phần mở đầu và kết luận đư c chia thành 3 chương. Thiết bị và phương pháp thực nghiệm. Thực nghiệm và kết quả. 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Văn Hƣng CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN 1.
Vài nét về nền văn hóa Óc Eo Năm 1944 nhà khảo cổ người Pháp Louis Malleret đã phát hiện ra nền văn hóa Óc Eo ở Vọng Thê, An Giang. Đây là một nền văn hóa cổ hình thành và phát triển trong khoảng từ thế kỉ I đến thế kỉ VII sau công nguyên ở vùng Nam Bộ. Từ sau năm 1975, văn hóa Óc Eo là một trong những vấn đề đư c khảo cổ học quan tâm đặc biệt. Đã có nhiều cuộc khảo sát và khai quật tìm kiếm đư c hàng trăm ngàn cổ vật tại các di chỉ khảo cổ.
Trong các cổ vật tìm thấy, có rất nhiều cổ vật, đồ trang sức đư c làm bằng kim loại quý, đá ngọc, thủy tinh tinh xảo tìm thấy tại các di chỉ khảo cổ. Điều này đã chứng tỏ văn hóa Óc Eo đã từng tồn tại với tư cách một nền văn minh rực rỡ có ảnh hưởng và quan hệ mật thiết với lịch sử Đông Nam Á thời cổ. Hiện nay, Bộ văn hóa đang làm hồ sơ khoa học trình lên UNESCO để đề nghị đư c công nhận Óc Eo là Di sản văn hóa Thế giới. Các hiện vật khảo cổ là bằng chứng khoa học chứng minh cho nền văn hóa đó.
Các kết quả khảo cổ tại nền văn hóa Óc Eo có nhiều hạt thủy tinh, đá quý từ đồ trang sức làm bằng thủy tinh, chuỗi đá quý. Các cuộc khảo sát, điền dã và khai quật đã thu đư c hàng vạn hiện vật phong phú, đa dạng vừa mang tính bản địa, vừa có tính giao lưu kinh tế với các trung tâm lớn thời bấy giờ như Trung Quốc, Ấn Độ, La Mã, Ba Tư…. Sau hàng ngàn năm bị hoang phế bởi thiên nhiên (lũ lụt, sự bồi lấp của phù sa), bởi những nguyên nhân xã hội như chiến tranh, sự phá hoại vô thức cuả con người, dấu tích văn hoá Óc Eo chỉ còn là những phế tích và “các mảnh vụn”. Các nhà khảo cổ đã khai quật trên 90 di tích (hoặc khu di tích) đã đư c kiểm chứng và phát hiện mới.
Nhiều di chỉ cư trú kiểu nhà sàn, di chỉ xưởng thủ công chế tác đồ đá, kim loại, gốm đư c ghi nhận. Hàng chục di chỉ đền đài, đền tháp, mộ táng đư c xây bằng gạch hoặc gạch đá hỗn h p đư c khai quật, xử lý. Hàng vạn cổ vật bằng nhiều chất liệu: đá, đồng, gốm, kim loại quý… đã đư c thu thập tại các di tích này. Những di vật văn hóa Óc Eo chứa đựng nhiều giá trị lớn về vật chất – tinh thần, về khoa học và kỹ thuật, về kinh tế và xã hội.
Ngoài các di tích đền tháp, mộ táng, các sưu tập tư ng đá, tư ng gỗ tuyệt tác đư c làm theo phong cách Hindu giáo, Phật giáo. Các 2 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Văn Hƣng sưu tập trang sức bằng kim loại quý, đá ngọc, thủy tinh tinh xảo tìm thấy tại các di chỉ khảo cổ. Điều này đã chứng tỏ văn hóa Óc Eo đã từng tồn tại với tư cách một nền văn minh rực rỡ có ảnh hưởng và quan hệ mật thiết với lịch sử Đông Nam Á thời cổ. Nội hàm của Văn hóa Óc Eo chứa đựng những giá trị lớn về vật chất và tinh thần, có ý nghĩa quan trọng đối với công cuộc xây dựng và phát triển kinh tế−xã hội ngày nay ở Nam Bộ một vùng đất giàu tiềm năng.
Trong mỗi thời kì lịch sử, công thức và hàm lư ng của các nguyên tố làm nên các cổ vật là khác nhau. Vì vậy việc xác định các nguyên tố hóa học và hàm lư ng các nguyên tố có trong mẫu là cơ sở khoa học để xác định công thức tạo mẫu đặc trưng cho nền văn hóa làm nên các vật dụng và đồ trang sức thời kì đó. Sử dụng phân tích tổng h p, các học giả có thể xác định các công thức đư c sử dụng để tạo ra các hạt thủy tinh, đá quý này và trong một số trường h p, điều này có thể đư c gắn lại vào các địa điểm hoặc khoảng thời gian cụ thể. Nghiên cứu hiện tại cho thấy có nhiều trung tâm sản xuất hạt thủy tinh trên khắp Đông Nam Á trong giai đoạn này.
Tuy nhiên vẫn chưa có một cuộc kiểm tra toàn diện về hạt thủy tinh, đá quý từ các nền văn hóa Óc Eo. Bài viết này nhằm mục đích lấp đầy khoảng trống này bằng cách trình bày kết quả từ phân tích tổng h p các hạt thủy tinh, đá quý từ đồ trang sức làm bằng thủy tinh, chuỗi đá quý. Sử dụng một công nghệ tổng h p gần như không phá hủy (phân tích huỳnh quang tia X trên máy TITAN S800), tôi có thể xác định thành phần và hàm lư ng của các nguyên tố có trong các mẫu vật từ đó xác định đư c công thức làm nên các mẫu vật trong nền văn hóa Óc Eo. Hiện nay có rất nhiều phương pháp để xác định thành phần hóa học của các nguyên tố chính có trong mẫu.
Tuy nhiên với các cổ vật quý hiếm, các mẫu yêu cầu xác định cho ra hàm lư ng các nguyên tố nhanh và chính xác, các mẫu cần nghiên cứu tại chỗ, yêu cầu thiết bị sử dụng phân tích mẫu không phá hủy, thiết bị gọn nhẹ và cho kết quả chính xác. Luận văn với tên ”Phân tích mẫu đá quý văn hóa Óc Eo trên máy huỳnh quang tia X−TITAN S800”. Đối tư ng nghiên cứu của luận văn này là các mẫu đá quý văn hóa Óc Eo. 3 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Văn Hƣng Nội dung nghiên cứu: là xác định hàm lư ng các nguyên tố đặc trưng như Na, Mg, Al, Si, K, Ca, Ti, Mn, Fe, Ni, Cu, Zn có trong mẫu đá quý nền văn hóa Óc Eo.
Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp huỳnh quang đặc trưng tia X Thiết bị phân tích: Máy huỳnh quang tia X−TITAN S800.2 là hiện vật đá quý trong thời kỳ văn hóa Óc Eo đư c thu thập trong các bảo tàng. Chuỗi hạt đá quý văn hóa Óc Eo tại phòng 10 ảo t ng th nh phố Hồ Chí Minh [21]. Chuỗi trang sức gồm 1 hạt chuỗi bằng thạch anh tím và 33 hạt chuỗi bằng pha lê, khai quật ở di chỉ Gò Hàng (Long An). Thế kỷ 1 Trước CN - 3 Sau CN.
Hiện vật của Bảo tàng Long An [18]. 4 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Văn Hƣng 1. Phƣơng pháp phân tích huỳnh quang tia X xác định hàm lƣợng ngu n tố 1. Cơ sở vật lý Phương pháp huỳnh quang tia X dựa trên việc kích thích và đo các bức xạ đặc trưng tia X của các nguyên tố có trong mẫu.
Dưới tác dụng của chùm bức xạ kích thích, các electron ở quỹ đạo bên trong nhận đư c năng lư ng lớn hơn thế năng ion hóa bị bật ra khỏi nguyên tử, mỗi electron bị bật ra để lại một lỗ trống. Các electron ở quỹ đạo bên ngoài xa hạt nhân hơn sẽ nhảy vào lấp lỗ trống và giải phóng năng lư ng còn dư dưới dạng sóng điện từ (phát ra tia X đặc trưng hoặc phát ra điện tử Auger). Khi electron từ quỹ đạo tương ứng với số lư ng tử n nhảy vào lấp lỗ trống ở 2 quỹ đạo tương ứng với số lư ng tử n phát ra bức xạ đặc trưng X có năng lư ng 1 13,58 đư c xác định theo công thức sau [30]: EX En 2 En1 với En 2 ( Z b) 2 (1) n năng lư ng liên kết của electron trên quỹ đạo ứng với số lư ng tử n vào công thức trên thu đư c công thức [30]: 13,58 13,58 13,58 13,58 2 ( Z b)2 { 2 ( Z b)2 } = 2 2 ( Z b)2 (2) n2 n2 n1 n2 trong đó n1, n2 xác định năng lư ng của bức xạ tia X phát ra phụ thuộc đơn trị vào nguyên tử số. Mỗi nguyên tố khác nhau phát ra bức xạ đặc trưng X có năng lư ng khác nhau đặc trưng cho nguyên tố đó.
Phổ tia X đặc trưng là phổ gián đoạn, mỗi nguyên tố hóa học phát ra những tia X đặc trưng cho nó. Căn cứ vào phổ tia X mà thiết bị đo phổ thu nhận đư c biết nguyên tố nặng nào có trong mẫu. Căn cứ vào tốc độ đếm tại đỉnh hấp thụ toàn phần tia X đặc trưng của nguyên tố biết đư c cường độ tia X phát ra từ mẫu từ đó biết đư c hàm lư ng nguyên tố có trong mẫu. Quá trình kích thích ngu n tử Nguyên tử gồm có hạt nhân tích điện dương và electron quay xung quanh hạt nhân theo các quỹ đạo xác định.
Hạt nhân mang hầu hết khối lư ng nguyên tử, 5 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Luận văn Thạc sĩ Nguyễn Văn Hƣng có điện tích e. Các electron chuyển động xung quanh hạt nhân theo từng lớp ứng với năng lư ng xác định, chúng có cấu hình electron xác định. Bình thường các electron chiếm đầy các mức năng lư ng nhỏ nhất. Nguyên tử ở trạng thái cơ bản không hấp thụ hay bức xạ điện từ.
Dưới tác dụng của chùm bức xạ kích thích (chùm bức xạ sơ cấp) do tương tác với bức xạ sơ cấp, 1 electron trên quỹ đạo lớp trong (lớp K, lớp L) nhận đư c một lư ng năng lư ng xác định là ΔE. Sơ đồ ch th ch nguy n tử ằng photon v quá tr nh phát tia X đặc trưng è theo [9]. + Nếu năng lư ng ΔE mà electron quỹ đạo nhận đư c lớn hơn thế năng ion hóa , electron bay ra khỏi nguyên tử, để lại một lỗ trống ở quỹ đạo gần hạt nhân. Nguyên tử bị ion hóa, một cặp ion dương – electron tạo thành.
+ Nếu năng lư ng ΔE mà electron nhận đư c nhỏ hơn năng lư ng ion hóa, electron nhảy ra quỹ đạo ở xa hạt nhân hơn, bên trong cũng có một chỗ trống. Nguyên tử ở trạng thái kích thích. Trạng thái kích thích của nguyên tử là trạng thái −8 không bền, nguyên tử chỉ tồn tại ở trạng thái kích thích trong khoảng 10 s.3 đưa ra sơ đồ minh họa quá trình kích thích nguyên tử bằng photon và quá trình phát tia X đặc trưng kèm theo. 6 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.