CHƯƠNG 1 C ơ SỞ LUẬN VÈ PHÂN TÍCH ĐỐI THỦ CẠNH TRANH TẠI CÁC NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI 1. HOẠT ĐỘNG CỦA NHTM TRONG NÈN KINH TÉ THỊ TRƯỜNG 1. K hái niệm và vai trò của NHTM Trong nền kinh tế thị trường, hệ thống các trung gian tài chính giữ vai trò quan trọng đối với nhiều chủ thể và hoạt động khác nhau. NHTM được xem là loại hình trung gian tài chính quan họng bậc nhất, đây là doanh nghiệp thực hiện toàn bộ hoạt động ngân hàng và hoạt động kinh doanh khác nhằm mục tiêu lợi nhuận phù hợp vói quy đinh của luật pháp.
Theo quy định của Luật các tổ chức tín dụng Việt Nam (Luật mới sẽ có hiệu lực từ ngày 1/1/2011) thì NHTM là loại hình ngân hàng được thực hiện tất cả các hoạt động ngân hàng và các hoạt động kinh doanh khác theo quy định của pháp luật nhằm mục tiêu lợi nhuận, trong đó hoạt động ngân hàng là việc kinh doanh, cung ứng thường xuyên một hoặc một số các nghiệp vụ: nhận tiền gửi, cấp tín dụng, cung ứng dịch vụ thanh toán qua tài khoản. [42] Ngày nay, hoạt động của hệ thống NHTM có ảnh hưởng sâu rộng ở cả tầm vi mô lẫn vĩ mô của nền kinh tế- xã hội. Sự thành công ừong phát triển kinh tế cũng như những cuộc khủng hoảng kinh tế- tài chính vừa qua càng chỉ rõ vai trò quan trọng của hệ thống NHTM. Trước hết, NHTM có vai trò quan trọng trong việc tập trung và cung ứng vốn cho quá trình sản xuất kinh doanh, góp phần nâng cao hiệu quả của quá trình tiết kiệm và tái sản xuất của xã hội.
Bên cạnh đó, NHTM thực hiện vai trò trung gian trong quá trình thanh toán, góp phần thúc đẩy quá trình lưu thông hàng hoá, góp phần tăng trưởng ổn định nền kinh tế. 10 Ngoài ra, NHTM góp phần tạo dựng môi trường kinh doanh thuận lọi cho các nhà đầu tư trong và ngoài nước, thúc đẩy phát triển kinh tể. Hệ thống tài chính trực tiếp và giản tiếp. Tài chính gián tiếp Các trang gian tài chỉnh (gồm NHTM) vổn V N eưòi tiết kiêm 1 Neưòi sử dung vốn vổn / Các TTTC Vốn - Cá nhân, gia đinh / trực tiếp [ - Doanh nghiệp, tổ chức - Doanh nghiệp, tổ chức - Chính phủ - Chính phủ - Cá nhân, gia đình - Các cá nhân, tổ chức - Các cá nhân, tổ chức nước ngoài.
Tài chính trực tiếp nước ngoài. Sự phát triển hoàn chỉnh của hệ thống NHTM là một yếu tố cổt lõi của môi trường kinh doanh được xem là thuận lợi hiện nay. Kinh nghiệm thành công trong phát triển kinh tế- xã hội của một loạt các nước Đông Á trong nhiều năm của thể kỷ 20 đã khẳng định được vai trò to lớn của các NHTM. Những thay đồi trong môi trường kỉnh doanh của NHTM Trong môi trường cạnh tranh ngày nay, các NHTM phải hàng ngày đổi mặt với sự chuyển động không ngừng, nhiều xu hướng (không chắc chắn) và phức tạp trong kinh doanh do tác động tù’ nhiều yếu tố.
Trước đây, việc xây dựng và triển khai kế hoạch chiến lược, kế hoạch kinh doanh có thể chủ yếu dựa ữên các thông tin nội bộ NHTM. Ngày nay, NHTM cần thấu hiểu sự phức tạp của môi trường kinh doanh (tính chất cạnh tranh, nhu cầu khách hàng.) để có thể dự báo các khả năng xảy ra để ứng phó với những biến đổi, những thách thức trong tương lai, tạo lợi thế cạnh tranh nhằm đạt mục tiêu chiến lược. Môi trường kỉnh doanh của NHTM ngày nay. - Chiến lược dựa trên thông tin nội bộ - Xem xét kỹ môi trường khi xây dựng, ' .triển khai chiến lược - Cơ cấu thị trường được thiết lập ỵ - Thị trường biến động không ngừng - Nhiều yếu tố tính toán được - Tương lai không chắc chắn - Dự báo mang tính ổn định - Nhiều xu hướng bẩt ngờ Nguồn: [76].
Trong từng thời kỳ, sự chi phổi của các nhân tổ sẽ có mức độ ảnh hưởng khác nhau.3 tổng hợp các nhân tố cơ bản tác động đến môi trường kinh doanh ngân hàng và hoạt động của từng NHTM trong thời đại ngày nay. NHTM chịu sự chi phối của các nhân tố và hoạt động trong môi trường ngành, môi trường cạnh tranh của họ. Những tác động của các nhân tố này tạo nên sự cạnh tranh ngày càng gia tăng trong hoạt động của các NHTM trên thị trường. về nhân tổ kinh tế\ Yếu tố kinh tể ảnh hưởng lớn đến sự tồn tại và phát triển của một NHTM và cả hệ thống tài chính- ngân hàng nói chung [90].
Khi nền kinh tế tăng trưởng, phát triển thi nhu cầu sử dụng vốn cho đầu tư, tiêu dùng tăng lên, dẫn đến việc các NHTM cho vay nhiều ừên thị trường. Đối với khách hàng vay vốn thì khi nền kinh tế tăng trưởng, phát triển tạo cho họ môi trường kinh doanh thuận lợi hơn, hiệu quả cao hơn. Vì thế, họ không ngừng mở rộng quy mô hoạt động kinh doanh của mình, nhu cầu vay vốn NHTM tăng cao. Khi nền kinh 12 tế tăng trưởng, phát triển tạo cho NHTM môi trường tín dụng an toàn hơn vì khách hàng sử dụng vổn có hiệu quả hơn, khả năng trả nợ cao hơn.
Tuy nhiên, hoạt động kinh doanh của khách hàng chịu sự tác động của rất nhiều yếu tố, vì vậy nguy cơ tiềm ẩn rủi ro trong điều kiện kinh tế tăng trưởng không phải là không có. Chẳng hạn, nếu nền kinh tế tăng trưởng quá mức, dẫn đến khủng hoảng thừa, rủi ro cho khách hàng, dẫn đến rủi ro cho NHTM. Khi nền kinh tế khủng hoảng, suy thoái thì hoạt động kinh doanh của NHTM kém an toàn, rủi ro cao. Vì vậy, cho dù trong điều kiện kinh tế tăng trưởng, phát triển thì các NHTM cũng cần phải có cơ chế giám sát hoạt động kinh doanh của mình, thực hiện trích lập dự phòng rủi ro, tạo nguồn bù đắp tổn thất khi rủi ro xảy ra, an toàn cho từng NHTM nói riêng và toàn hệ thống tài chính- ngân hàng nói chung.
Nhân tố tác động tới môỉ trường kinh doanh của NHTM. Tự do hóa thị trường dịch vụ ngân hàng và hiện đại hóa công nghệ ngân hàng đang diễn ra hết sức mạnh mẽ đã thúc đẩy dịch vụ ngân hàng phát triển về số 13 lượng và chất lượng, cải thiện các tiện ích và tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn cho người tiêu dừng, nhưng đằng sau đó tiềm ẩn nhiều loại rủi ro, tội phạm mới, tình vi hom, phức tạp hom, nhất là tội phạm sử dụng công nghệ cao và tội phạm có yếu tố nước ngoài như truy cập bất hợp pháp vào mạng của NHTM để gây nhiễu loạn giao dịch, lấy cắp tiền; làm giả thẻ tín dụng, thẻ thanh toán; rửa tiền. Trong khi đó, hệ thống quản trị doanh nghiệp và quản trị rủi ro của các NHTM còn nhiều điểm yếu kém, chưa có khả năng hạn chế và kiểm soát một cách có hiệu quả các rủi ro, gian lận. Hom thế nữa, các NHTM ngày càng phải chịu rủi ro thị trường lớn hom khi thị trường tài chính ngày càng được tự do hóa và do biến động lãi suất, tỷ giá và giá cả tài sản tài chinh trên thị trường trong nước và quốc té.
Nếu năng lực kiểm soát rủi ro của NHTM còn yếu kém thì các NHTM còn bị hạn chế về khả năng nhận biết, đo lường và xử lý rủi ro. Điều nguy hiểm là các NHTM không nhận thức được rằng họ đang phải chịu và có thể chịu đựng rủi ro ở mức độ nào và nguy hiểm hom là tham gia các giao dịch phức tạp, ừong đó bị mất tiền, thua lỗ mà không biết, không lường trước được tình hình trong lĩnh vực tài chính, ngân hàng thì rủi ro là vô hình, mà tổn thất là hiện hữu, nhưng không dễ cảnh báo trước và xác định chính xác. Vì vậy, NHTM cần thiết phải thực hiện trích lập dự phòng chung và dự phòng cụ thể nhằm bảo hiểm cho bản thân ngân hàng mình, cho cổ đông, cho khách hàng và đảm bảo sự an toàn cho hệ thống ngân hàng [90]. về nhân tổ pháp luật Yếu tố pháp luật có tác động rất lớn đến hoạt động của các doanh nghiệp nói chung và ngân hàng nói riêng.
Mồi sự thay đổi về môi trường pháp lý như sự thay đổi cơ chế, chính sách, văn bản pháp lý, sửa đổi các quy định, các bộ luật đều có tác động hai chiều đến hoạt động của các doanh nghiệp nói chung và của các NHTM nói riêng, một mặt nào đó sẽ gây ra những rủi ro cho khách hàng và cho các NHTM. Trước đây hoạt động ngân hàng chịu sự tác động trực tiếp của hệ thống văn bản pháp luật, điều đó gây cản trở nhất định cho hoạt động kinh doanh của ngân hàng. Hiện nay, pháp luật không can thiệp 14 trực tiếp vào hoạt động của các NHTM mà gián tiếp thông qua việc đưa ra các giới hạn nhằm điều chỉnh các hoạt động kinh doanh của ngân hàng như giới hạn cho vay tối đa đối với khách hàng, giới hạn về góp vốn, đầu tư, sử dụng nguồn vốn ngắn hạn để cho vay trung, dài hạn. Sự thay đổi đó tạo cho các NHTM hoạt động kinh doanh chủ động hơn, thông thoáng hơn nhưng đằng sau nó lại chứa đựng nhiều rủi ro.
Vì vậy, để đảm bảo an toàn, các NHTM cần thiết phải tự bảo hiểm cho các hoạt động kinh doanh của mình bằng việc thực hiện tốt công tác quản lý chất lượng và rủi ro, có cơ chế giám sát phù họp và thực hiện trích lập dự phòng rủi ro [91]. về môi trường chỉnh trị: Trong điều kiện mở cửa nền kinh tế, xu hướng toàn cầu hoá diễn ra khắp mọi nơi thì môi trường chính trị càng trở nên phức tạp. Sự thay đổi về chính trị trong nước và ở các nước trong khu vực có tác động rất lớn đến hoạt động kinh doanh của ngân hàng, đó vừa là thời cơ, vừa là thách thức, vì thế nguy cơ tiềm ẩn rủi ro cho ngân hàng là rất lớn. Do vậy, để đảm bảo an toàn cho NHTM và cho toàn hệ thống thì các NHTM phải tăng cường công tác quản trị ngân hàng và quản lý tốt rủi ro [91 ].
về môi trường xã hội: Xã hội ngày càng phát triển, trình độ dân trí, thu nhập của người dân ngày càng cao, dẫn đến nhu cầu sử dụng các sản phẩm, dịch vụ ngân hàng ngày càng lớn hoặc nhu cầu vay tiêu dừng càng cao. Đe đáp ứng nhu cầu của khách hàng, các NHTM không ngừng nghiên cứu, phát triển các sản phẩm mới với nhiều tính năng khác nhau. Trình độ dân trí ngày càng cao cũng phát sinh ra những thủ đoạn lừa đảo ngân hàng ngày càng tinh vi hơn.