Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đẩy mạnh mở cửa, đa dạng hóa các ngành sản xuất và chuẩn bị hội nhập sâu rộng vào Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), các doanh nghiệp phải đối mặt với áp lực cạnh tranh gay gắt từ hàng hóa nhập ngoại. Đối với các đơn vị thương mại và sản xuất, sản phẩm chỉ thực sự hoàn thành chu trình tái sản xuất khi được tiêu thụ trên thị trường. Giai đoạn bán hàng giữ vai trò quyết định sự tồn tại và phát triển của doanh nghiệp, là điều kiện tiên quyết để thu hồi vốn đầu tư, bù đắp các khoản chi phí hoạt động, thực hiện nghĩa vụ ngân sách nhà nước và nâng cao thu nhập cho người lao động.
Xuất phát từ vai trò của hệ thống quản lý kinh tế nói chung và hệ thống thông tin kế toán nói riêng, công tác tổ chức kế toán bán hàng và xác định kết quả kinh doanh trở thành công cụ quan trọng nhằm phản ánh trung thực, kịp thời hiệu quả tiêu thụ sản phẩm. Đề tài được hình thành từ quá trình khảo sát thực tế tại Chi nhánh Công ty Bóng Đèn Điện Quang tại Hà Nội nhằm giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu sau:
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận chung về công tác kế toán bán hàng và xác định kết quả kinh doanh trong các doanh nghiệp thương mại theo chế độ kế toán hiện hành.
- Khảo sát, mô tả và phân tích thực trạng tổ chức hạch toán kế toán bán hàng, theo dõi công nợ, quản lý giá vốn và xác định kết quả bán hàng tại Chi nhánh Công ty Bóng Đèn Điện Quang.
- Đề xuất một số ý kiến đóng góp nhằm hoàn thiện quy trình hạch toán kế toán bán hàng và xác định kết quả kinh doanh tại đơn vị thực tập.
- Đối tượng nghiên cứu: Công tác kế toán bán hàng và xác định kết quả kinh doanh, tập trung vào nhóm các sản phẩm truyền thống gồm bóng đèn huỳnh quang (loại 1,2m và 0,6m), bóng đèn tròn và đèn nấm.
- Phạm vi không gian: Chi nhánh Công ty Bóng Đèn Điện Quang tại Hà Nội (địa chỉ: 23B Phan Đình Phùng, Hà Nội).
- Phạm vi thời gian: Số liệu hoạt động sản xuất kinh doanh các năm 2002, 2003 và dữ liệu kế toán chi tiết kỳ kế toán tháng 1 năm 2004.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận xây dựng hệ thống cơ sở lý thuyết dựa trên các nguyên tắc kế toán tài chính và chuẩn mực kế toán Việt Nam, cụ thể:
- Khung pháp lý và chế độ kế toán: Chế độ kế toán áp dụng cho doanh nghiệp vừa và nhỏ ban hành theo Quyết định số 144/2001/QĐ-BTC ngày 21/12/2001 của Bộ trưởng Bộ Tài chính. Hệ thống báo cáo tài chính quy chuẩn bao gồm: Bảng cân đối kế toán (Mẫu số B01-DNN), Báo cáo kết quả hoạt động kinh doanh (Mẫu số B02-DNN) và Thuyết minh báo cáo tài chính (Mẫu số B09-DNN).
- Nguyên tắc ghi nhận doanh thu và xác định kết quả:
- Doanh thu bán hàng được ghi nhận khi thỏa mãn đồng thời 5 điều kiện: doanh nghiệp đã chuyển giao phần lớn rủi ro và lợi ích gắn liền với quyền sở hữu; không còn nắm giữ quyền quản lý hoặc kiểm soát hàng hóa; doanh thu được xác định tương đối chắc chắn; doanh nghiệp thu được hoặc sẽ thu được lợi ích kinh tế; xác định được các chi phí liên quan đến giao dịch.
- Công thức xác định kết quả kinh doanh:
$$\text{Kết quả bán hàng (Lãi thuần)} = \text{Doanh thu thuần} - \text{Giá vốn hàng bán} - \text{Chi phí bán hàng} - \text{Chi phí quản lý doanh nghiệp}$$
- Trong đó, doanh thu thuần được xác định bằng tổng doanh thu trừ đi các khoản giảm trừ (chiết khấu thương mại, giảm giá hàng bán, hàng bán bị trả lại) và các loại thuế gián thu phải nộp (thuế xuất khẩu, thuế tiêu thụ đặc biệt, thuế GTGT theo phương pháp trực tiếp nếu có).
- Phương pháp hạch toán giá vốn: Lý luận kế toán phân định 4 phương pháp tính trị giá vốn hàng xuất kho: Phương pháp nhập trước - xuất trước (FIFO), Phương pháp nhập sau - xuất trước (LIFO), Phương pháp bình quân gia quyền (liên hoàn hoặc cuối tháng) và Phương pháp giá thực tế đích danh.
- Phương pháp nghiên cứu: Tác giả sử dụng phương pháp thống kê mô tả, phương pháp phân tích - tổng hợp tài liệu, quan sát thực tế luân chuyển chứng từ kế toán, phương pháp hạch toán đối ứng tài khoản và lập bảng đối chiếu số liệu kế toán tổng hợp - chi tiết.
- Nguồn dữ liệu: Dữ liệu sơ cấp và thứ cấp thu thập tại phòng Kế toán và phòng Kinh doanh của Chi nhánh Công ty Bóng Đèn Điện Quang, bao gồm các hóa đơn GTGT, phiếu xuất kho, phiếu thu, bảng kê bán lẻ, sổ chi tiết doanh thu, sổ chi tiết công nợ TK 131, báo cáo Nhập - Xuất - Tồn hàng hóa TK 156, bảng kê hóa đơn chứng từ hàng hóa dịch vụ bán ra và tờ khai thuế GTGT tháng 1 năm 2004.
Nội dung chính theo từng chương
Chương I: Cơ sở lý luận chung về công tác kế toán bán hàng và xác định kết quả kinh doanh trong doanh nghiệp thương mại
Chương I trình bày có hệ thống các quy định và nguyên lý hạch toán kế toán áp dụng trong doanh nghiệp thương mại:
- Khái niệm và đặc điểm lưu chuyển hàng hóa: Bán hàng là việc chuyển giao quyền sở hữu hàng hóa gắn liền với việc thu tiền hoặc quyền thu tiền, chuyển hóa tài sản từ hình thái vật chất sang hình thái tiền tệ. Quá trình này được phân chia thành bán buôn (qua kho hoặc vận chuyển thẳng) và bán lẻ (thu tiền tập trung, không thu tiền tập trung, bán hàng tự động).
- Hệ thống tài khoản kế toán sử dụng:
- Doanh thu và các khoản giảm trừ: TK 511 (Doanh thu bán hàng và cung cấp dịch vụ, chi tiết 4 tài khoản cấp hai: 5111, 5112, 5113, 5114); TK 512 (Doanh thu nội bộ, chi tiết 5121, 5122, 5123); TK 521 (Chiết khấu thương mại); TK 531 (Hàng bán bị trả lại); TK 532 (Giảm giá hàng bán). Các tài khoản này cuối kỳ đều kết chuyển sang TK 511 để tính doanh thu thuần và kết chuyển vào TK 911, không có số dư cuối kỳ.
- Giá vốn hàng bán: TK 632 (Giá vốn hàng bán), phản ánh giá trị vốn của hàng hóa, dịch vụ đã tiêu thụ; áp dụng theo hai phương pháp hạch toán hàng tồn kho là Kê khai thường xuyên (KKTX) và Kiểm kê định kỳ (KKĐK).
- Chi phí thời kỳ: TK 641 (Chi phí bán hàng, chi tiết 7 tiểu khoản: 6411 đến 6417) và TK 642 (Chi phí quản lý doanh nghiệp, chi tiết 8 tiểu khoản: 6421 đến 6428). Cả hai tài khoản được tập hợp chi phí phát sinh bên Nợ, ghi giảm hoặc kết chuyển cuối kỳ bên Có sang TK 911 hoặc phân bổ vào TK 142.
- Xác định kết quả kinh doanh: TK 911 (Xác định kết quả kinh doanh), thực hiện so sánh doanh thu thuần, thu nhập hoạt động tài chính/khác với giá vốn, chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp và chi phí khác để kết chuyển lãi hoặc lỗ sang TK 421.
- Kế toán chi tiết và hình thức sổ: Tổ chức mở sổ chi tiết doanh thu, chi tiết kết quả kinh doanh theo từng địa điểm kinh doanh, từng ngành hàng, mặt hàng; tích hợp kế toán chi tiết với kế toán tổng hợp trong hình thức sổ Nhật ký - Chứng từ.
Chương II: Thực trạng tổ chức công tác kế toán bán hàng và xác định kết quả bán hàng tại chi nhánh Công ty Bóng Đèn Điện Quang
Chương II phản ánh toàn diện tình hình tổ chức kinh doanh và quy trình hạch toán kế toán tại đơn vị thực tập:
- Tổng quan đơn vị: Công ty Bóng Đèn Điện Quang thành lập từ năm 1979 (tiền thân là xí nghiệp bóng đèn tròn trước năm 1975), đổi tên thành Công ty Bóng Đèn Điện Quang vào năm 1991, trụ sở chính tại 125 Hàm Nghi, Quận 1, TP. Hồ Chí Minh (Mã số thuế: 0300363808). Công ty có 4 chi nhánh tại Hà Nội, Đà Nẵng, Nha Trang, Cần Thơ. Chi nhánh Hà Nội thành lập năm 1994, đặt tại 23B Phan Đình Phùng (MST: 0300363808-0-006-1), thực hiện phân phối sản phẩm trên toàn địa bàn miền Bắc.
| STT |
Chỉ tiêu |
Đơn vị tính |
Năm 2002 |
Năm 2003 |
So sánh tương đối (%) |
| 1 |
Tổng doanh thu |
1.000 đ |
20.763 |
+49.809 |
+6,219% |
| 2 |
Chi phí kinh doanh |
1.000 đ |
669.000 |
+185.225 |
+90,29% |
| 3 |
Nộp ngân sách |
1.000 đ |
32.000 |
+29.977 |
+42,8% |
| 4 |
Lao động |
Người |
25 |
35 |
+40,0% |
| 5 |
Thu nhập bình quân |
1.000 đ/người/tháng |
850 |
1.000 |
+17,65% |
- Cơ cấu tổ chức và bộ máy kế toán: Chi nhánh tổ chức bộ máy quản lý trực thuộc Giám đốc chi nhánh, 2 Phó Giám đốc và 3 phòng ban chức năng: Phòng Kinh doanh, Phòng Tổ chức hành chính, Phòng Kế toán. Bộ máy kế toán tổ chức theo mô hình tập trung gồm: Kế toán trưởng (kiêm kế toán TSCĐ), Kế toán bán hàng và công nợ, Kế toán tiền lương và tiền mặt, Kế toán hàng hóa, Thủ quỹ và Thủ kho.
- Hình thức kế toán áp dụng: Áp dụng hình thức Nhật Ký - Chứng Từ, kết hợp trật tự ghi sổ theo thời gian và hệ thống hóa nghiệp vụ phát sinh, đối chiếu trực tiếp trên dòng cộng cuối tháng mà không cần lập bảng cân đối số phát sinh hàng tháng.
- Thực trạng hạch toán các phần hành:
- Phương pháp tính giá vốn: Áp dụng phương pháp giá thực tế đích danh cho từng lô hàng xuất kho. Đơn giá vốn xuất kho các sản phẩm chính: Đèn huỳnh quang 1,2m là 6.800 đ/bóng; Đèn tròn 25W là 1.580 đ/bóng; Đèn nấm 40W là 1.920 đ/bóng.
| Mã hàng |
Tên hàng hóa |
ĐVT |
Tồn đầu tháng (SL) |
Tồn đầu tháng (TT - 1.000đ) |
Nhập trong tháng (SL) |
Nhập trong tháng (TT - 1.000đ) |
Xuất trong tháng (SL) |
Xuất trong tháng (TT - 1.000đ) |
Tồn cuối tháng (SL) |
Tồn cuối tháng (TT - 1.000đ) |
| ĐHQ 1m2 |
Đèn HQ 1m2 |
Thùng |
4 |
544 |
3.250 |
149.600 |
3.253 |
148.240 |
1 |
136 |
| ĐHQ 0.6m |
Đèn HQ 0,6m |
Thùng |
7 |
1.106 |
2.750 |
126.400 |
2.755 |
127.190 |
2 |
316 |
| ĐN 40W |
Đèn nấm 40W |
Thùng |
2 |
384 |
2.000 |
307.200 |
2.000 |
151.488 |
2 |
384 |
| ĐT 25W |
Đèn tròn 25W |
Thùng |
7 |
1.344 |
1.570 |
170.880 |
1.574 |
170.688 |
3 |
576 |
| Tổng cộng |
|
|
20 |
3.378 |
9.570 |
156.940 |
9.582 |
1.563.906 |
8 |
1.412 |
- Luân chuyển chứng từ bán hàng thu tiền ngay: Minh họa qua nghiệp vụ ngày 05/01/2004 bán hàng cho khách hàng Bà An theo Hóa đơn GTGT số 0052311 (gồm Đèn 1m2: 2 thùng; Đèn tròn 25W: 1 thùng; Đèn nấm 40W: 2 thùng). Tổng tiền hàng 1.370.000 đ, thuế GTGT 10% là 137.000 đ, tổng thanh toán 1.507.000 đ. Thủ kho lập Phiếu xuất kho số 007427 ghi Nợ TK 632 / Có TK 156; Kế toán lập Phiếu thu tiền mặt ghi Nợ TK 111 / Có TK 511, 33311.
- Luân chuyển chứng từ bán hàng chưa thu tiền: Minh họa qua hợp đồng bán cho khách hàng Minh Quyền (Hóa đơn GTGT số 0091254 ngày 12/01/2004) gồm 7 thùng Đèn 1m2 và 4 thùng Đèn nấm 40W. Tiền hàng chưa thuế là 2.840.000 đ, thuế GTGT 284.000 đ, tổng giá trị thanh toán 3.124.000 đ. Kế toán ghi nhận Nợ TK 131 / Có TK 511 (2.840.000 đ), Có TK 33311 (284.000 đ) và mở Sổ chi tiết công nợ khách hàng Minh Quyền.
- Kê khai và quyết toán thuế GTGT: Chi nhánh nộp thuế GTGT theo phương pháp khấu trừ với thuế suất thống nhất 10%. Số liệu tổng hợp tháng 1/2004: Doanh thu bán ra chịu thuế đạt 2.127.142.000 đ, thuế GTGT đầu ra phát sinh 212.714.200 đ. Thuế GTGT đầu vào được khấu trừ từ hàng hóa mua vào là 156.194.000 đ. Thuế GTGT phải nộp trong tháng xác định trên Tờ khai thuế GTGT là 56.520.200 đ.
Chương III: Một số ý kiến đóng góp phần hoàn thiện công tác kế toán bán hàng và xác định kết quả bán hàng tại Công ty Bóng Đèn Điện Quang
Dựa trên kết quả phân tích thực trạng tại Chi nhánh Hà Nội, tác giả định hướng các nội dung hoàn thiện công tác kế toán tại đơn vị:
- Hoàn thiện công tác lập, luân chuyển và quản lý chứng từ ban đầu nhằm đảm bảo tính kịp thời giữa các bộ phận bán hàng, kho và kế toán.
- Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả theo dõi, đôn đốc công nợ phải thu của khách hàng mua trả chậm nhằm hạn chế tình trạng ứ đọng vốn lưu động.
- Hoàn thiện phương pháp hạch toán và phân bổ chi phí bán hàng, chi phí quản lý doanh nghiệp cho từng nhóm hàng hóa tiêu thụ, phục vụ công tác quản trị kinh doanh.
Kết quả và đóng góp
- Hệ thống hóa quy trình nghiệp vụ: Khóa luận đã mô tả chi tiết chu trình luân chuyển chứng từ và hạch toán kế toán bán hàng từ khâu lập Hóa đơn GTGT (3 liên), Phiếu xuất kho (Mẫu số 02-VT), Phiếu thu (Mẫu số 01-VT), ghi sổ chi tiết công nợ (TK 131), Sổ theo dõi doanh thu trên máy vi tính đến Báo cáo Nhập - Xuất - Tồn (TK 156) và Tờ khai thuế GTGT.
- Làm rõ kết quả kinh doanh qua các chỉ tiêu định lượng: Phản ánh bức tranh tài chính của Chi nhánh Hà Nội giai đoạn 2002 - 2003 với mức tăng trưởng lao động từ 25 lên 35 người (+40%), thu nhập bình quân tăng từ 850.000 đ lên 1.000.000 đ/người/tháng (+17,65%), số nộp ngân sách tăng thêm 29.977.000 đ (+42,8%).
- Đánh giá tính phù hợp của tổ chức kế toán: Ghi nhận ưu điểm của mô hình kế toán tập trung, gọn nhẹ, áp dụng hình thức Nhật Ký - Chứng Từ và việc sử dụng phần mềm máy tính hỗ trợ theo dõi doanh thu bán buôn, bán lẻ, kiểm soát chặt chẽ nghĩa vụ thuế GTGT theo phương pháp khấu trừ.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
- Hạn chế: Do thời gian thực tập có giới hạn, phạm vi khảo sát thực tế tại báo cáo mới chỉ tập trung phân tích một số nhóm sản phẩm truyền thống (bóng đèn huỳnh quang, bóng đèn tròn, đèn nấm) và số liệu chi tiết của kỳ kế toán tháng 1 năm 2004 tại một chi nhánh trực thuộc (Chi nhánh Hà Nội).
- Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu toàn bộ danh mục sản phẩm của Công ty Bóng Đèn Điện Quang trên thị trường; đi sâu phân tích cơ chế phân bổ chi phí và xác định kết quả kinh doanh hợp nhất giữa trụ sở chính và tất cả 4 chi nhánh (Hà Nội, Đà Nẵng, Nha Trang, Cần Thơ).
Giá trị tham khảo
Tài liệu là nguồn tham khảo hữu ích cho:
- Sinh viên chuyên ngành Kế toán, Kiểm toán, Tài chính doanh nghiệp và Quản trị kinh doanh khi thực hiện khóa luận, chuyên đề tốt nghiệp về hạch toán bán hàng và xác định kết quả kinh doanh trong doanh nghiệp thương mại.
- Cán bộ kế toán tại các doanh nghiệp thương mại vừa và nhỏ cần tài liệu đối chiếu thực tế về việc áp dụng hình thức kế toán Nhật Ký - Chứng Từ theo Quyết định 144/2001/QĐ-BTC.
- Tham khảo mẫu biểu thực tế: Quy trình luân chuyển Hóa đơn GTGT 3 liên, Phiếu xuất kho, Sổ chi tiết công nợ TK 131, Báo cáo Nhập - Xuất - Tồn TK 156 và Tờ khai thuế GTGT theo phương pháp khấu trừ.
Câu hỏi thường gặp
Chi nhánh Công ty Bóng Đèn Điện Quang áp dụng chế độ và hình thức kế toán nào?
Chi nhánh áp dụng hệ thống báo cáo tài chính và tài khoản ban hành cho doanh nghiệp vừa và nhỏ theo Quyết định số 144/2001/QĐ-BTC ngày 21/12/2001 của Bộ trưởng Bộ Tài chính, tổ chức ghi sổ theo hình thức kế toán Nhật Ký - Chứng Từ.
Phương pháp tính giá vốn hàng xuất kho tại Chi nhánh Hà Nội được thực hiện như thế nào?
Đơn vị áp dụng phương pháp giá thực tế đích danh theo từng lô hàng xuất kho. Ví dụ trong tháng 1/2004: giá vốn đèn huỳnh quang 1,2m là 6.800 đ/bóng, đèn tròn 25W là 1.580 đ/bóng, đèn nấm 40W là 1.920 đ/bóng.
Nghĩa vụ thuế GTGT tháng 1/2004 của Chi nhánh được xác định bằng những số liệu nào?
Chi nhánh nộp thuế GTGT theo phương pháp khấu trừ với thuế suất 10%. Doanh thu bán ra chưa thuế là 2.127.142.000 đ tương ứng thuế đầu ra 212.714.200 đ. Thuế GTGT đầu vào được khấu trừ là 156.194.000 đ. Số thuế GTGT phải nộp trong tháng là 56.520.200 đ.
Bộ máy kế toán của Chi nhánh Điện Quang tại Hà Nội được tổ chức theo mô hình nào?
Bộ máy kế toán được tổ chức theo hình thức tập trung, gồm Kế toán trưởng (kiêm nhiệm kế toán TSCĐ) và các phần hành: Kế toán bán hàng và theo dõi công nợ, Kế toán tiền lương và tiền mặt, Kế toán hàng hóa, Thủ quỹ và Thủ kho.
Quy trình kế toán bán hàng trả chậm cho khách hàng Minh Quyền ngày 12/01/2004 được ghi nhận ra sao?
Kế toán lập Hóa đơn GTGT số 0091254 (doanh thu chưa thuế 2.840.000 đ, thuế GTGT 284.000 đ, tổng nợ 3.124.000 đ), xuất kho hàng hóa, ghi nhận doanh thu vào TK 511, thuế vào TK 33311 và đồng thời theo dõi số dư nợ phải thu trên Sổ chi tiết công nợ TK 131 mang tên đối tượng Minh Quyền.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp đã hệ thống hóa đầy đủ cơ sở lý luận về kế toán bán hàng và xác định kết quả kinh doanh trong doanh nghiệp thương mại theo chế độ kế toán ban hành tại Quyết định số 144/2001/QĐ-BTC. Thông qua số liệu thực tế tại Chi nhánh Công ty Bóng Đèn Điện Quang tại Hà Nội, tác giả đã phản ánh chi tiết quy trình luân chuyển chứng từ, phương pháp hạch toán giá vốn đích danh, kê khai thuế GTGT và theo dõi công nợ khách hàng. Đây là công trình nghiên cứu mang tính thực tiễn cao, phản ánh sát thực công tác kế toán tại một đơn vị phân phối thương mại điển hình.
