ĐẶT VẤN ĐỀ 1. Giới thiệu chung Từ năm 2020, thế giới đã trải qua thời kỳ ảnh hưởng tiêu cực của đại dịch covid trên phạm vi toàn thế giới. Trái với kỳ vọng mạnh mẽ khôi phục kinh tế sau thảm họa bất ngờ của đại dịch Covid, nền kinh tế Việt Nam trong năm 2022 diễn ra trong bối cảnh phải chịu nhiều khó khăn với tình trạng lạm phát, hệ thống tài chính suy yếu và các thảm họa liên quan đến khi hậu. Khủng hoảng ngày càng kéo dài, đặc biệt là nghành xây dựng chịu ảnh hưởng nghiêm trọng.
Bước qua năm 2023, nền kinh tế cơ chế toàn cầu thị trường có xu hướng vực dậy với chủ trương chỉ đạo quyết tâm hành động từ chính phủ cùng với sự nỗ lực vượt qua khó khăn của các bộ máy công ty doanh nghiệp địa phương, những chính sách cải thiện mức tăng trưởng giá trị cho nền kinh tế hóa dần được ban hành. Từ đó, các biện pháp thay đổi, điều chính bộ máy cơ cấu tổ chức để điều hành, tháo gỡ những khó khăn, trăn trở làm ách tắc về khía cạnh pháp lý nhà nước, điều chỉnh sao cho phù hợp với nhu cầu cấp thiết của nền kinh tế thị trường giúp tăng năng suất lao động, ổn định nền kinh tế và kiểm soát lạm phát. Có thể thấy giai đoạn khó khăn nhất đối với nghành xây dựng đã và đang có dấu hiệu hồi phục, đó là cơ hội duy nhất, thậm chí là sống còn để các công ty trong nghành có mục tiêu lớn đột phá quy mô phát triển và vươn xa, đặc biệt là thị trường ngoại quốc cho các doanh nghiệp. Theo BMI phân tích và thống kê, nghành xây dựng Việt Nam được ước tính giá trị đạt 1.356 tỷ đồng, xấp xỉ khoảng 24,5% giá trị GDP cả nước và tăng trưởng gần gấp đôi so với trung bình thế giới là 13,5%.
Ngoài ra, tốc độ gia tăng giá trị phát triển của Việt Nam được dự phóng bình quân ước tính 6,9%/năm trong thời kỳ 10 năm tới, con số này được coi là điểm nổi bật với mức tăng trưởng bình quân trên thế giới. Tuy nhiên, mức tăng trưởng này vẫn có xu hướng giảm nhẹ so với cùng kỳ giai đoạn bình quân 10 năm trước là 7,1%/năm. HVTH: Trần Thế Anh -1970175 1 HVTH: Trần Thế Anh -1970175 LUẬN VĂN THẠC SĨ TS. NGUYỄN THANH PHONG – TS NGUYỄN ANH THƯ Hình 1.1: Báo cáo tốc độ tăng trưởng của nghành xây dựng Việt Nam [https://www.vn] Sự đổi mới ngày càng mạnh mẽ tương ứng với sự phát triển của nền kinh tế thông minh, các tổ chức công ty xây dựng luôn phải tiếp cận các phương thức hoạt động DA ĐTXD theo nhiều loại mô hình sản phẩm để tăng tính cạnh tranh trên thị trường, đảm bảo đúng tiến độ thi công, chất lượng cũng như ngân sách thực hiện DA với các nhà phát triển hoặc chủ đầu tư.
Việc tổ chức thực hiện triển khai các hoạt động DA hiệu quả, tính chuyên môn cao, mang lợi ích lâu dài theo vòng đời DA cho các bên tham gia là cần thiết nhất hiện nay. Nhận thấy việc chuyển đổi DA bình thường sang DA CTX theo hướng phát triển xây dựng bền vững là một tiêu chí của phương thức tiến bộ, ngày càng phổ biến rộng rãi ở các nước cường quốc thế giới. Tuy nhiên, do tính chất riêng biệt thêm các cơ chế đặc thù khác nhau của từng mô hình DA, điển hình là DA CTX thường yêu cầu kỹ thuật biện pháp thi công phức tạp, chịu sự ảnh hưởng tác động tiêu cực với tần suất liên tục, thường xuyên của nhiều yếu tố bên ngoài xã hội, môi trường và các chủ thể tham gia. Vì vậy chúng ta phải đối mặt với nhiều thách thức, khó khăn với nhiều rủi ro.
Chi phí cho các DA xây dựng CTX có thể được chia thành ba loại, tức là chi phí đất, chi phí cứng và chi phí mềm [2]. Chi phí đất đai hoặc chi phí địa điểm bao gồm các chi phí thu hồi đất và phát triển DA, thường bao gồm các chi phí như mua đất, chuyển nhượng quyền sở hữu, giải phóng mặt bằng và các chi phí khác. Chi phí đất đai sẽ không thay đổi bất kể đó là DA thông thường hay DA CTX. Các yếu tố chi phí HVTH: Trần Thế Anh -1970175 2 HVTH: Trần Thế Anh -1970175 LUẬN VĂN THẠC SĨ TS.
NGUYỄN THANH PHONG – TS NGUYỄN ANH THƯ cứng bao gồm các chi phí liên quan đến công trình kiến trúc, công trình cơ điện, công trình dân dụng và kết cấu và các công trình xây dựng vật chất khác. Các yếu tố chi phí mềm bao gồm bảo hiểm, kinh nghiệm của nhà phát triển, chi phí thiết kế, chứng nhận, vận hành và lập mô hình năng lượng. Các chi phí mềm sau đó đã được sửa đổi liên quan đến vai trò của họ trong quyết định đầu tư vào CTX của các nhà phát triển. Các sửa đổi bao gồm tư vấn, tư vấn CTX, chứng nhận, vận hành, thị trường và thuế.
Tuy nhiên, chi phí cứng và chi phí mềm được cho là bị ảnh hưởng bởi lựa chọn ngay từ thời điểm lên ý tưởng thiết kế cho đến việc triển khai thi công, bàn giao và vận hành DA. Chi phí cứng đã được các học giả quan tâm nhiều, nhưng chi phí mềm cũng vẫn khó nắm bắt trong sự đóng góp của nó vào sự gia tăng chi phí CTX. Như vậy, nghiên cứu này tập trung thảo luận phân tích các yếu tố gây phát sinh chi phí các DA CTX về các khía cạnh chi phí cứng và chi phí mềm, đánh giá các nhân tố gây tác động lớn tổng chi phí của DA và xác định mối liên hệ lẫn nhau của chúng. Căn cứ tập trung vào hiện trạng như trên, chúng ta luôn hiểu rằng bất cứ một nhà phát triển đầu tư hay nhà thầu thi công đều cố gắng tạo ra lợi nhuận cao nhất và giảm thiểu tối đa rủi ro phát sinh chi phí ở mức thấp nhất trong DA.
Tuy nhiên, tồn tại một số rào cản trong việc quyết định có nên thực hiện một DA CTX hay không? Điều này phải chấp nhận bao gồm phí xây dựng cao hơn, thiếu động lực xã hội, thiếu nhu cầu thị trường, thiếu nhận thức cộng đồng, nhận thức về ý nghĩa CTX chỉ dành cho DA cao cấp, thiếu cơ sở chứng cứ cho lợi ích theo vòng đời DA, những khó khăn trong việc tiếp cận vốn cho sự phát triển mô hình còn mới lạ vô hình chung tạo nên các yếu tố rủi ro khi chấp nhận quyết định đầu tư thực hiện DA. Nghiên cứu này góp một phần cơ sở để đánh giá mức độ ảnh hưởng của các yếu tố rủi ro ảnh hưởng đến chi phí của DA CTX trong việc triển khai thực hiện xây dựng bền vững ở Việt Nam. Vấn đề nghiên cứu Tối ưu chi phí là một yếu tố sống còn đối với các CĐT và chủ thể các bên tham gia vào DA. Sự chậm trễ và không hoàn thành công việc trong ngân sách nhất định HVTH: Trần Thế Anh -1970175 3 HVTH: Trần Thế Anh -1970175 LUẬN VĂN THẠC SĨ TS.
NGUYỄN THANH PHONG – TS NGUYỄN ANH THƯ là những lý do chính dẫn đến xung đột trong DA xây dựng.Vấn đề này xuất phát từ vô số các tác nhân tiêu cực, những rủi ro nguy cơ tiềm ẩn ảnh hưởng sự hiệu quả cho công trình mà đội ngũ kỹ sư quản lý vẫn chưa lường trước được trong giai đoạn thực hiện hoạt động chính. Chi phí vượt mức có tác động không chỉ đến ngành công nghiệp xây dựng mà còn có tác động đến nền kinh tế nói chung. Mặc dù thực tế có nhiều nguyên nhân gia tăng gây biến động chi phí, nhưng nếu chúng ta nắm bắt mấu chốt cốt lõi vấn đề, hiểu rõ các nguy cơ rủi ro chi phí thì sẽ chủ động kiểm soát các tác động tiêu cực mong muốn. Ngành xây dựng đang chuyển đổi sang công nghệ xanh hơn và thực hành xây dựng bền vững.
Tuy nhiên, tiến độ còn chậm (Chegut et al. Chỉ số áp dụng CTX năm 2019 chỉ cho thấy 13,8% trong số tất cả các tòa nhà văn phòng thương mại ở Hoa Kỳ được chứng nhận xanh, và tỷ lệ áp dụng cho các tòa nhà xanh nhiều hộ gia đình chỉ là 3,3% (đơn vị) (CBRE 2019). Trên toàn cầu, các tòa nhà xanh dần được công nhận hiệu quả với môi trường chỉ chiếm 5,4% tổng số văn phòng thương mại (CRI 2014). Báo cáo Xu hướng CTX Thế giới của Dodge Data & Analytics (DDA 2018) chỉ ra rằng các hoạt động xây dựng xanh đang gia tăng.
Tuy nhiên, có một khoảng cách lớn giữa các DA được coi là “phí chuyển màu xanh” bởi các nhóm DA và những DA đang thực sự tìm kiếm chứng nhận xanh [6]. Bất chấp những lợi ích của CTX và nhiều nỗ lực khác nhau được thực hiện để thúc đẩy môi trường xây dựng bền vững, các chủ thể liên quan trực tiếp của DA vẫn phần nào hoài nghi về những lợi ích kinh tế, tài chính mà công trình có thể mang lại, đặc biệt là chi phí ban đầu (Hwang & cộng sự 2017) [6],[7],[17]. Chi phí ban đầu cao hơn được đánh giá là rào cản số một đối với CTX trong những năm gần đây, 49% chuyên gia trong nghành vẫn cho rằng CTX đắt đỏ (DDA 2018). Trong khi đó, cũng có nhà nghiên cứu cho rằng chi phí phụ của CTX là không đáng kể dựa trên dữ liệu thực nghiệm, và họ cho rằng lợi ích LCC vẫn rất to lớn có thể mang lại so với chi phí ban đầu.
HVTH: Trần Thế Anh -1970175 4 HVTH: Trần Thế Anh -1970175 LUẬN VĂN THẠC SĨ TS. NGUYỄN THANH PHONG – TS NGUYỄN ANH THƯ Tại Mỹ, những năm 2009 một cuộc khảo sát tài liệu và phân tích nội dung về phí bảo hiểm xanh đã được rà soát, thu được kết quả có sự chênh lệch về hiệu suất chi phí tăng thêm của các DA CTX đạt tiêu chuẩn LEED tại khu vực California (Kat, 2003) [4]. Tương tự, các bài báo nghiên cứu khác được thực hiện tại Trung Quốc cho thấy nhiều yếu tố làm tăng chi phí xây dựng công trình bền vững và xây dựng công trình truyền thống rất cao. Nguyên nhân chênh lệch chi phí do việc thực hành các ứng dụng công nghệ bền vững làm tăng hiệu suất sử dụng năng lượng.
Từ các kết quả nghiên cứu thực tế đã dần thu thập, xác định được chi phí thực hiện các DA CTX cao hơn các loại hình DA thông thường khác khoảng từ 2-8%. Bảng 1 trình bày tóm tắt chi phí gia tăng phụ thuộc vào mức chứng nhận [4]: Bảng 1.