Tổng quan nghiên cứu

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường cạnh tranh gay gắt, ngành xây dựng cơ bản luôn đối mặt với áp lực biên lợi nhuận mỏng khi chi phí sản xuất kinh doanh thông thường chiếm tới 88% đến 94% tổng doanh thu của doanh nghiệp. Quản trị chi phí trở thành bài toán sống còn quyết định năng lực cạnh tranh và sự phát triển bền vững của mỗi nhà thầu. Đề tài tập trung giải quyết vấn đề quản lý chi phí sản xuất kinh doanh còn phân tán, thiếu định mức chi tiết và chưa phân loại chi phí theo hành vi tại Công ty TNHH Xây dựng Thiên Hà - một doanh nghiệp xây lắp hạ tầng giao thông, thủy lợi trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên và các tỉnh miền núi phía Bắc.

Mục tiêu nghiên cứu cụ thể của luận văn là hệ thống hóa cơ sở lý luận về quản lý chi phí trong doanh nghiệp xây dựng, đánh giá toàn diện thực trạng quản lý chi phí giai đoạn 2012 - 2017, từ đó xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ nhằm tối ưu hóa chi phí sản xuất kinh doanh cho giai đoạn tiếp theo. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào toàn bộ các yếu tố và khoản mục chi phí phát sinh từ hoạt động thi công công trình của Công ty TNHH Xây dựng Thiên Hà từ năm 2012 đến hết năm 2017. Ý nghĩa thực tiễn của công trình thể hiện qua việc đưa ra các giải pháp khả thi giúp doanh nghiệp phấn đấu hạ tỷ suất chi phí trên doanh thu giảm từ 1,5% đến 2,5%, nâng cao hệ số sinh lời trên chi phí từ mức 5,2% lên trên 8,5%, đồng thời tạo nguồn lực tái đầu tư máy móc thiết bị hiện đại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn xây dựng trên nền tảng lý thuyết giá trị hàng hóa của kinh tế chính trị học kinh điển, xác định giá trị sản phẩm xây lắp được cấu thành từ ba bộ phận: hao phí vật chất về tư liệu sản xuất (C), hao phí lao động sống cần thiết (V) và giá trị thặng dư (M). Bên cạnh đó, tác giả vận dụng lý thuyết kế toán quản trị chi phí hiện đại của Hans Georg Plaut về quản trị chi phí dự toán linh hoạt, kết hợp mô hình phân tích mối quan hệ Chi phí - Khối lượng - Lợi nhuận (C-V-P) để hỗ trợ việc ra quyết định quản trị.

Khung phân tích tập trung vào các khái niệm cốt lõi: chi phí sản xuất kinh doanh, định phí, biến phí, chi phí kiểm soát được và chi phí cơ hội. Trong cơ cấu chi phí xây lắp, ba khoản mục trực tiếp cấu thành hơn 85% giá thành bao gồm chi phí nguyên vật liệu trực tiếp (chiếm khoảng 60% đến 70%), chi phí nhân công trực tiếp (chiếm 15% đến 20%) và chi phí sử dụng máy thi công (chiếm 10% đến 15%). Quản lý chi phí hiệu quả đòi hỏi kiểm soát chặt chẽ cả 6 yếu tố kinh tế ban đầu từ nguyên liệu, nhân công, khấu hao tài sản cố định đến dịch vụ mua ngoài theo quy định tại Chuẩn mực Kế toán Việt Nam ban hành theo Quyết định số 165/2002/QĐ-BTC của Bộ Tài chính.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng nguồn dữ liệu thứ cấp thu thập từ báo cáo tài chính kiểm toán, bảng cân đối kế toán, báo cáo kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh, sổ cái kế toán và hồ sơ quyết toán của 10 công trình xây dựng điển hình trong giai đoạn 2012 - 2017. Nguồn dữ liệu sơ cấp được tổng hợp từ 25 phiếu khảo sát chuyên sâu và phỏng vấn trực tiếp ban lãnh đạo, cán bộ phòng Kế hoạch, phòng Kỹ thuật thi công cùng các chỉ huy trưởng công trường. Phương pháp chọn mẫu có chủ đích được áp dụng nhằm tập trung vào các dự án giao thông, thủy lợi trọng điểm có giá trị từ 5 tỷ đồng đến trên 35 tỷ đồng, phản ánh đầy đủ đặc thù hao phí vật tư và máy móc.

Phương pháp phân tích số liệu kết hợp giữa so sánh tuyệt đối, so sánh tương đối, phân tích tỷ suất chi phí, phân tích độ biến động và phương pháp phân tích nhân tố thay thế liên hoàn. Việc lựa chọn phương pháp này cho phép bóc tách chính xác mức độ ảnh hưởng của nhân tố giá và nhân tố lượng đối với từng khoản mục chi phí. Timeline nghiên cứu được thực hiện xuyên suốt trong 12 tháng năm 2018, bảo đảm tính cập nhật và độ tin cậy của toàn bộ cơ sở dữ liệu thực nghiệm.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích số liệu thực tế tại Công ty TNHH Xây dựng Thiên Hà giai đoạn 2015 - 2017 cho thấy bốn phát hiện cốt lõi về công tác quản lý chi phí:

Thứ nhất, tỷ suất chi phí sản xuất kinh doanh trên doanh thu duy trì ở mức rất cao, lần lượt đạt 94,8% năm 2015, 93,2% năm 2016 và 91,5% năm 2017. Điều này khiến hệ số lợi nhuận trên chi phí của công ty chỉ đạt mức khiêm tốn từ 5,2% đến 6,8%, tạo rủi ro lớn khi thị trường vật liệu biến động.

Thứ hai, chi phí nguyên vật liệu trực tiếp thường xuyên vượt dự toán ban đầu từ 4,5% đến 7,2% tại các công trình rải thảm bê tông nhựa và cải tạo kênh mương. Nguyên nhân xuất phát từ việc công ty chưa có kho trung chuyển hợp lý, thất thoát trong khâu vận chuyển và định mức tiêu hao chưa được cập nhật sát thực tế công trường.

Thứ ba, chi phí bảo dưỡng và sửa chữa máy thi công tăng cao đột biến, tăng bình quân 18,5% mỗi năm trong 3 năm liên tiếp. Năm 2017, chi phí sửa chữa thường xuyên tài sản cố định chiếm hơn 1,2 tỷ đồng do tuổi đời thiết bị bình quân trên 8 năm và thiếu quy trình bảo dưỡng phòng ngừa định kỳ.

Thứ tư, cơ cấu lao động mất cân đối nghiêm trọng với tỷ lệ lao động gián tiếp chiếm tới 28,6% tổng số cán bộ công nhân viên, làm chi phí quản lý doanh nghiệp tăng 12,4% trong năm 2017, gây áp lực trực tiếp lên giá thành sản phẩm.

Thảo luận kết quả

Thực trạng chi phí vượt định mức và tỷ suất sinh lời thấp bắt nguồn từ việc công ty chưa áp dụng mô hình phân loại chi phí theo cách ứng xử (biến phí và định phí) để xác định điểm hòa vốn khi lập giá dự thầu. Công tác giao khoán nội bộ chủ yếu thực hiện theo phương thức khoán gọn khối lượng mà chưa áp dụng đơn giá tổng hợp chi tiết cho từng hạng mục công việc.

Khi so sánh với kinh nghiệm quản trị chi phí của các doanh nghiệp xây dựng tại Đức và Pháp, nơi hệ thống định mức chuẩn kiểm soát tỷ lệ sai lệch dưới 2% và tỷ lệ lao động gián tiếp chỉ từ 10% đến 15%, mô hình của Công ty Thiên Hà bộc lộ rõ sự lãng phí nguồn lực gián tiếp. Về mặt trình bày trực quan, các dữ liệu này có thể được mô tả hiệu quả thông qua biểu đồ cột chồng thể hiện cơ cấu 6 yếu tố chi phí qua các năm 2015, 2016, 2017 kết hợp bảng đối chiếu chênh lệch giữa chi phí dự toán và chi phí thực tế cho 10 hạng mục thi công trọng điểm. Việc phân tích đối sánh này khẳng định tính cấp thiết phải chuyển đổi mô hình quản trị chi phí từ thụ động ghi nhận sang chủ động kiểm soát định mức thời gian thực.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động và tăng cường sức cạnh tranh, luận văn đề xuất 5 nhóm giải pháp chiến lược:

Tái cơ cấu bộ máy tổ chức và tối ưu hóa định biên nhân sự: Ban Giám đốc chỉ đạo Phòng Kế hoạch và các phòng chức năng rà soát, tinh giản tỷ lệ lao động gián tiếp từ 28,6% xuống dưới 18% trong giai đoạn 2019 - 2020. Giải pháp này giúp cắt giảm tối thiểu 15% chi phí tiền lương quản lý gián tiếp mà vẫn đảm bảo hiệu quả vận hành.

Đổi mới phương pháp lập kế hoạch và phân loại chi phí theo biến phí, định phí: Phòng Kế toán chịu trách nhiệm triển khai phương pháp phân loại chi phí theo hành vi trong 6 tháng đầu năm 2019, thực hiện tính toán điểm hòa vốn cho 100% các gói thầu dự kiến tham gia, giữ biên an toàn tài chính của từng dự án trên mức 20%.

Hoàn thiện hệ thống định mức kinh tế kỹ thuật và thực hiện giao khoán theo đơn giá tổng hợp: Phòng Kỹ thuật thi công chủ trì xây dựng lại bộ định mức tiêu hao nguyên vật liệu, ca máy sát thực tế hiện trường từ Quý 2/2019. Mục tiêu kéo giảm tỷ lệ hao hụt vật liệu chính như xi măng, sắt thép, nhựa đường xuống dưới 2% và tiết giảm từ 5% đến 8% chi phí xây dựng so với định mức cũ.

Kiểm soát chặt chẽ quy trình cung ứng vật tư và bảo dưỡng thiết bị: Ban Chỉ huy công trường thiết lập lịch bảo dưỡng định kỳ 500 giờ vận hành cho toàn bộ xe máy chuyên dụng, mục tiêu giảm 12% chi phí sửa chữa đột xuất trong năm 2019.

Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và phần mềm quản trị công trường: Ban Giám đốc đầu tư phần mềm quản lý chi phí chuyên ngành trong lộ trình 2019 - 2021, rút ngắn thời gian tổng hợp báo cáo chi phí từ 15 ngày xuống còn dưới 48 giờ sau kỳ nghiệm thu.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình nghiên cứu mang giá trị ứng dụng thực tiễn và học thuật sâu sắc, đặc biệt phù hợp với các nhóm độc giả sau:

Ban Giám đốc và các nhà quản trị doanh nghiệp xây dựng quy mô vừa và nhỏ: Cung cấp góc nhìn toàn diện về tái cấu trúc chi phí, giúp ban lãnh đạo áp dụng thành công phương pháp giao khoán theo đơn giá tổng hợp nhằm nâng cao biên lợi nhuận dự án thêm 3% đến 5%.

Kế toán trưởng, trưởng phòng tài chính và chuyên viên kế toán quản trị: Tham khảo quy trình phân loại biến phí - định phí, phương pháp bóc tách 6 yếu tố chi phí và kỹ thuật lập dự toán kiểm soát chênh lệch chi phí thực tế so với kế hoạch.

Chỉ huy trưởng công trường và kỹ sư kinh tế xây dựng: Khai thác bộ định mức hao phí vật tư, nhiên liệu và nhân công chuẩn áp dụng cho các hạng mục thảm bê tông nhựa, sửa chữa đập thủy lợi và công trình đường giao thông nông thôn.

Học viên cao học, giảng viên và nhà nghiên cứu chuyên ngành Quản lý kinh tế, Kinh tế xây dựng: Sử dụng làm tài liệu tham khảo học thuật giá trị với chuỗi số liệu thực nghiệm liên tục 6 năm từ 2012 đến 2017, minh họa sống động cho việc vận dụng lý thuyết quản trị chi phí vào doanh nghiệp thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Nguyên nhân chính khiến tỷ suất chi phí tại các công ty xây dựng như Thiên Hà luôn ở mức trên 90% là gì? Tỷ suất chi phí cao chủ yếu do công tác quản lý vật tư còn phân tán làm hao hụt nguyên vật liệu vượt định mức từ 4,5% đến 7,2%, cộng với chi phí sửa chữa máy móc cũ tăng bình quân 18,5% mỗi năm và tỷ lệ lao động gián tiếp chiếm tới 28,6%.

Phương pháp giao khoán theo đơn giá tổng hợp mang lại lợi thế gì so với khoán gọn khối lượng truyền thống? Giao khoán theo đơn giá tổng hợp gắn chặt chẽ trách nhiệm định mức vật tư, nhân công và ca máy vào từng phân đoạn thi công, giúp giảm lãng phí hiện trường, kiểm soát sai lệch chi phí dưới 2% và tiết kiệm từ 5% đến 8% tổng giá trị gói thầu.

Việc phân loại chi phí thành biến phí và định phí giúp ích gì cho công tác đấu thầu xây dựng? Phân loại này giúp doanh nghiệp xác định chính xác điểm hòa vốn và phân tích độ nhạy của giá thầu, từ đó tự tin đưa ra mức giá dự thầu cạnh tranh nhất mà vẫn đảm bảo biên an toàn lợi nhuận trên 20%.

Làm thế nào để doanh nghiệp xây lắp cắt giảm chi phí sửa chữa tài sản cố định đang tăng cao? Doanh nghiệp cần áp dụng quy trình bảo dưỡng định kỳ sau mỗi 500 giờ làm việc, kiểm tra nhật trình ca máy nghiêm ngặt và lập quỹ sửa chữa dự phòng hợp lý, giúp kéo giảm ít nhất 12% chi phí phát sinh đột xuất.

Chỉ tiêu tài chính nào phản ánh rõ nhất chất lượng công tác quản lý chi phí trong luận văn? Hai chỉ tiêu then chốt là tỷ suất chi phí trên doanh thu phản ánh mức hao phí để tạo ra một đồng doanh thu và hệ số lợi nhuận trên chi phí phản ánh hiệu quả sinh lời tổng thể của toàn bộ nguồn lực bỏ ra.

Kết luận

Hệ thống hóa toàn diện cơ sở lý luận và kinh nghiệm quốc tế về quản lý chi phí sản xuất kinh doanh trong doanh nghiệp xây dựng. Đánh giá khách quan thực trạng tài chính 6 năm giai đoạn 2012 - 2017 của Công ty TNHH Xây dựng Thiên Hà, chỉ rõ tỷ suất chi phí chiếm từ 91,5% đến 94,8% doanh thu. Nhận diện chính xác 4 hạn chế lớn về định mức vật tư, chi phí máy thi công, bộ máy gián tiếp cồng kềnh và phương thức giao khoán nội bộ. Xây dựng 5 nhóm giải pháp khả thi với lộ trình triển khai cụ thể giai đoạn 2019 - 2021 nhằm tiết giảm 5% đến 8% chi phí sản xuất. Đóng góp mô hình giao khoán theo đơn giá tổng hợp có giá trị tham khảo thực tiễn cao cho các nhà thầu xây lắp hạ tầng.

Nhà quản trị và các chuyên gia kinh tế xây dựng có thể khai thác ngay các dữ liệu và biểu mẫu định mức thực nghiệm trong công trình này để thiết lập hệ thống kiểm soát chi phí tối ưu cho doanh nghiệp mình.