Biểu hiện Vô thức và Giải thoát trong Người Ăn Chay của Han Kang (Cải biên học)

Đề tài phân tích sâu sắc tiểu thuyết Người ăn chay của Han Kang, luận giải biểu tượng vô thức và khát vọng giải thoát từ văn học đến điện ảnh.

• Tác giả: Bùi Phương Anh
• Người hướng dẫn: Th.S Ngô Trà Mi
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Tổng quan Văn học và Điện ảnh Nhật Bản Triều Tiên
• Đề tài: Biểu hiện của vô thức và khát vọng giải thoát trong Người ăn chay của Han Kang từ góc nhìn cải biên học
• Loại tài liệu: essay
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Phẩm Người Ăn Chay Của Han Kang

Người ăn chay (The Vegetarian) là một trong những tác phẩm xuất sắc nhất của văn học Hàn Quốc đương đại, được viết bởi Han Kang và xuất bản năm 2007. Tiểu thuyết này đã giành được nhiều giải thưởng danh giá, bao gồm giải Man Booker International Prize 2016 và giải Nobel Văn chương 2024, khẳng định tầm vóc của tác phẩm trong nền văn học thế giới. Câu chuyện xoay quanh Yeong-hye, một người phụ nữ Hàn Quốc bình thường đột ngột quyết định trở thành người ăn chay sau những giấc mơ ám ảnh về máu và thịt. Hành động tưởng chừng đơn giản này lại trở thành nguồn cơn của những xung đột sâu sắc trong gia đình và xã hội. Tác phẩm được chia thành ba phần, mỗi phần từ góc nhìn của một nhân vật khác nhau - chồng, anh rể, và chị gái của Yeong-hye - tạo nên một bức tranh đa chiều về tâm lý nhân vật và khát vọng giải thoát.

1.1. Tiểu Sử Tác Giả Han Kang Và Phong Cách Sáng Tạo

Han Kang sinh năm 1970 tại Gwangju, là một trong những nhà văn nổi bật nhất của Hàn Quốc hiện đại. Các tác phẩm của bà thường khám phá những góc khuất tâm lý con người, khai thác vấn đề hiện sinh, mất mát và khát vọng tự do. Ngoài Người ăn chay, Han Kang còn được biết đến qua các tác phẩm như Bản chất của người (về thảm sát Gwangju 1980) và Trắng (tác phẩm thể nghiệm về ký ức). Phong cách viết của bà đặc trưng bởi sự sâu sắc tâm lý và cách khai thác tinh tế các biểu tượng phức tạp.

1.2. Ý Nghĩa Của Việc Cải Biên Tiểu Thuyết Thành Phim

Cải biên điện ảnh tiêu đề Người ăn chay (2009) không chỉ tái hiện lại nội dung mà còn mở rộng tầng nghĩa thông qua ngôn ngữ hình ảnh, âm thanh và không gian. Điện ảnh giúp thể hiện rõ hơn vô thức và khát vọng giải thoát của nhân vật, tạo nên những chiều kích mới cho tác phẩm gốc. Phim nhấn mạnh các biểu tượng như rừng, máu, thịt và cơ thể trần trụi để phản ánh xung đột nội tâm và sự phản kháng cá nhân của Yeong-hye.

II. Biểu Hiện Của Vô Thức Thông Qua Giấc Mơ Và Hình Ảnh Biểu Tượng

Vô thức được thể hiện sâu sắc trong tiểu thuyết Người ăn chay thông qua các giấc mơ ám ảnh và hệ thống biểu tượng phức tạp. Những giấc mơ của Yeong-hye không phải là những mơ mộng bình thường mà chúng đại diện cho những xung đột tâm lý sâu kín mà cô không thể diễn tả bằng lời nói. Các biểu tượng như cây cối, rừng, máu và thịt không chỉ là yếu tố nghệ thuật mà còn là phương tiện để khám phá những tầng sâu của tâm thức con người. Các giấc mơ này khơi mở khát vọng giải thoát của nhân vật khỏi những ràng buộc xã hội, gia đình và những định kiến nam quyền. Thông qua việc phân tích các giấc mơ, chúng ta có thể hiểu rõ hơn về động lực tâm lý đằng sau quyết định trở thành người ăn chay của Yeong-hye.

2.1. Giấc Mơ Yeong hye Nguồn Gốc Của Khát Vọng Giải Thoát

Các giấc mơ ám ảnh của Yeong-hye về máu, thịt và cơ thể bị xẻ thớt là những biểu hiện trực tiếp của khủng hoảng nội tâm và sự đè nén tâm lý. Những giấc mơ này không phải là ngẫu nhiên mà phản ánh những áp lực từ gia đình, xã hội và những mâu thuẫn vô thức. Quyết định trở thành người ăn chay của Yeong-hye là một cách bước ngoài vô thức để tìm kiếm giải thoát, là biểu tượng của sự thanh tẩy từ những tổn thương tâm lý.

2.2. Rừng Và Cây Cối Biểu Tượng Của Tự Do Và Sự Hòa Nhập

Rừng và cây cối trong tác phẩm đại diện cho sự tự do, sự hòa nhập với tự nhiên và khát vọng trở về với chính mình. Những hình ảnh này xuất hiện liên tục trong giấc mơ và tâm thức của Yeong-hye, biểu thị nơi ẩn chứa khát vọng giải thoát. Rừng không chỉ là không gian vật lý mà còn là ẩn喻của tâm linh, nơi nhân vật có thể vượt qua những ràng buộc của xã hội và tìm thấy bản ngã thực sự.

III. Bối Cảnh Xã Hội Hàn Quốc Và Sự Phản Kháng Của Phụ Nữ

Bối cảnh xã hội Hàn Quốc với chế độ nam quyền mạnh mẽ và áp lực gia trưởng tạo nên nền tảng cho câu chuyện Người ăn chay. Quyết định của Yeong-hye trở thành người ăn chay không chỉ là một lựa chọn cá nhân mà còn là một biểu hiện của sự phản kháng chống lại những chuẩn mực xã hội áp chế. Thịt trong tác phẩm được coi là biểu tượng của bản năng, sức mạnh nam quyền và áp lực văn hóa. Sự từ chối ăn thịt của Yeong-hye là một cách thể hiện nổi loạn chống lại việc bị kiểm soát và định hình bởi gia đình và xã hội. Các nhân vật nam trong tiểu thuyết - chồng, cha, anh rể - thể hiện sự khinh thường, bạo lực và không hiểu biết đối với sự lựa chọn của Yeong-hye, phản ánh thực tế của phụ nữ Hàn Quốc đang đấu tranh cho nữ quyền.

3.1. Từ Chối Ăn Thịt Biểu Tượng Của Sự Phản Kháng Chế Độ Nam Quyền

Việc từ chối ăn thịt của Yeong-hye là một hình thức kháng cự vô danh chống lại những áp lực gia đình và xã hội nam quyền. Hành động này phá vỡ những chuẩn mực xã hội về vai trò của phụ nữ Hàn Quốc và trở thành biểu tượng của sự độc lập cá nhân. Sự từ chối này không chỉ liên quan đến thực phẩm mà còn là tuyên bố về quyền tự quyết định và sự phủ nhận bản ngã được gia đình gán cho.

3.2. Hình Tượng Cơ Thể Trần Trụi Biểu Hiện Của Sự Phản Kháng Cá Nhân

Hình tượng cơ thể trần trụi của Yeong-hye xuất hiện như một biểu tượng cuối cùng của sự phản kháng, khi cô từ chối che giấu bản thân và chấp nhận tự nhiên của mình. Những cảnh cơ thể trần trụi trong phim khẳng định quyền tự do cá nhân và sự từ chối những quy chuẩn sắc đẹp được xã hội áp đặt cho phụ nữ.

IV. Cải Biên Điện Ảnh Tái Hiện Vô Thức Qua Ngôn Ngữ Hình Ảnh

Cải biên phim The Vegetarian (2009) không chỉ chuyển tải mà còn sáng tạo thêm những ý nghĩa mới để tái hiện vô thức và khát vọng giải thoát của nhân vật. Ngôn ngữ điện ảnh - bao gồm màu sắc, ánh sáng, âm thanh, không gian và chuyển động - trở thành công cụ mạnh mẽ để thể hiện những xung đột tâm lý không thể diễn tả bằng lời. Phim sử dụng các biểu tượng hình ảnh như thân thể trần, máu, rừng và cây cối để tạo nên chiều sâu cảm xúc cho người xem. Ngôn ngữ điện ảnh giúp khuếch đại những khía cạnh vô thức và làm cho khát vọng giải thoát của Yeong-hye trở nên cảm thấy được, hiểu được hơn. Bộ phim đã tái cấu trúc các cảnh quay để nhấn mạnh nội tâm giằng xé và sự khát khao tự do của nhân vật chính.

4.1. Sử Dụng Màu Sắc Ánh Sáng Và Âm Thanh Để Tái Hiện Vô Thức

Bộ phim sử dụng giàu tính biểu tượng về màu sắc - đặc biệt là đỏ và trắng - để thể hiện xung đột nội tâm. Ánh sáng tối và hình ảnh mơ hồ tái hiện trạng thái vô thức của nhân vật, trong khi âm thanh và nhạc nền tạo nên cảm giác bất an và khát vọng. Những yếu tố này kết hợp để mở ra thế giới tâm thần của Yeong-hye cho người xem.

4.2. Sự Tương Đồng Và Khác Biệt Giữa Văn Học Và Màn Ảnh

Trong khi tiểu thuyết khai thác sâu sắc tâm lý thông qua ngôn ngữ, thì phim sử dụng ngôn ngữ hình ảnh để thể hiện những điều tương tự. Cải biên điện ảnh giữ nguyên những biểu tượng cốt lõi nhưng tái hiện chúng theo cách trực quan và cảm xúc hơn, giúp người xem kết nối sâu hơn với hành trình giải thoát của nhân vật.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu bà đã đưa ra một câu hỏi như sau: “Nếu theo định nghĩa này, chuyển thể là những sáng tạo kém cỏi và thứ yếu, vậy thì tại sao chúng lại hiện diện khắp nơi trong văn hóa của chúng ta và thực sự ngày càng gia tăng về số lượng?”. 8Có thể nói, mối quan hệ giữa văn chương và điện ảnh là một “mối quan hệ yêu-ghét’’ như lời nhận định của Timothy Corrigan: “Lịch sử quan hệ giữa phim ảnh và văn chương là một lịch sử yêu ghét lẫn lộn, đương đầu và phụ thuộc lẫn nhau. Từ cuối thế kỉ XIX cho tới nay, hai cách nhìn và mô tả thế giới này đã nhiều lần khinh thường nhau, cứu rỗi nhau, và làm méo mó bản ngã tự phong của nhau…”.9 6 Hoàng Cẩm Giang. TÁC GIẢ VĂN CHƯƠNG VÀ CHIẾC BÓNG LỚN TRÊN MÀN ẢNH: TRƯỜNG HỢP CÁC PHIM CHUYỂN THỂ TRUYỆN CỦA NGUYỄN MINH CHÂU.

A theory of adaptation. A theory of adaptation. 9 Bùi Trần Quỳnh Ngọc. Chuyển thể và liên văn bản (trường hợp tác phẩm Long Thành cầm giả ca).

Tạp chí Khoa học, 14(5), 5. 11 Hiện nay, khái niệm cải biên thường được hiểu theo hai cách tiếp cận chính. Một cách tiếp cận xem tác phẩm chuyển thể như một sản phẩm phụ thuộc vào tác phẩm nguyên tác, mang tính chất tái hiện nội dung gốc qua một hình thức nghệ thuật khác. Ngược lại, cách tiếp cận thứ hai nhận định rằng, dù có mối liên hệ chặt chẽ với văn bản nguồn, tác phẩm chuyển thể vẫn mang tính độc lập tương đối, bởi quá trình này luôn bao hàm yếu tố tái diễn giải và tái sáng tạo.

Trong ý nghĩa này, chuyển thể được xem như một hiện tượng với "bản chất kép," vừa kết nối với văn bản gốc, vừa khẳng định dấu ấn riêng của mình. Dựa trên hai cách hiểu này, lịch sử điện ảnh đã phân loại cải biên thành hai phương thức chính: cải biên trung thành và cải biên tự do. Cải biên trung thành hướng tới việc tái tạo nguyên vẹn tinh thần và nội dung của tác phẩm gốc, hạn chế tối đa các sự thay đổi trong chất liệu và thông điệp. Trong khi đó, cải biên tự do lại nhấn mạnh sự sáng tạo, thường chỉ sử dụng tác phẩm văn học như nguồn cảm hứng hoặc ý tưởng ban đầu.

Với cách tiếp cận này, người làm phim có không gian rộng hơn để sáng tác, hướng tới sự phóng tác mang đậm dấu ấn cá nhân. Theo đó, khi thưởng thức một tác phẩm cải biên trung thành, khán giả chủ yếu nhận thấy "sự tương đồng" với nguyên tác, còn ở tác phẩm cải biên tự do, sự hấp dẫn thường đến từ "những khác biệt." Lựa chọn giữa hai phương thức này phụ thuộc vào mục tiêu và chiến lược cụ thể của nhà làm phim, bao gồm cả mục đích thương mại lẫn hiệu quả nghệ thuật. Trong điện ảnh, cải biên được xem như một biểu hiện độc đáo của liên văn bản, một khái niệm cung cấp nền tảng lý luận quan trọng cho việc nghiên cứu mối quan hệ giữa văn học và điện ảnh. Trong bối cảnh hiện đại, lý thuyết liên văn bản đã thúc đẩy sự phát triển của nghiên cứu cải biên, giúp các nhà phê bình và khán giả đánh giá tác phẩm điện ảnh chuyển thể một cách khách quan hơn.

Thay vì coi chuyển thể là sự sao chép hoặc phiên bản thứ cấp của văn học, lý thuyết liên văn bản nhấn mạnh tính độc lập nhất định của các tác phẩm này. Những nhà lý luận hàng đầu như Jacques Derrida, Roland Barthes, Julia Kristeva hay Umberto Eco đã đề xuất rằng liên văn bản là một thuộc tính bản thể của mọi văn bản, làm mờ đi ranh giới giữa các loại hình nghệ thuật. 12 Theo Roman Jakobson, có ba hình thức chuyển đổi hệ thống ký hiệu chính: dịch nội ngữ (biến đổi trong cùng một ngôn ngữ), dịch liên ngữ (chuyển đổi giữa các ngôn ngữ), và dịch liên ký hiệu (chuyển đổi từ một hệ thống ký hiệu sang một hệ thống khác, chẳng hạn từ văn học sang điện ảnh). Khi văn bản văn học được chuyển thành phim, sự chuyển đổi này kéo theo thay đổi trong các loại hình văn hóa: từ văn hóa đọc sang văn hóa nghe - nhìn; từ các biểu tượng nghệ thuật gián tiếp sang hình ảnh trực tiếp có thể cảm nhận qua thị giác và thính giác.

Quá trình này không chỉ đơn thuần là sự chuyển đổi hệ thống ký hiệu mà còn mang tính liên văn bản và liên chủ thể, bởi nó phản ánh sự đồng sáng tạo giữa đạo diễn, diễn viên và đội ngũ làm phim. Sự kết hợp giữa các yếu tố kỹ thuật, văn hóa và tâm lý làm cho tác phẩm điện ảnh có thể không còn trung thành với nguyên tác, dù được dựa trên đó. Vì vậy, việc đánh giá một tác phẩm chuyển thể nên tập trung vào mục đích sáng tạo, cách chuyển đổi ngôn ngữ nghệ thuật và khả năng đối thoại tư tưởng. Quan trọng nhất, cần xem xét hiệu quả nghệ thuật của tác phẩm trong mối tương quan với bối cảnh xã hội, văn hóa và thời đại, thay vì chỉ đánh giá nó dựa trên mức độ trung thành với văn bản nguồn.

Ở thế kỷ XX, với sự phát triển mạnh mẽ của liên văn bản - một trong hai nội dung quan trọng của khuynh hướng giải cấu trúc thuộc trào lưu hậu hiện đại đã cho phép các nhà nghiên cứu có một cái nhìn khách quan hơn về tác phẩm điện ảnh được cải biên, xem tác phẩm văn học nguồn là một cấu trúc mở. Ta có thể nhìn nhận một cách thấu tận rằng tác phẩm điện ảnh cải biên cũng là một dạng liên văn bản, là một sự đối thoại của nhà làm phim đối với tác phẩm nguồn nhằm tạo ra một đời sống mới cho tác phẩm, mức độ phần trăm trung thành của phim cải biên không phải là thước đo để đánh giá nó có thành công hay không. Bộ phim cải biên nên được nhìn nhận như một tác phẩm nghệ thuật độc lập và khi tiến hành so sánh thì ta nên tập trung phân tích quá trình chuyển dịch liên ký hiệu từ văn chương sang điện ảnh, từ văn hóa đọc sang văn hóa nghe - nhìn để khai phá mục đích, dụng ý nghệ thuật của nó. Vì thế, tác phẩm điện ảnh cải biên sẽ không thể đứng ở một vị trí hoàn toàn trung lập, bởi nó là kết quả của một quá trình tiếp nhận chủ quan để phản ánh cái khách quan trong tác phẩm nguồn.

Mỗi nhà làm phim sẽ có những cách tiếp cận và cách cảm nhận cũng như những dụng 13 ý riêng để sáng tạo. Tiêu biểu như cùng cải biên từ một tác phẩm nguồn nhưng mỗi nhà làm phim sẽ có những cách sáng tạo, những quan tâm khác nhau. Với đề tài này, chúng tôi mong muốn sẽ làm rõ cho những vấn đề sau: Đầu tiên là việc hệ thống ký hiệu thuộc văn bản “nguồn” đã được chuyển dịch sang hệ thống ký hiệu thuộc văn bản “đích” như thế nào? Những điều gì đã được nhào nặn, thay đổi, thêm bớt để hợp lý hóa quá trình đó? Thứ hai là trong quá trình đó, dấu ấn cá nhân của “người dịch” tức tác giả cải biên nằm ở đâu? Nói cách khác, quá trình đó kiến tạo nên nét riêng trong phong cách tác giả, hay chính phong cách tác giả đã quyết định những đặc thù của quá trình cải biên? Tinh thần của tác phẩm điện ảnh được cải biên có bị thay đổi hay không? Liệu tính trung thành về tinh thần có là thước đo duy nhất cho quá trình cải biên? 2. Biểu hiện của vô thức và khát vọng giải thoát qua các giấc mơ và hình ảnh biểu tượng trong tiểu thuyết Người ăn chay 2.

Giấc mơ và biểu tượng cây: Nơi ẩn chứa khát vọng giải thoát 2. Những giấc mơ của Yeong-hye Những giấc mơ của Yeong-hye không chỉ là hình ảnh phóng chiếu của tiềm thức, mà chúng còn là cửa ngõ để cô tiếp cận với những phần bị chôn vùi của bản thân, những cảm xúc và ký ức từ quá khứ, đặc biệt là những đau thương và bạo lực mà cô phải chịu đựng trong gia đình. Những hình ảnh đầy máu me, quái dị và tàn bạo trong giấc mơ của cô không chỉ phản ánh sự đè nén mà còn là dấu hiệu cho thấy sự bùng nổ của những khát vọng và khao khát sâu thẳm trong tâm hồn cô, đặc biệt là sự phản kháng đối với bạo lực và hệ thống gia trưởng. Thông qua cách xây dựng nhân vật Yeong-hye, Han Kang đã khéo léo dẫn dắt người đọc vào thế giới vô thức, nơi mà những hành động ăn chay, từ bỏ thịt, hay những cử chỉ kỳ lạ của Yeong-hye không chỉ là biểu hiện của một sự thay đổi về chế độ ăn uống mà còn là những nỗ lực vô thức nhằm giải thoát khỏi những ám ảnh bạo lực.

14 Những giấc mơ có thể được phân chia thành ba dạng chính10, mỗi dạng phản ánh một khía cạnh khác nhau trong quá trình tự giải thoát của cô và những xung đột nội tâm liên quan đến mối quan hệ giữa cô và thế giới xung quanh. (1) Giấc mơ mang vị thế là nạn nhân bị tước đoạt sinh mệnh. Đây là những giấc mơ mà Yeong-hye cảm thấy mình như một nạn nhân bị đẩy vào những tình huống bạo lực và tiêu diệt. Các hình ảnh giết chóc, máu me và thân xác bị xâm phạm xuất hiện trong những giấc mơ này đã phản ánh cảm giác về sự bị chiếm đoạt, áp bức và mất đi quyền sống của mình của Yeong-hye.

Việc cô trở thành nạn nhân trong giấc mơ thể hiện sự bế tắc và cảm giác không thể thoát ra khỏi vòng xoáy của những quy chuẩn xã hội và gia đình. ''Nếu ai chưa trải qua cảm giác giết chết ai đó bằng chính đôi tay của mình, hoặc ai đó sát hại mình thì sẽ không thể hình dung được… hoảng hốt, mộng mị, âm ấm như dòng máu chưa kịp nguội. Vì cái gì? Tất cả mọi thứ trở nên lạ lẫm. Dường như tôi bị đẩy vào sau một cái gì đó.

Hay bị nhốt sau một cánh cửa không có tay nắm để mở. Mà không, phải chăng vốn dĩ tôi đã ở đó nhưng bây giờ mới bỗng nhiên nhận ra? Mịt mù. Tất cả mọi thứ bị dồn cứng ngắc lại trong tăm tối.22) (2) Giấc mơ mang vị thế bị tra vấn. Sự không rõ ràng giữa các vai trò và các hình thức bạo lực trong giấc mơ này có thể coi là biểu tượng cho một quá trình tự phê phán và tìm kiếm bản thể, nơi cô bị giằng xé giữa những chuẩn mực xã hội, những định kiến và sự đấu tranh để thoát ra khỏi những ảnh hưởng của chúng.