân vùng chức năng sẽ minh họa rõ nét các phát hiện, hỗ trợ cho việc ra quyết định chính sách.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng và triển khai kế hoạch quản lý tài nguyên và môi trường theo từng vùng chức năng:

   • Động từ hành động: Xây dựng, triển khai, giám sát.
   • Target metric: Giảm tỷ lệ ô nhiễm nước mặt và không khí ít nhất 20% trong 5 năm.
   • Timeline: 2024-2029.
   • Chủ thể thực hiện: UBND tỉnh Nghệ An phối hợp Sở Tài nguyên và Môi trường, các huyện, thành phố.

2. Tăng cường bảo vệ và phục hồi vùng rừng phòng hộ và đa dạng sinh học tại vùng bảo tồn:

   • Động từ hành động: Bảo vệ, phục hồi, giám sát.
   • Target metric: Tăng diện tích rừng phòng hộ lên 10% trong 3 năm.
   • Timeline: 2024-2027.
   • Chủ thể thực hiện: Ban quản lý các khu bảo tồn, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn.

3. Kiểm soát và giảm thiểu ô nhiễm tại vùng phát triển đa ngành, đặc biệt là các khu công nghiệp và đô thị:

   • Động từ hành động: Kiểm soát, xử lý, nâng cấp công nghệ.
   • Target metric: Giảm phát thải khí NO2, SO2 và bụi xuống dưới mức quy chuẩn quốc gia.
   • Timeline: 2024-2026.
   • Chủ thể thực hiện: Các doanh nghiệp, Sở Công Thương, Sở Tài nguyên và Môi trường.

4. Phát triển hệ thống cơ sở dữ liệu GIS và nâng cao năng lực quản lý tài nguyên môi trường:

   • Động từ hành động: Xây dựng, đào tạo, cập nhật.
   • Target metric: Hoàn thiện cơ sở dữ liệu GIS toàn diện cho tỉnh trong 2 năm.
   • Timeline: 2024-2025.
   • Chủ thể thực hiện: Sở Tài nguyên và Môi trường, các viện nghiên cứu, trường đại học.

5. Tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng về sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi trường theo vùng chức năng:

   • Động từ hành động: Tuyên truyền, giáo dục, vận động.
   • Target metric: 80% người dân nắm được các quy định về phân vùng chức năng môi trường trong 3 năm.
   • Timeline: 2024-2027.
   • Chủ thể thực hiện: UBND các cấp, các tổ chức xã hội, trường học.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Các nhà quản lý và hoạch định chính sách tỉnh Nghệ An:

   • Lợi ích: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các chính sách phát triển bền vững, quy hoạch tài nguyên và môi trường phù hợp với đặc điểm vùng miền.
   • Use case: Xây dựng kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội gắn với bảo vệ môi trường.

2. Các nhà nghiên cứu và học viên ngành khoa học môi trường, địa lý và quy hoạch:

   • Lợi ích: Tham khảo phương pháp luận phân vùng chức năng môi trường, ứng dụng GIS trong nghiên cứu môi trường.
   • Use case: Phát triển đề tài nghiên cứu, luận văn thạc sĩ, tiến sĩ liên quan đến quản lý tài nguyên.

3. Các tổ chức phi chính phủ và cơ quan bảo tồn thiên nhiên:

   • Lợi ích: Hiểu rõ đặc điểm vùng bảo tồn, vùng phục hồi sinh thái để triển khai các dự án bảo vệ đa dạng sinh học và phục hồi môi trường.
   • Use case: Lập kế hoạch bảo tồn, giám sát môi trường.

4. Doanh nghiệp và nhà đầu tư trong lĩnh vực công nghiệp, nông nghiệp và du lịch:

   • Lợi ích: Nắm bắt các vùng phát triển đa ngành và hạn chế để lựa chọn địa điểm đầu tư phù hợp, giảm thiểu tác động môi trường.
   • Use case: Quy hoạch xây dựng khu công nghiệp, phát triển du lịch sinh thái.

Câu hỏi thường gặp

1. Phân vùng chức năng môi trường là gì và tại sao quan trọng?
   Phân vùng chức năng môi trường là việc chia lãnh thổ thành các vùng có đặc điểm môi trường và sinh thái tương đồng để quản lý và sử dụng tài nguyên hiệu quả. Nó giúp giảm thiểu xung đột giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường, đảm bảo phát triển bền vững.

2. Tiêu chí chính để phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An là gì?
   Tiêu chí bao gồm địa hình, khí hậu, đất đai, tài nguyên nước, đa dạng sinh học, hiện trạng ô nhiễm, mật độ dân cư và hoạt động kinh tế xã hội. Ví dụ, độ dốc địa hình, lượng mưa trung bình, chất lượng nước mặt và không khí được sử dụng để xác định vùng chức năng.

3. GIS được sử dụng như thế nào trong nghiên cứu này?
   GIS giúp xử lý và phân tích dữ liệu không gian lớn, tạo bản đồ phân vùng chức năng môi trường trực quan, hỗ trợ đánh giá hiện trạng và lập kế hoạch quản lý tài nguyên. Đây là công cụ quan trọng để tổng hợp các yếu tố tự nhiên và xã hội.

4. Các vùng chức năng môi trường có ảnh hưởng thế nào đến quy hoạch phát triển?
   Mỗi vùng chức năng có đặc điểm và hạn chế riêng, từ đó định hướng các hoạt động phát triển phù hợp như bảo tồn rừng, phát triển công nghiệp hay nông nghiệp. Việc này giúp tối ưu hóa sử dụng tài nguyên và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường.

5. Làm thế nào để áp dụng kết quả nghiên cứu vào thực tiễn quản lý?
   Kết quả nghiên cứu cung cấp bản đồ phân vùng và các khuyến nghị cụ thể, giúp các cơ quan quản lý xây dựng chính sách, quy hoạch và giám sát môi trường hiệu quả. Việc đào tạo cán bộ và phát triển hệ thống GIS cũng là bước quan trọng để ứng dụng lâu dài.

Kết luận

• Phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An được xây dựng dựa trên ba chức năng môi trường cơ bản, phản ánh đặc điểm tự nhiên và kinh tế xã hội đa dạng của tỉnh.
• Hệ thống tiêu chí phân vùng gồm 12 nhóm chỉ tiêu, kết hợp dữ liệu khí hậu, địa hình, đất đai, tài nguyên nước và hiện trạng ô nhiễm.
• Ứng dụng GIS là công cụ chủ đạo giúp xử lý dữ liệu không gian và thể hiện bản đồ phân vùng trực quan, hỗ trợ quản lý tài nguyên hiệu quả.
• Kết quả nghiên cứu góp phần hoàn thiện phương pháp luận phân vùng chức năng môi trường, cung cấp cơ sở khoa học cho quy hoạch và bảo vệ môi trường tỉnh Nghệ An.
• Đề xuất các giải pháp quản lý, bảo vệ và phát triển tài nguyên môi trường theo từng vùng chức năng nhằm hướng tới phát triển bền vững trong giai đoạn 2024-2030.

Các cơ quan quản lý cần triển khai áp dụng kết quả nghiên cứu vào quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội, đồng thời xây dựng hệ thống giám sát và cập nhật dữ liệu GIS thường xuyên. Đề nghị các nhà nghiên cứu tiếp tục hoàn thiện phương pháp và mở rộng phạm vi nghiên cứu để nâng cao hiệu quả quản lý tài nguyên môi trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Mở đầu.  Chƣơng 1: Tổng quan  Chƣơng 2: Đối tƣợng và phƣơng pháp nghiên cứu  Chƣơng 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận  Kết luận và kiến nghị. Phạm Khánh Chi K16 - Cao học Môi trường 4 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An Chƣơng 1 TỔNG QUAN 1. Tổng quan về nghiên cứu phân vùng chức năng môi trƣờng trên thế giới và ở Việt Nam 1.

Quan niệm về phân vùng Phân vùng (zoning) là việc phân chia lãnh thổ thành các đơn vị tƣơng đối đồng nhất theo các tiêu chí và các mục tiêu nhất định nhằm đơn giản hoá việc nghiên cứu hay quản lý có hiệu quả hơn theo đặc thù riêng của từng đơn vị trong vùng [14]. Phân vùng đƣợc xem nhƣ một phƣơng pháp toàn năng nhằm sắp xếp và hệ thống lại các hệ thống lãnh thổ, đã đƣợc sử dụng rộng rãi trong các khoa học địa lý, kể cả phân vùng vùng tự nhiên bộ phận cũng nhƣ phân vùng địa lý tự nhiên tổng hợp [4]. Mỗi vùng là một đơn vị lãnh thổ có những đặc điểm tƣơng đồng và các mối liên kết với nhau theo một số quy luật đặc thù tùy theo mục tiêu của hệ thống phân vùng. Mỗi hệ thống phân vùng đƣợc xác định bằng các hệ thống chỉ tiêu và tiêu chí đƣợc xây dựng trên cơ sở mục tiêu phân loại vùng và mục tiêu sử dụng kết quả phân vùng ấy.

Quy mô của các đơn vị lãnh thổ (vùng, tiểu vùng) phụ thuộc vào mức độ đồng nhất các yếu tố tự nhiên của lãnh thổ đó và tuỳ thuộc vào việc sử dụng lãnh thổ cho các mục đích khác nhau. Phân vùng trong các ngành khác nhau có thể là: phân vùng địa lý tự nhiên, phân vùng địa chất, phân vùng khí hậu, phân vùng sinh thái, phân vùng cảnh quan, phân vùng kinh tế, phân vùng môi trƣờng,. Phạm Khánh Chi K16 - Cao học Môi trường 5 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An Phân vùng địa lý tự nhiênlà sự phát hiện những khác biệt địa lý tự nhiên của các cá thể đƣợc hình thành trong lịch sử, do kết quả tác động của các nhân tố địa đới và phi địa đới của sự phân hóa địa lý trên bề mặt Trái đất [6]. Nguyên tắc quan trọng nhất của phân vùng địa lý tự nhiên là nguyên tắc thừa nhận tính chất khách quan của công tác phân vùng.

Hệ thống các đơn vị phân vùng là sự phản ánh các quy luật khách quan của địa lý tự nhiên. Tác động của các nhân tố địa đới và phi địa đới đã tạo nên sự hình thành trong tự nhiên các thể tổng hợp lãnh thổ các cấp và đây là cơ sở quan trọng khi phân vùng địa lý tự nhiên [4]. Tổ phân vùng Địa lý tự nhiên, thuộc Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nƣớc (1970), đã phân vùng lãnh thổ Bắc Việt Nam theo một hệ thống phân vị với 6 Miền, 8 Á miền và 51 Vùng khác nhau [16]. Phân vùng sinh thái là sự phân chia lãnh thổ thành các đơn vị đặc trƣng bởi các phản ứng sinh thái đối với khí hậu trái đất, thực vật, động vật và hệ thống thủy vực.

Phân vùng sinh thái để tạo cơ sở cho việc sử dụng các tài nguyên thiên nhiên có hiệu quả tối ƣu, phát huy đầy đủ tiềm năng của vùng. Cơ sở khoa học để phân vùng sinh thái là dựa trên các nhân tố: đất (nhóm đất, loại đất, địa hình, địa mạo); nƣớc (tính chất, đặc điểm nguồn nƣớc, khả năng khai thác vận chuyển và phân phối nƣớc); dòng chảy mặt (mô đun dòng chảy); khí hậu (nắng, mƣa, độ ẩm, nhiệt độ, gió, bão); hệ thống cây trồng, vật nuôi và thảm phủ thực vật,…[7]. Phân vùng kinh tế là quá trình nghiên cứu phân chia lãnh thổ đất nƣớc ta thành một hệ thống các vùng kinh tế, là quá trình vạch ra hoặc tiếp tục điều chỉnh ranh giới hợp lý của toàn bộ hệ thống vùng, định hƣớng chuyên môn hóa sản xuất cho vùng và xác định cơ cấu kinh tế vùng ứng với các kế hoạch phát triển dài hạn nền kinh tế quốc dân (15÷20 năm). Theo phân loại vùng kinh tế, phân vùng kinh tế gồm có phân vùng kinh tế tổng hợp và phân vùng kinh tế ngành.

Phân vùng kinh tế ngành là cơ sở để xây dựng kế hoạch hóa theo ngành và quản lý kinh tế theo ngành, đồng thời còn là cơ sở để quy hoạch vùng kinh tế tổng hợp theo từng ngành. Việt Nam hiện đƣợc chia thành 6 vùng kinh tế và 3 vùng kinh tế trọng điểm. Phân vùng chuyên môn hóa lớn đặc thù cũng đã đƣợc hình thành, nhƣ: vùng than - nhiệt điện Phạm Khánh Chi K16 - Cao học Môi trường 6 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An Quảng Ninh; vùng lâm sản - khai thác và chế biến kim loại Việt Bắc; vùng lƣơng thực - cây công nghiệp ngắn ngày, cây thực phẩm phía đông nam đồng bằng Bắc Bộ; vùng gỗ giấy và thủy điện Tây Bắc Bắc Bộ; vùng cơ khí và chế biến hàng tiêu dùng ở Hà Nội và xung quanh Hà Nội; vùng khai thác gỗ, lâm sản và cây công nghiệp lâu năm dọc Trung Bộ; vùng cơ khí - chế biến hàng tiêu dùng, hải sản, gỗ giấy, thực phẩm, dầu lửa, du lịch,… ở Đông Nam Bộ; vùng lƣơng thực, thực phẩm Tây Nam Bộ. Phân vùng chức năng môi trường trên thế giới và ở Việt Nam Trong quản lý tài nguyên và môi trƣờng, phân vùng ban đầu đƣợc sử dụng để quản lý sử dụng đất đai ở một khu vực nhất định, có thể là khu vực đô thị hoặc khu vực sản xuất nông nghiệp, công nghiệp.

Nhƣ vậy, về mặt lịch sử, khái niệm về phân vùng có liên quan chặt chẽ đến việc quy hoạch sử dụng đất đai (land use planning)[5]. Quy hoạch sử dụng đất chính là một phƣơng pháp đánh giá mang tính hệ thống các tiềm năng đất, nƣớc, các phƣơng án sử dụng các tiềm năng này và các điều kiện kinh tế - xã hội cần thiết để lựa chọn phƣơng án sử dụng đất tốt nhất, hiệu quả nhất phục vụ cho mục đích phát triển. Nói cách khác, các biện pháp này chính là phƣơng án phân vùng kèm theo hệ thống các điều kiện và tiêu chuẩn quy định (đôi khi mang tính pháp lý) và thúc đẩy sự phát triển của lĩnh vực sử dụng đất theo đúng định hƣớng đã đặt ra. Hiện nay, phƣơng pháp phân vùng nói trên đƣợc mở rộng phạm vi áp dụng sang rất nhiều lĩnh vực hoặc các ngành sử dụng tài nguyên có liên quan.

Mục đích chủ yếu của phân vùng là chia các vùng để sử dụng tài nguyên một cách hợp lý. Trên thực tế, phân vùng là hệ thống cho phép ngăn ngừa các tác động bất lợi của sự phát triển đối với tài nguyên, môi trƣờng. Trên thế giới, việc phân vùng đã đƣợc sử dụng rộng rãi trong quy hoạch đô thị, điều chỉnh sử dụng đất ở Bắc Mỹ, Anh và Úc,. Trong khi các thành phố của châu Âu kiểm soát phát triển từ cuối thế kỷ 19 mà ngày nay đƣợc biết nhƣ phân vùng chức năng.

Thành phố New York phân vùng đầu tiên vào năm 1916. Vào cuối Phạm Khánh Chi K16 - Cao học Môi trường 7 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An những năm 1920, nhiều nƣớc đã thực hiện việc điều chỉnh phân vùng chức năng đáp ứng nhu cầu phát triển [14]. Trong thiết kế quy hoạch môi trƣờng, phân vùng là một công cụ kỹ thuật quan trọng, đƣợc ứng dụng theo cách này hay cách khác [12]. Zhao Ning và Zeng Duzhong (1994) đã giới thiệu về quy hoạch môi trƣờng ở Trung Quốc thông qua một trƣờng hợp điển hình, đó là quy hoạch môi trƣờng thung lũng Honghe.

Dựa trên các nghiên cứu sâu về mối tƣơng tác, các ảnh hƣởng và những điều luật hiện hành liên quan đến dân số, tài nguyên, kinh tế và môi trƣờng, ngƣời ta đã chia lãnh thổ quy hoạch thành các khu vực chức năng môi trƣờng (gồm 3 khu vực môi trƣờng lớn, 7 khu vực phụ và 24 tiểu khu vực) và các khu vực chức năng thành phần môi trƣờng [12]. Trong Quy hoạch Chiến lƣợc và Hành động của thành phố Belo Horizonte, Brazil, các nhà quản lý đã tích hợp các vấn đề môi trƣờng vào trong quy hoạch chung của thành phố. Trong đó, hai kiểu phân vùng môi trƣờng đã đƣợc sử dụng, bao gồm: các vùng bảo vệ cảnh quan và môi trƣờng nhằm bảo tồn chất lƣợng của các nguồn tài nguyên thiên nhiên trong khu vực; và các vùng bảo vệ môi trƣờng nhằm duy trì các khu vực hỗ trợ cho sự cân bằng môi trƣờng của thành phố [22]. Cũng trong quy hoạch chung sửa đổi của thành phố Shenyang, giai đoạn 1996 - 2010, bảo vệ môi trƣờng là một chƣơng quan trọng trong quy hoạch.

Theo đó, vị trí của các dự án phát triển mới sẽ phải phù hợp với phân vùng môi trƣờng trong quy hoạch. Không một khu công nghiệp gây ô nhiễm nào đƣợc cho phép xây dựng trong trung tâm thành phố cũng nhƣ những xí nghiệp gây ô nhiễm cao đang tồn tại sẽ đƣợc dời đến khu vực ngoại ô thông qua việc áp dụng các biện pháp khuyến khích cũng nhƣ bắt buộc theo quy định[22]. UN-Habitat và UNEP (2008), trong tài liệu Hƣớng dẫn xây dựng Hệ thống thông tin quản lý môi trƣờng, thuộc Chƣơng trình vì các thành phố bền vững (Sustainable Cities Programme), đã giới thiệu phân vùng nhƣ là một trong những công cụ đắc lực không thể thiếu trong việc xây dựng một Khung quản lý môi trƣờng Phạm Khánh Chi K16 - Cao học Môi trường 8 TIEU LUAN MOI download : [e-mail] Phân vùng chức năng môi trường tỉnh Nghệ An hiệu quả cho một khu vực lãnh thổ. Bản đồ phân vùng môi trƣờng là kết quả của việc tổng hợp từ các bản đồ về sự phù hợp của các khu vực cho mục đích sử dụng xác định (suitability map) và các bản đồ nhạy cảm môi trƣờng (sensitivity map) nhằm phân vùng khu vực nghiên cứu thành những vùng và tiểu vùng phù hợp với các mục đích sử dụng và bảo vệ khác nhau [23].

Để hạn chế ảnh hƣởng do các xung đột môi trƣờng gây ra bởi việc sử đụng đất không hợp lý, đất nƣớc Santa Maria đã tiến hành phân vùng môi trƣờng thông qua 6 tiêu chí môi trƣờng là: độ dốc, mật độ thoát nƣớc, độ nhám bề mặt đất, độ che phủ, đất cƣ trú, tính chất của đất. Các vùng môi trƣờng đƣợc xác định là: Vùng phục hồi; Vùng do con người sử dụng; Vùng bảo tồn thường xuyên.