đặt vấn đề là sản phẩm của lao động mang hình thức hàng hóa như thế nào và vì sao lại như vậy, mà chỉ giới hạn ở sự phân tích lượng giá trị… Có thể nói, một trong những hạn chế lớn nhất của họ là ở chỗ đã coi lao động là hàng hóa. Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lênin về sức lao động và hàng hoá sức lao động 1. Khái niệm về sức lao động C.Mác viết: “Sức lao động hay năng lực lao động là toàn bộ những năng lực thể chất và tinh thần tồn tại trong một cơ thể, trong một con người đang sống và được người đó đem ra vận dụng mỗi khi sản xuất ra một giá trị sử dụng nào đó" [13, tr. Trong khái niệm trên, C.Mác đã chỉ rõ sức lao động của con người được cấu thành bởi hai bộ phận: thể chất và tinh thần.
Hai bộ phận này thống nhất trong một cơ thể sống. Trong đó sức lao động là yếu tố tiềm năng của mỗi con người, nó phải được biểu hiện ra bên ngoài thông qua quá trình con người tiến hành lao động sản xuất. Như vậy, sức lao động của mỗi con người đang sống chỉ được người khác nhận biết khi nó tham gia sản xuất ra một giá trị sử dụng nào đó. Còn lao động là "quá trình tiêu dùng sức lao động - quá trình diễn ra giữa con người và tự nhiên, một quá trình trong đó, bằng hoạt động của chính mình, con người làm trung gian điều tiết và kiểm tra sự trao đổi chất giữa họ và tự nhiên" [13, tr.265-266]; nói cách khác, lao động là sự 6 vận dụng sức lao động, sự tiêu hao thể lực, trí lực, năng lực chuyên môn của người lao động vào những mục đích nhất định, sản xuất ra những giá trị sử dụng nhất định.
Trong bất kỳ xã hội nào, sức lao động cũng đều là điều kiện chủ yếu của sản xuất. Trong quá trình sản xuất, con người không chỉ tác động đến thiên nhiên xung quanh mình, mà còn phát triển kinh nghiệm sản xuất và kỹ năng lao động của mình. Lao động là quá trình hoạt động tự giác, hợp lý của con người, nhờ đó, con người làm thay đổi các đối tượng tự nhiên và làm cho chúng thích ứng để thỏa mãn nhu cầu của mình. Lao động là điều kiện đầu tiên và cơ bản của sự tồn tại của con người, của cả xã hội loài người.
Nhờ lao động, con người đã tách khỏi thế giới động vật, đã có thể chế ngự lực lượng tự nhiên và bắt chúng phục vụ lợi ích của mình, biết chế tạo công cụ lao động, có thể phát huy khả năng và kiến thức của mình; tất cả những điều đó gộp lại đã quyết định sự phát triển tiến bộ hơn nữa của xã hội. Quá trình lao động bao gồm ba yếu tố chủ yếu: 1) hoạt động hợp lý của con người, nghĩa là chính bản thân lao động; 2) đối tượng lao động; 3) tư liệu lao động mà con người dùng để tác động đến đối tượng lao động. Trong quá trình hoat động lao động để thu được tư liệu sinh hoạt, con người bắt đầu có quan hệ sản xuất giữa họ với nhau. Tính chất của lao động và hình thức kết hợp sức lao động với tư liệu sản xuất phụ thuộc vào phương thức sản xuất chiếm địa vị thống trị.
Như vậy, với những nội dung và tính chất như đã trình bày, lao động không thể là thứ mang ra để mua bán, nói cách khác, lao động không thể là hàng hóa. Sức lao động và lao động có mối qua hệ chặt chẽ với nhau: sức lao động là khả năng lao động tiềm ẩn trong bên trong người lao động, lao động là quá trình hiện thực hoá sức lao động. Sức lao động là hàng hoá còn lao động không phải là hàng hoá. Người công nhân bán sức lao động của mình cho nhà tư bản chứ không phải là bán lao động.
Sức lao động chỉ trở thành hàng hoá trong những điều kiện nhất định. Vậy điều kiện nào để sức lao động trở thành hàng hoá? 1. Điều kiện để sức lao động trở thành hàng hoá 7 Trong bất kỳ một hình thái kinh tế - xã hội nào thì sức lao động cũng là điều kiện cơ bản của sản xuất, nhưng chỉ trong những điều kiện lịch sử nhất định thì sức lao động mới trở thành hàng hoá. Những điều kiện đó là: Thứ nhất: Người lao động phải được tự do về thân thể.
Nghĩa là người lao động phải có quyền sở hữu sức lao động của mình và có quyền đem bán nó như một thứ hàng hoá đặc biệt. Mác viết: "Muốn cho người chủ sức lao động ấy có thể bán được nó với tư cách hàng hoá thì người đó phải có khả năng chi phối được sức lao động ấy, do đó người ấy phải là kẻ tự do sở hữu năng lực lao động của mình, thân thể của mình" [13, tr. Có như vậy người chủ sở hữu sức lao động mới được bình đẳng về mặt pháp lý với người chủ sở hữu tư liệu sản xuất để ký hợp đồng bán sức lao động của mình trong một thời gian nhất định. Thứ hai: Người lao động có sức lao động nhưng không có tư liệu sản xuất hoặc các của cải khác, do đó để duy trì cuộc sống của mình buộc họ phải đem bán sức lao động của mình cho người chủ sở hữu tư liệu sản xuất.
Sức lao động chỉ trở thành hàng hoá khi có đủ cả hai điều kiện trên ,vì nếu người lao động được tự do về thân thể mà lại có tư liệu sản xuất trong tay thì họ sẽ tự tiến hành sản xuất ra hàng hoá để bán chứ không bán sức lao động của mình. Sự xuất hiện của hàng hoá sức lao động đã đánh dấu một giai đoạn mới trong sự phát triển của nền sản xuất hàng hoá. Mác khẳng định: "Tư bản chỉ phát sinh ở nơi nào mà người chủ những tư liệu sản xuất và tư liệu sinh hoạt tìm thấy được người lao động tự do với tư cách là người bán sức lao động của mình trên thị trường và chỉ một điều kiện lịch sử ấy cũng bao trùm cả một lịch sử thế giới. Vì thế ngay từ lúc đầu mới xuất hiện, tư bản đã báo hiệu một thời đại đặc biệt của quá trình sản xuất xã hội" [13, tr.
Hai thuộc tính của hàng hoá sức lao động Cũng như các hàng hoá khác, hàng hoá sức lao động cũng có hai thuộc tính là giá trị và giá trị sử dụng. Giá trị của hàng hoá sức lao động 8 Giá trị của hàng hoá sức lao động do số lượng lao động xã hội cần thiết để sản xuất và tái sản xuất ra nó quyết định. Giá trị sức lao động được tính bằng giá trị của toàn bộ các tư liệu sinh hoạt cần thiết để sản xuất và tái sản xuất ra sức lao động, để duy trì đời sống của người công nhân làm thuê và gia đình anh ta. Nó bao gồm: - Giá trị những tư liệu sinh hoạt để duy trì cuộc sống của bản thân người lao động.
Trong quá trình lao động người lao động phải hao phí một lượng sức lực thần kinh, cơ bắp nhất định. sự hao phí đó cần phải được bù đắp lại để người công nhân tái sản xuất ra sức lao động của mình. Do đó người công nhân phải tiêu dùng những tư liệu sinh hoạt cần thiết: lương thực, thực phẩm, hàng tiêu dùng. Và những nhu cầu về thức ăn, quần áo, nhà ở.
cũng khác nhau ở từng vùng, từng nước trong từng thời kỳ. Mặt khác các nhu cầu thiết yếu cũng như phương thức thoả mãn nhu cầu đó lại phụ thuộc phần lớn vào trình độ văn minh của mỗi nước, phụ thuộc vào những thói quen ở từng nơi mà người lao động sinh sống. Nghĩa là giá trị hàng hoá sức lao động cồn bao hàm cả yếu tố lịch sử và tinh thần. Nhưng trong một nước nhất định, trong một thời kỳ lịch sử nhất định thì số lượng tư liệu sinh hoạt trung bình cần thiết cho người lao động là một đại lượng xác định.
- Giá trị tư liệu sinh hoạt cần thiết cho những người sẽ thay thế: Mỗi người lao động chỉ có thể lao động trong một khoảng thời gian nhất định rồi họ sẽ phải về hưu hay chết. Những sức lao động rút khỏi thị trường sức lao động ấy cần phải được thường xuyên thay thế bằng những sức lao động mới. Vì vậy tổng số tư liệu sinh hoạt cần thiết cho việc sản xuất và tái sản xuất ra sức lao động còn bao gồm cả những tư liệu sinh hoạt cho những sức lao động thay thế nó tức là cho con cái của người lao động. - Chi phí đào tạo: Người lao động muốn trở thành một sức lao động và đặc thù thì người đó phải có kiến thức, trình độ học vấn và những kỹ năng kỹ xảo về một ngành nghề nhất định.
Để có được điều đó thì người lao động phải trải qua một quá trình đào tạo nhất định với một chi phí nhất định tuỳ theo tính chất phức tạp của công việc. Do đó những chi phí ấy đều gia nhập vào tổng số giá trị để sản xuất và tái sản xuất ra sức lao động. 9 - Ngoài ra, giá trị của hàng hoá sức lao động còn bao gồm giá trị của các sản phẩm phục vụ đời sống tinh thần cho người lao động. Để tái sản xuất ra sức lao động với chất lượng ngày càng cao thì người lao động không những cần các tư liệu phục vụ đời sống vật chất mà còn cần các sản phẩm văn hoá phục vụ đời sống tinh thần ngày càng phong phú.
Giá trị của hàng hoá sức lao động được biểu hiện ra dưới hình thức tiền công. Nhưng chính hình thức tiền công lại "Xoá bỏ mọi vết tích phân chia ngày lao động thành lao động cần thiết và lao động thặng dư, lao động được trả công và lao động không công" [13, tr. Chính điều này làm người ta lầm tưởng toàn bộ ngày lao động của người công nhân đã được trả công. Như vậy tiền công chính là giá cả của sức lao động.
Có hai hình thức cơ bản của tiền công là tiền công tính theo thời gian và tiền công tính theo sản phẩm. Nhưng cho dù tính theo cách nào thì người lao động cũng chỉ nhận được sự trả công cho phần lao động cần thiết, còn phần lao động thặng dư thì bị nhà tư bản chiếm không. Giá trị sử dụng của hàng hoá sức lao động Giá trị sử dụng của sức lao động là tính có ích của sức lao động có thể thoả mãn một nhu cầu nào đó của người mua.