Tổng quan nghiên cứu

Ngành du lịch Việt Nam trong giai đoạn 2015-2019 ghi nhận tốc độ tăng trưởng khách quốc tế bình quân 22,7% mỗi năm, đạt mốc kỷ lục 18 triệu lượt khách vào năm 2019 với mức tăng 16,2% so với năm 2018. Du lịch sinh thái nông nghiệp nổi lên như một hướng đi chiến lược giúp gia tăng chuỗi giá trị nông sản và bảo tồn văn hóa bản địa. Tuy nhiên, tại vùng chuyên canh bưởi đặc sản cù lao Tân Triều thuộc huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai với quy mô hơn 400 ha, hoạt động du lịch sinh thái nông hộ vẫn phát triển manh mún, mang tính tự phát và tỷ lệ nông hộ chủ động tham gia mô hình mới chỉ đạt khoảng 32%.

Vấn đề đặt ra là nhận diện chính xác các rào cản và động lực thúc đẩy nông dân chuyển đổi từ phương thức canh tác thuần túy sang mô hình kinh tế tích hợp đa giá trị. Đề tài tập trung vào ba mục tiêu cụ thể: đánh giá thực trạng phát triển du lịch sinh thái tại địa phương, lượng hóa mức độ tác động của các nhân tố kinh tế - xã hội đến ý định tham gia của nông hộ, và đề xuất hệ thống giải pháp nâng cao tỷ lệ tham gia mô hình lên trên 50% trong giai đoạn tới.

Phạm vi không gian nghiên cứu được thực hiện trực tiếp tại cù lao Tân Triều, xã Tân Bình, huyện Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai. Phạm vi thời gian nghiên cứu kéo dài từ ngày 23/09/2022 đến ngày 11/01/2023. Ý nghĩa thực tiễn của nghiên cứu thể hiện qua việc cung cấp luận cứ định lượng khoa học giúp chính quyền địa phương hoàn thiện chính sách hỗ trợ tín dụng, ổn định mức giá tiêu thụ bưởi đặc sản đạt từ 45.000 đồng/kg trở lên và phát triển sinh kế bền vững cho 100% cộng đồng cư dân nông thôn.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng Thuyết hành vi có kế hoạch (TPB) của Ajzen kết hợp với Khung phân tích sinh kế bền vững (SLA) của DFID. Mô hình lý thuyết xác định hành vi tham gia mô hình kinh tế mới của nông hộ chịu sự chi phối trực tiếp từ nhận thức lợi ích, nguồn lực sản xuất và các yếu tố hỗ trợ từ môi trường thể chế. Bốn khái niệm cốt lõi được vận dụng xuyên suốt đề tài gồm:

  1. Du lịch sinh thái nông nghiệp: Hình thức du lịch có trách nhiệm dựa vào cảnh quan vườn cây ăn trái bản địa gắn liền với trải nghiệm văn hóa và bảo tồn môi trường sinh thái.
  2. Chuỗi giá trị bưởi Tân Triều: Toàn bộ quá trình từ cung ứng giống, vật tư phân bón, thu hoạch đến chế biến ẩm thực và tiêu thụ tại vườn.
  3. Nhận thức đổi mới nông nghiệp: Mức độ hiểu biết và đánh giá của chủ hộ về tiềm năng kinh tế cùng các rủi ro phát sinh khi kết hợp làm du lịch.
  4. Hiệu quả kinh tế nông hộ: Đánh giá thông qua tỷ suất doanh thu trên chi phí trung gian (TR/IC) và tỷ suất thu nhập thuần trên chi phí trung gian (GPn/IC).

Mô hình nghiên cứu thiết lập 9 biến độc lập gồm: Tuổi chủ hộ, Trình độ học vấn, Diện tích đất trồng bưởi, Kinh nghiệm canh tác, Giá bán mong muốn khi làm du lịch, Nhận thức về mô hình du lịch sinh thái, Giới tính, Tình trạng vay vốn tín dụng và Tham gia tập huấn tại địa phương. Biến phụ thuộc là Ý định tham gia mô hình du lịch sinh thái nhận giá trị nhị phân 0 và 1.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu thứ cấp được thu thập từ niên giám thống kê huyện Vĩnh Cửu và báo cáo của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Đồng Nai năm 2022. Dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phỏng vấn trực tiếp 122 hộ nông dân trồng bưởi tại cù lao Tân Triều theo bảng câu hỏi cấu trúc soạn sẵn. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện được áp dụng, đảm bảo quy mô mẫu thỏa mãn công thức N lớn hơn 50 cộng 8 nhân m (với 9 biến độc lập, cỡ mẫu tối thiểu yêu cầu là 122 quan sát hợp lệ).

Phần mềm Excel và SPSS 20 được sử dụng để làm sạch dữ liệu, phân tích thống kê mô tả và ước lượng hồi quy Binary Logistic. Lý do lựa chọn mô hình hồi quy Binary Logistic thay vì hồi quy OLS thông thường là do biến phụ thuộc ở dạng biến định tính nhị phân (chỉ nhận giá trị 1 khi hộ có ý định tham gia và 0 khi không tham gia). Mô hình này không đòi hỏi các giả định khắt khe về phân phối chuẩn của phần dư và tính đồng nhất của phương sai sai số, đảm bảo ước lượng xác suất xảy ra hành vi đạt độ tin cậy thống kê cao nhất. Toàn bộ quy trình thu thập và xử lý số liệu được hoàn tất trong khoảng thời gian từ ngày 23/09/2022 đến ngày 11/01/2023.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Khảo sát thực tế 122 hộ trồng bưởi tại cù lao Tân Triều ghi nhận 38 hộ đã tham gia mô hình du lịch sinh thái, chiếm tỷ lệ 31,15% (xấp xỉ 32%), trong khi 84 hộ còn lại (tương đương 68,85%) vẫn duy trì canh tác truyền thống thuần túy.

Về đặc điểm nhân khẩu học, nam giới chiếm ưu thế tuyệt đối trong nhóm tham gia mô hình với tỷ lệ 84,21%, trong khi nữ giới chỉ chiếm 15,79%. Độ tuổi trung bình của các chủ hộ dao động chủ yếu từ 40 đến 50 tuổi (chiếm hơn 65% mẫu khảo sát). Đa số chủ hộ đạt trình độ học vấn từ trung học cơ sở trở lên và sở hữu bề dày kinh nghiệm canh tác từ 10 đến 15 năm trong nghề trồng bưởi đường lá cam và bưởi da xanh.

Về quy mô canh tác, nhóm hộ có diện tích đất trồng bưởi trên 10.000 m2 chiếm 10,6%, trong khi nhóm hộ có diện tích nhỏ dưới 1.000 m2 chỉ chiếm 0,6%. Có tới 86% nông hộ bày tỏ mong muốn giá bán bưởi khi kết hợp du lịch đạt từ 45.000 đồng/kg trở lên nhằm bù đắp chi phí chăm sóc theo hướng hữu cơ và cải tạo cảnh quan. Khoảng 72% hộ gặp khó khăn về nguồn vốn đầu tư ban đầu phục vụ chuyển đổi tiện ích đón tiếp khách du lịch.

Kết quả kiểm định hồi quy Binary Logistic với hệ số Nagelkerke R Square đạt mức tin cậy cao chứng minh 5 nhân tố có ý nghĩa thống kê ở mức ý nghĩa 5% và 10% tác động đến quyết định tham gia gồm: Tuổi chủ hộ (tác động âm), Diện tích canh tác (tác động dương), Nhận thức về mô hình du lịch sinh thái (tác động dương mạnh nhất), Tình trạng vay vốn (tác động dương) và Tham gia tập huấn tại địa phương (tác động dương).

Thảo luận kết quả

Thực tế phân tích chỉ ra rằng biến Nhận thức về mô hình du lịch sinh thái và Tham gia tập huấn kỹ thuật có mức độ ảnh hưởng quyết định đến hành vi của nông dân. Khi được trang bị đầy đủ kiến thức về du lịch trải nghiệm, người dân nhận thấy rõ lợi ích kép từ việc bán trái cây tươi tại vườn với mức giá cao hơn 20% đến 30% so với bán cho thương lái, kết hợp cung cấp dịch vụ ẩm thực đặc sản như gà hấp bưởi, gỏi bưởi và rượu bưởi.

Biến Tuổi chủ hộ mang hệ số hồi quy âm, phản ánh tâm lý e ngại thay đổi của nhóm nông dân cao tuổi trên 50 tuổi trước các yêu cầu khắt khe về kỹ năng tiếp thị và giao tiếp dịch vụ. Trái lại, diện tích đất canh tác càng lớn và việc tiếp cận các khoản vay ưu đãi giúp hộ gia đình tự tin đầu tư đồng bộ hệ thống lối đi, chòi nghỉ và khu trải nghiệm.

Kết quả này hoàn toàn tương thích với các kết luận của Trần Hoài Nam và cộng sự (2019) tại Lâm Đồng khi khẳng định nhận thức và khuyến nông là động lực hàng đầu thúc đẩy nông hộ tham gia thương mại công bằng. Phát hiện này cũng củng cố nghiên cứu của Nguyễn Đình Phúc và cộng sự (2016) về vai trò then chốt của nguồn vốn tín dụng (95,38%) và tập huấn khuyến nông (94,98%) trong liên kết sản xuất nông nghiệp.

Trong báo cáo thực nghiệm, toàn bộ cơ cấu mẫu và các trọng số hồi quy có thể được trực quan hóa hiệu quả thông qua biểu đồ tròn thể hiện phân bố giới tính (84,21% nam so với 15,79% nữ), biểu đồ cột thể hiện các phân nhóm thâm niên canh tác (10-15 năm), cùng bảng tổng hợp các hệ số Wald, hệ số Beta và mức ý nghĩa P-value từ kiểm định Omnibus đạt độ chính xác trên 85%.

Đề xuất và khuyến nghị

  1. Đẩy mạnh tổ chức các lớp tập huấn kỹ năng du lịch nông nghiệp chuyên sâu: Chi cục Phát triển Nông thôn phối hợp với Hội Nông dân huyện Vĩnh Cửu định kỳ tổ chức 4 khóa đào tạo mỗi năm trong giai đoạn 2023-2025. Chương trình tập trung hướng dẫn 100% hộ dân kỹ thuật canh tác bưởi VietGAP, nghiệp vụ lễ tân, kỹ năng giao tiếp và tiêu chuẩn vệ sinh an toàn thực phẩm.
  2. Mở rộng gói tín dụng ưu đãi hỗ trợ phát triển hạ tầng sinh thái: Ngân hàng Chính sách Xã hội và Quỹ Hỗ trợ Nông dân tỉnh Đồng Nai triển khai gói vay ưu đãi với mức lãi suất giảm từ 2% đến 3% mỗi năm, định mức vay từ 100 đến 200 triệu đồng trên mỗi hộ gia đình trong giai đoạn quý 1 đến quý 3 năm 2024 nhằm tạo điều kiện cho các nhà vườn cải tạo cảnh quan sinh thái và xây dựng khu vệ sinh đạt chuẩn.
  3. Thiết lập chuỗi liên kết bao tiêu giá và chuẩn hóa sản phẩm đặc sản: Ủy ban nhân dân xã Tân Bình chủ trì thành lập Tổ hợp tác du lịch sinh thái Tân Triều, ký kết hợp đồng 3 bên giữa nông hộ, hợp tác xã và các công ty lữ hành trước tháng 6 năm 2024. Đảm bảo mức giá sàn thu mua bưởi đặc sản ổn định từ 45.000 đến 55.000 đồng/kg, giúp nông dân yên tâm đầu tư dài hạn.
  4. Nâng cấp hạ tầng giao thông và số hóa quảng bá du lịch: Ủy ban nhân dân huyện Vĩnh Cửu bố trí vốn ngân sách giai đoạn 2024-2026 nâng cấp 100% hệ thống chiếu sáng và biển chỉ dẫn trên tuyến Hương lộ 9 và Hương lộ 7, đồng thời số hóa bản đồ du lịch làng bưởi Tân Triều, hướng tới mục tiêu thu hút trên 150.000 lượt khách tham quan mỗi năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

  1. Học viên cao học và nhà nghiên cứu chuyên ngành Kinh tế nông nghiệp: Cung cấp khung phân tích thực nghiệm chuẩn mực với mô hình hồi quy Binary Logistic trên bộ dữ liệu 122 hộ nông dân, đóng vai trò tài liệu tham khảo giá trị trong việc thiết kế bảng hỏi và xử lý định lượng kinh tế nông hộ.
  2. Cán bộ quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách du lịch - nông nghiệp: Khai thác các phát hiện thực tiễn trên vùng bưởi 400 ha để xây dựng quy hoạch phát triển du lịch cộng đồng tích hợp chương trình Mỗi xã một sản phẩm (OCOP) cấp huyện và cấp tỉnh.
  3. Ban quản trị Hợp tác xã nông nghiệp và các doanh nghiệp lữ hành: Vận dụng các chỉ số phân tích chi phí và mức giá kỳ vọng 45.000 đồng/kg để thiết kế các tour du lịch sinh thái nông nghiệp trọn gói, tối ưu hóa lợi ích kinh tế giữa doanh nghiệp và người nông dân.
  4. Các chủ nhà vườn trồng cây ăn trái quy mô nông hộ: Tham khảo bài học kinh nghiệm từ 38 hộ tiên phong để chủ động lập kế hoạch vay vốn, nâng cấp diện mạo vườn cây và đa dạng hóa nguồn thu từ dịch vụ trải nghiệm ẩm thực bản địa.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ nông hộ trồng bưởi tham gia mô hình du lịch sinh thái tại cù lao Tân Triều hiện nay là bao nhiêu? Theo kết quả điều tra thực tế từ 122 hộ trồng bưởi, tỷ lệ tham gia mô hình hiện chỉ đạt 31,15% (khoảng 32% tương ứng với 38 hộ). Phần lớn 84 hộ còn lại (chiếm 68,85%) vẫn duy trì hình thức bán quả tươi truyền thống do thiếu vốn đầu tư hạ tầng và chưa nắm vững kỹ năng làm dịch vụ du lịch.

Yếu tố nào có tác động mạnh mẽ nhất đến quyết định tham gia mô hình của nông hộ? Mô hình hồi quy Binary Logistic chỉ ra rằng Nhận thức của nông hộ về du lịch sinh thái và Tham gia tập huấn tại địa phương là hai yếu tố có tác động tích cực lớn nhất với mức ý nghĩa thống kê 5%. Nông dân hiểu rõ lợi ích kinh tế và được đào tạo bài bản có xác suất tham gia mô hình cao vượt trội.

Vì sao độ tuổi của chủ hộ lại có mối quan hệ nghịch biến với ý định tham gia mô hình? Các chủ hộ có độ tuổi trên 50 tuổi thường có tâm lý an phận, ngại tiếp cận phương thức kinh doanh mới và e ngại các rủi ro vận hành phức tạp của ngành dịch vụ du lịch. Ngược lại, nhóm chủ hộ từ 35 đến 45 tuổi có tính năng động cao và sẵn sàng đổi mới sáng tạo để gia tăng thu nhập.

Mức giá bưởi kỳ vọng mà người nông dân mong muốn khi tham gia mô hình là bao nhiêu? Khảo sát thực nghiệm ghi nhận hơn 86% số hộ mong muốn đạt mức giá bán ổn định từ 45.000 đồng/kg trở lên. Mức giá này cao hơn giá thương lái thu mua xô khoảng 15.000 đồng/kg, giúp bù đắp chi phí duy trì vườn bưởi xanh sạch đẹp phục vụ du khách tham quan.

Tại sao nghiên cứu lại lựa chọn mô hình hồi quy Binary Logistic để phân tích dữ liệu? Biến phụ thuộc trong đề tài là dạng biến nhị phân chỉ nhận hai giá trị gồm 1 (có tham gia) và 0 (không tham gia). Mô hình Binary Logistic là công cụ chuẩn xác nhất để ước lượng xác suất xảy ra biến cố trên cỡ mẫu 122 quan sát mà không vi phạm các giả định tuyến tính cổ điển.

Kết luận

  • Luận văn đánh giá toàn diện tiềm năng kinh tế và thực trạng phát triển du lịch sinh thái trên vùng chuyên canh 400 ha bưởi đặc sản tại cù lao Tân Triều, ghi nhận tỷ lệ hộ tham gia hiện đạt 31,15%.
  • Lượng hóa thành công tác động của 5 nhân tố kinh tế - xã hội then chốt trên 122 hộ khảo sát thông qua mô hình hồi quy Binary Logistic, khẳng định vai trò vượt trội của công tác tập huấn và nhận thức cộng đồng.
  • Cung cấp cơ sở dữ liệu thực nghiệm về cơ cấu sản xuất, nhu cầu vay vốn ưu đãi và mức giá kỳ vọng 45.000 đồng/kg của các nhà vườn bản địa.
  • Đề xuất hệ thống 4 giải pháp đồng bộ triển khai theo lộ trình từ năm 2023 đến năm 2026 nhằm nâng cấp hạ tầng, hỗ trợ tín dụng và thu hút trên 150.000 lượt du khách mỗi năm.
  • Chính quyền địa phương, các hợp tác xã và nông hộ cần nhanh chóng phối hợp chặt chẽ để mở rộng mô hình canh tác bưởi sinh thái, góp phần nâng cao đời sống nông dân và thúc đẩy kinh tế nông thôn Đồng Nai phát triển bền vững.