Luận văn thạc sĩ: Phân tích chuỗi giá trị cam sành tại tỉnh Vĩnh Long - Đại học Cửu Long

Luận văn phân tích thực trạng chuỗi giá trị cam sành tại tỉnh Vĩnh Long, đánh giá các tác nhân và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả kinh tế.

• Tác giả: Dương Văn Truyền
• Người hướng dẫn: PGS.TS. Nguyễn Phú Son
• Trường học: Trường Đại học Cửu Long
• Chuyên ngành: Quản trị kinh doanh
• Đề tài: Phân tích chuỗi giá trị cam sành tại tỉnh Vĩnh Long
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2020
• Địa điểm: Vĩnh Long

Tóm tắt

I. Tổng quan về chuỗi giá trị cam sành tại tỉnh Vĩnh Long

Cam sành là cây trồng chủ lực tại tỉnh Vĩnh Long. Loại nông sản này mang lại hiệu quả kinh tế vượt trội cho nhà vườn. Diện tích canh tác tập trung tại các huyện Tam Bình, Trà Ôn và Vũng Liêm. Từ năm 2017 đến năm 2020, quy mô trồng cam sành liên tục mở rộng. Nhiều nông dân đã chủ động chuyển đổi từ đất lúa kém hiệu quả sang lập vườn cam. Chuỗi giá trị bao gồm nhiều tác nhân liên kết mật thiết. Điểm khởi đầu là các cơ sở cung ứng giống, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Tiếp theo là khâu sản xuất trực tiếp của nông dân. Thương lái đóng vai trò thu gom tại vườn và vận chuyển đến vựa. Cuối cùng, sản phẩm được phân phối tới chợ đầu mối, siêu thị và người tiêu dùng. Sự vận hành của chuỗi tạo ra nguồn thu nhập ổn định cho người dân nông thôn. Tuy nhiên, tính liên kết giữa các khâu vẫn còn lỏng lẻo. Thị trường tiêu thụ nội địa chiếm tỷ trọng lớn nhưng tiềm ẩn nhiều biến động giá. Việc nghiên cứu toàn diện cấu trúc chuỗi là yêu cầu cấp thiết. Điều này giúp nâng cao vị thế cạnh tranh của trái cam sành Vĩnh Long trên thị trường cả nước.

1.1. Bối cảnh phát triển ngành cam sành tại địa phương

Tỉnh Vĩnh Long sở hữu điều kiện thổ nhưỡng phù sa màu mỡ. Khí hậu nhiệt đới gió mùa rất thuận lợi cho cây có múi phát triển. Giai đoạn 2017 - 2019 ghi nhận diện tích cam sành tăng mạnh. Tổng diện tích toàn tỉnh đạt trên 9.000 ha vào năm 2019. Trong đó, diện tích đang cho trái thu hoạch chiếm hơn 8.400 ha. Nông dân chuyển đổi mạnh mẽ từ trồng lúa sang trồng cam sành. Thu nhập từ cam sành cao gấp nhiều lần so với cây lúa truyền thống. Phong trào lên liếp lập vườn diễn ra sôi nổi tại vùng nông thôn. Huyện Tam Bình và Trà Ôn trở thành thủ phủ cung cấp sản lượng cam lớn nhất vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

1.2. Cấu trúc các tác nhân tham gia vào mạng lưới cung ứng

Mạng lưới giá trị vận hành với sự tham gia của năm nhóm tác nhân chính. Đầu tiên, đại lý cung cấp giống và vật tư nông nghiệp phục vụ sản xuất ban đầu. Tiếp theo, nhà vườn chịu trách nhiệm đầu tư vốn, công lao động và chăm sóc vườn cây. Họ trực tiếp tạo ra sản lượng quả tươi sau chu kỳ canh tác. Thương lái địa phương thu mua trái cây tại chân vườn và thực hiện sơ loại. Các vựa đầu mối thu gom số lượng lớn để phân loại quy cách chuẩn. Họ đóng sọt và vận chuyển bằng xe tải đi tiêu thụ tại các tỉnh thành. Điểm cuối chuỗi là mạng lưới bán lẻ cung cấp sản phẩm tới người tiêu dùng toàn quốc.

II. Đánh giá chuỗi giá trị cam sành tại tỉnh Vĩnh Long năm 2020

Năm 2020 đánh dấu nhiều biến động phức tạp đối với ngành cam sành địa phương. Chuỗi giá trị bộc lộ rõ những lỗ hổng kỹ thuật và kinh tế sâu sắc. Quá trình phát triển nhanh thiếu quy hoạch dẫn đến nguy cơ dư cung cục bộ. Nhà vườn canh tác chủ yếu dựa theo kinh nghiệm cá nhân mà thiếu kiến thức khoa học bài bản. Chi phí đầu vào tăng vọt làm xói mòn lợi nhuận thực tế của người trồng cam. Nông dân lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật để ép cây ra trái sớm. Tỷ lệ phân chia lợi nhuận giữa các mắt xích trong chuỗi thiếu tính cân bằng hợp lý. Thương lái và các vựa bán buôn nắm quyền chi phối mức giá giao dịch trên thị trường. Mối liên kết giữa hợp tác xã, doanh nghiệp và nông hộ diễn ra hết sức rời rạc. Rất ít hợp đồng tiêu thụ bao tiêu sản phẩm dài hạn được ký kết thành công. Tình trạng được mùa mất giá thường xuyên đe dọa sinh kế bền vững của nông dân. Bên cạnh đó, công nghệ bảo quản sau thu hoạch còn nghèo nàn, gây tổn thất sản lượng nghiêm trọng.

2.1. Hạn chế trong quy trình canh tác và phân bổ chi phí

Nhiều nông dân trồng cam sành trên đất lúa theo phương thức tự phát. Mật độ gieo trồng quá dày đặc, lên đến 5.000 đến 7.000 cây trên mỗi hecta. Cây giống mua trôi nổi trên thị trường không có chứng nhận sạch bệnh vàng lá Greening. Việc xử lý hóa chất không tuân thủ nguyên tắc 4 đúng làm đất đai nhanh thoái hóa. Tuổi thọ của vườn cam bị rút ngắn nghiêm trọng từ 10 năm xuống còn 3 đến 4 năm. Đất cằn cỗi kéo theo chi phí mua phân bón và thuốc trị nấm bệnh tăng cao liên tục. Nhà vườn chịu rủi ro tài chính lớn nhất nhưng tỷ suất biên lợi nhuận thu về lại ngày càng suy giảm.

2.2. Bất cập trong liên kết thị trường và rủi ro thương mại

Khâu phân phối hiện nay phụ thuộc hoàn toàn vào kênh tiêu thụ trái cây tươi truyền thống. Kênh này chủ yếu đưa sản phẩm đến các chợ dân sinh và thành phố lớn. Khi nguồn cung tăng đột biến vào mùa thu hoạch chính, thị trường lập tức rơi vào khủng hoảng tiêu thụ. Địa phương còn thiếu các nhà máy chế biến sâu quy mô công nghiệp như nước ép hoặc tinh dầu. Khâu đóng gói và bảo quản lạnh chưa được đầu tư bài bản dẫn đến tỷ lệ hư hỏng cao trong vận chuyển. Thỏa thuận mua bán miệng giữa thương lái và nông hộ dễ bị phá vỡ khi giá nông sản giảm sâu trên diện rộng.

III. Giải pháp chuỗi giá trị cam sành tại tỉnh Vĩnh Long bền vững

Nâng cấp chuỗi giá trị đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền và các tác nhân. Mục tiêu cốt lõi là cắt giảm chi phí trung gian và gia tăng giá trị sản phẩm. Cơ quan nông nghiệp tỉnh cần siết chặt quy hoạch vùng trồng, tránh tình trạng chuyển đổi đất bừa bãi. Các lớp đào tạo khuyến nông cần hướng dẫn nông dân giảm mật độ trồng xuống mức 2.500 đến 3.000 cây/ha. Nhà vườn cần chuyển dịch mạnh mẽ sang quy trình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP hoặc hữu cơ. Việc áp dụng quản lý dịch hại tổng hợp IPM giúp cải tạo chất lượng đất và hạ thấp dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. Ngoài ra, việc thành lập các tổ hợp tác và hợp tác xã kiểu mới là chìa khóa nâng cao năng lực đàm phán giá cả. Tỉnh Vĩnh Long cần ban hành chính sách ưu đãi nhằm thu hút doanh nghiệp đầu tư dây chuyền chế biến nông sản hiện đại. Công nghệ chiết xuất nước cam cô đặc, mứt cam và sấy khô sẽ giải quyết triệt để vấn đề ứ đọng sản lượng tươi. Doanh nghiệp cần phối hợp với nhà vườn xây dựng hợp đồng bao tiêu minh bạch, đảm bảo quyền lợi chia sẻ công bằng giữa các bên.

3.1. Chuẩn hóa kỹ thuật canh tác VietGAP và quản lý giống

Khâu sản xuất đòi hỏi việc kiểm soát chặt chẽ nguồn giống cây trồng ngay từ vườn ươm. Các trung tâm giống nông nghiệp tại Vĩnh Long cần cung ứng giống ghép sạch bệnh có nguồn gốc rõ ràng. Nông dân cần tuân thủ khoảng cách trồng thưa hợp lý nhằm hạn chế tối đa nấm bệnh lây lan. Việc thực hành nông nghiệp tốt theo tiêu chuẩn VietGAP tạo tiền đề để sản phẩm đạt chứng nhận an toàn thực phẩm. Nhà vườn nên tăng cường bón phân hữu cơ sinh học để nuôi dưỡng độ tơi xốp cho đất. Kỹ thuật tỉa cành tạo tán và điều khiển hoa trái vụ giúp kéo giãn mùa thu hoạch, tránh áp lực dồn ứ nguồn cung.

3.2. Mở rộng liên kết chế biến và xây dựng chỉ dẫn địa lý

Xây dựng thương hiệu cam sành Tam Bình gắn với chỉ dẫn địa lý là bước đi chiến lược quan trọng. Địa phương cần đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể và thiết lập hệ thống tem truy xuất nguồn gốc QR code. Sự minh bạch về quy trình canh tác giúp người tiêu dùng an tâm lựa chọn sản phẩm chất lượng. Bên cạnh đó, việc kết nối với các kênh bán lẻ hiện đại như chuỗi siêu thị và sàn thương mại điện tử giúp mở rộng tệp khách hàng. Các hợp tác xã cần ký kết biên bản ghi nhớ cung ứng ổn định với doanh nghiệp chế biến thực phẩm. Sự chủ động trong bao tiêu sản lượng là lá chắn bảo vệ nhà vườn trước rủi ro rớt giá.

IV. Triển vọng chuỗi giá trị cam sành tại tỉnh Vĩnh Long hiện nay

Nghiên cứu chuỗi giá trị cam sành tại Vĩnh Long đem đến góc nhìn khoa học và thực tiễn sâu sắc. Ngành nông nghiệp cần từ bỏ tư duy sản xuất manh mún để hướng tới phát triển kinh tế tập trung. Mô hình liên kết dọc giữa người nông dân và doanh nghiệp thu mua giữ vai trò định hình sự hưng thịnh của ngành hàng. Khi các mắt xích cùng san sẻ lợi nhuận và rủi ro, chuỗi cung ứng sẽ vận hành ổn định. Sản phẩm nông sản đặc thù cần được định vị bằng tiêu chuẩn chất lượng cao và uy tín thương hiệu. Vĩnh Long cần tiếp tục củng cố vai trò trung tâm sản xuất cây ăn trái chất lượng cao của khu vực miền Tây. Việc kiểm soát diện tích tự phát và áp dụng khoa học kỹ thuật là nền tảng cốt lõi bảo vệ nguồn tài nguyên đất đai. Kết quả phân tích chuỗi giá trị đóng góp luận cứ khoa học quan trọng cho công tác quy hoạch của các sở ngành. Chính quyền địa phương có thể vận dụng các mô hình dự báo cung cầu để hỗ trợ nhà vườn kịp thời. Sự phát triển vững chắc của chuỗi cam sành sẽ là đòn bẩy thúc đẩy kinh tế nông thôn Vĩnh Long phát triển thịnh vượng.

4.1. Bài học kinh nghiệm trong công tác tổ chức chuỗi giá trị

Thực tế chuỗi cam sành cho thấy sự phân bổ lợi nhuận bất hợp lý luôn tạo ra bất ổn hệ thống. Nông dân là mắt xích chịu rủi ro thiên tai dịch bệnh lớn nhất nhưng lại yếu thế nhất trong định giá. Khi các chủ vựa ép giá vào vụ thu hoạch rộ, người trồng cam dễ rơi vào nợ nần và mất vốn đầu tư. Bài học rút ra là phải xây dựng các hợp tác xã sản xuất đủ mạnh để đại diện đàm phán hợp đồng. Đồng thời, liên kết chặt chẽ giữa 4 nhà gồm Nhà nước, Nhà khoa học, Doanh nghiệp và Nhà nông là điều kiện tiên quyết. Mối quan hệ tương hỗ này bảo đảm dòng lưu thông nông sản luôn ổn định và công bằng.

4.2. Định hướng ứng dụng thực tiễn cho ngành nông nghiệp vùng

Ngành nông nghiệp tỉnh Vĩnh Long cần thiết lập bản đồ số hóa vùng chuyên canh cam sành tập trung. Các cơ quan quản lý cần tích hợp công nghệ truy xuất nguồn gốc vào từng mã vùng trồng cụ thể. Điều này giúp địa phương kiểm soát sản lượng đầu ra theo đúng nhu cầu tiêu thụ của thị trường. Mặt khác, các trường đại học và viện nghiên cứu cần chuyển giao quy trình bảo quản lạnh sinh học hiện đại. Ứng dụng kỹ thuật bảo quản tiên tiến giúp kéo dài thời gian lưu trữ trái cam tươi sau thu hoạch từ hai lên bốn tuần. Giải pháp này giúp các nhà phân phối chủ động điều tiết nguồn hàng và giảm thiểu rủi ro biến động giá.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHUỖI GIÁ TRỊ NÔNG SẢN 1.1 Cơ sở lý luận về chuỗi giá trị Có ba luồng nghiên cứu chính về khái niệm chuỗi giá trị: * Khung khái niệm do Michael Porter (1985); * Phươg pháp Filiere; * Phương pháp toàn cầu do Kaplinsky (1999), Gereffi và Korzeniewics (1994) đề xuất.1 Chuỗi giá trị theo khung Michael Porter. Michael Porter là một những nhà hoạch định chiến lược cạnh tranh nổi tiếng trên phạm vi toàn cầu. Ông đã đưa ra một khung lý thuyết để phân tích năng lực cạnh tranh của một ngành hàng, cũng như cho một doanh nghiệp. Mô hình này được xem là một công cụ hữu dụng và hiệu quả để đưa ra giải pháp nâng cao hiệu quả sản xuất cho một ngành hàng, một doanh nghiệp hay cho các HSX.

Theo mô hình này, có 5 áp lực cạnh tranh cho bất kỳ một ngành hàng, doanh nghiệp hay HSX khi tham gia vào quá trình sản xuất, kinh doanh trong một bối cảnh thị trường cạnh tranh tự do. Có 5 cấu tố được thể hiện trong mô hình này, bao gồm: 1) Phân tích đối thủ cạnh tranh hiện tại, 2) Phân tích đối thủ cạnh tranh tiềm ẩn, 3) Phân tích nhà cung ứng, 4) Phân tích khách hàng, và 5) Phân tích sản phẩm thay thế. Trong đó, phân tích đối thủ cạnh tranh hiện tại sẽ chỉ ra những lợi thế và bất lợi thế trong sản xuất và kinh doanh của các tác nhân tham gia trong CGT tại vùng nghiên cứu với các tác nhân ở các địa phương khác có trồng cam Sành. Những lợi thế được nhận ra trong phân tích này được xem là điểm mạnh của các HSX đang phân tích.

Còn những bất lợi thế được xem là điểm yếu của họ. Phân tích đối thủ cạnh tranh tiềm ẩn là phân tích những lợi thế hay bất lợi thế của những đối thủ hiện tại mặc dù chưa tham gia cạnh tranh, nhưng có khả năng cạnh tranh mỗi khi 11 họ có quyết định nhập ngành. Giống như phân tích các đối thủ cạnh tranh hiện tại, phân tích các đối thủ cạnh tranh tiềm ẩn cũng tập trung phân tích vào các yếu tố như: chi phí sản xuất, chế biến và tiêu thụ; công nghệ; nguồn nguyên vật liệu; nguồn nhân lực; sự khác biệt sản phẩm; quy mô sản xuất, chế biến, kinh doanh; kênh phân phối v.v… Phân tích nhà cung ứng là việc phân tích khả năng tăng giá bán đầu vào hoặc giảm chất lượng sản phẩm, dịch vụ của nhà cung cấp đầu vào cho các tác nhân là người mua những sản phẩm đó. Nói cách khác là phân tích quyền lực thị trường của nhà cung cấp đối với người mua những sản phẩm đầu vào.

Khi nhà cung cấp có một quyền lực thị trường lấn áp người mua, điều đó cũng có nghĩa là người mua có một bất lợi thế trong quan hệ mua bán đối với nhà cung cấp và điều này được xem là điểm yếu của người mua và ngược lại. Phân tích khách hàng là việc xem xét mối đe dọa của khách hàng đòi người bán phải bán với giá cả thấp hoặc chất lượng cao hơn (người bán ở đây là các HSX đang được phân tích) Nói cách khác, phân tích khách hàng là phân tích quyền lực thị trường của người mua đối với người bán. Mỗi khi người mua có quyền lực thị trường lấn áp người bán, cũng đồng nghĩa với việc người bán có một bất lợi thế trong sản xuất, tiêu thụ sản phẩm và ngược lại. Cuối cùng, phân tích sản phẩm thay thế là phân tích xem những sản phẩm khác có khả năng đáp ứng cùng một nhu cầu cho người tiêu dùng, để xem sản phẩm khác có những ưu thế hay hạn chế nào so với sản phẩm hiện tại.