Luận văn thạc sĩ phân lập xác định một số đặc tính sinh vật học của vi khuẩn escherichia coli trong hội chứng tiêu chảy ở lợn con tại khu vực thành phố cẩm phả

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu phân lập và xác định đặc tính sinh học của vi khuẩn Escherichia coli gây tiêu chảy ở lợn con tại Cẩm Phả.

• Tác giả: Phạm Hà Giang
• Người hướng dẫn: GS. Nguyễn Quang Tuyên
• Trường học: Đại học Thái Nguyên - Trường Đại học Nông Lâm
• Chuyên ngành: Thú y
• Đề tài: Phân lập, xác định một số đặc tính sinh vật học của vi khuẩn Escherichia coli trong hội chứng tiêu chảy ở lợn con tại khu vực thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh và biện pháp phòng trị
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Cẩm Phả

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1.3. Ý nghĩa của đề tài
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Hiểu biết về hội chứng tiêu chảy
• 1.1.1. Khái niệm về hội chứng tiêu chảy
• 1.1.2. Một số nguyên nhân gây tiêu chảy ở lợn
• 1.1.2.1. Môi trường ngoại cảnh
• 1.1.2.2. Nguyên nhân do vi sinh vật
• 1.1.2.2.1. Tiêu chảy do vi khuẩn
• 1.1.2.2.2. Tiêu chảy do virus
• 1.1.2.2.3. Tiêu chảy do nấm mốc
• 1.1.2.3. Tiêu chảy do ký sinh trùng
• 2. ĐỐI TƯỢNG, NGUYÊN VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng và vật liệu nghiên cứu
• 2.1.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.1.2. Nguyên vật liệu dùng trong nghiên cứu
• 2.1.3. Địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 2.1.3.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.3.2. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. Nội dung nghiên cứu
• 2.3. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3.1. Phương pháp điều tra dịch tễ học
• 2.3.2. Chọn mẫu điều tra
• 2.3.3. Phương pháp
• 2.3.3.1. Thu thập mẫu và phân lập vi khuẩn
• 2.3.3.2. Phương pháp xác định đặc tính sinh hoá của vi khuẩn E.
• 2.3.3.3. Phương pháp xác định serotype kháng nguyên O của các chủng vi khuẩn E. coli phân lập được
• 2.3.3.4. Phương pháp xác định các yếu tố gây bệnh của các chủng vi khuẩn E. coli phân lập được
• 2.3.3.5. Phương pháp xác định độc lực của các chủng vi khuẩn E.
• 2.3.3.6. Phương pháp xác định khả năng mẫn cảm với kháng sinh của các chủng vi khuẩn E. coli phân lập được
• 2.3.3.7. Thử nghiệm vaccine phòng bệnh tiêu chảy ở lợn con dưới 2 tháng tuổi
• 2.3.3.8. Xây dựng phác đồ điều trị tiêu chảy ở lợn con dưới 2 tháng tuổi
• 2.3.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Kết quả nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ hội chứng tiêu chảy ở lợn con dưới 2 tháng tuổi tại một số xã, phường thuộc khu vực thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh
• 3.1.1. Tỷ lệ lợn con tiêu chảy và chết do tiêu chảy tại một số xã, phường thuộc khu vực TP.
• 3.1.2. Tỷ lệ lợn con mắc tiêu chảy và chết do tiêu chảy theo lứa tuổi
• 3.1.3. Tỷ lệ lợn con mắc tiêu chảy và chết do tiêu chảy theo phương thức chăn nuôi
• 3.1.4. Triệu chứng lâm sàng của lợn con mắc tiêu chảy
• 3.1.5. Bệnh tích đại thể ở lợn con bị mắc tiêu chảy
• 3.1.6. Kết quả phân lập và xác định một số đặc tính sinh học của các chủng E. coli phân lập được
• 3.1.6.1. Kết quả phân lập vi khuẩn E. coli ở lợn con mắc tiêu chảy
• 3.1.6.2. Kết quả phân lập E. coli từ bệnh phẩm lợn chết do mắc tiêu chảy
• 3.1.6.3. Kết quả xác định một số đặc tính sinh học của các chủng vi khuẩn E. coli phân lập được
• 3.1.6.4. Kết quả xác định serotype của các chủng E. coli phân lập được
• 3.1.6.5. Kết quả xác định các yếu tố gây bệnh (độc tố và yếu tố bám dính) của vi khuẩn E. coli phân lập được
• 3.1.6.6. Kết quả xác định độc lực của các chủng E. coli phân lập được trên động vật thí nghiệm
• 3.1.6.7. Kết quả xác định tính mẫn cảm với kháng sinh của các chủng vi khuẩn E. coli phân lập được
• 3.1.7. Kết quả thử nghiệm phác đồ điều trị hội chứng tiêu chảy cho lợn con
• 3.1.8. Kết quả thử nghiệm vaccine phòng bệnh tiêu chảy cho lợn con
• 4. KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• MỘT SỐ HÌNH ẢNH MINH HỌA CHO ĐỀ TÀI

Tóm tắt

I. Phân lập vi khuẩn E

Nghiên cứu tập trung vào phân lập vi khuẩn E. coli từ các mẫu phân và bệnh phẩm của lợn con bị tiêu chảy tại Cẩm Phả. Quá trình phân lập được thực hiện thông qua các phương pháp vi sinh học tiêu chuẩn, bao gồm nuôi cấy trên môi trường chọn lọc và xác định đặc tính sinh hóa. Kết quả cho thấy tỷ lệ phân lập vi khuẩn E. coli từ lợn con bị tiêu chảy là 85,71%, chứng tỏ đây là tác nhân chính gây bệnh. Các chủng vi khuẩn được phân lập sau đó được sử dụng để nghiên cứu sâu hơn về đặc tính sinh học và độc lực.

1.1. Phương pháp phân lập

Phương pháp phân lập bao gồm thu thập mẫu từ lợn con bị tiêu chảy, nuôi cấy trên môi trường chọn lọc như MacConkey agar và xác định đặc tính sinh hóa thông qua các phản ứng như IMViC. Kết quả cho thấy vi khuẩn E. coli chiếm tỷ lệ cao trong các mẫu bệnh phẩm, đặc biệt là từ lợn con dưới 2 tháng tuổi.

1.2. Kết quả phân lập

Kết quả phân lập cho thấy vi khuẩn E. coli xuất hiện trong 85,71% mẫu phân lợn con bị tiêu chảy. Điều này khẳng định vai trò chính của E. coli trong hội chứng tiêu chảy ở lợn con tại Cẩm Phả.

II. Đặc tính sinh học của vi khuẩn E

Nghiên cứu đã xác định các đặc tính sinh học của vi khuẩn E. coli phân lập được, bao gồm khả năng sản sinh độc tố, yếu tố bám dính và độc lực. Các chủng vi khuẩn được kiểm tra về khả năng kháng kháng sinh, cho thấy sự kháng thuốc phổ biến đối với các loại kháng sinh thông dụng. Điều này đặt ra thách thức lớn trong việc điều trị bệnh tiêu chảy ở lợn con.

2.1. Độc tố và yếu tố bám dính

Các chủng vi khuẩn E. coli được kiểm tra về khả năng sản sinh độc tố đường ruột (Enterotoxin) và yếu tố bám dính. Kết quả cho thấy hầu hết các chủng đều có khả năng sản sinh độc tố, gây tổn thương niêm mạc ruột và dẫn đến tiêu chảy.

2.2. Khả năng kháng kháng sinh

Nghiên cứu đánh giá khả năng kháng kháng sinh của các chủng E. coli cho thấy sự kháng thuốc phổ biến đối với các loại kháng sinh như Ampicillin và Tetracycline. Điều này làm giảm hiệu quả của các phác đồ điều trị hiện tại.

III. Dịch tễ học và phòng trị bệnh

Nghiên cứu cũng tập trung vào dịch tễ học của bệnh tiêu chảy ở lợn con tại Cẩm Phả, bao gồm tỷ lệ mắc bệnh, các yếu tố nguy cơ và biện pháp phòng trị. Kết quả cho thấy bệnh tiêu chảy xảy ra quanh năm, đặc biệt là vào mùa xuân và mùa hè. Các biện pháp phòng trị được đề xuất bao gồm cải thiện điều kiện chăn nuôi, sử dụng vaccine và phác đồ điều trị kháng sinh phù hợp.

3.1. Tỷ lệ mắc bệnh

Tỷ lệ mắc bệnh tiêu chảy ở lợn con tại Cẩm Phả là khá cao, đặc biệt là ở lợn con dưới 2 tháng tuổi. Bệnh thường xảy ra vào mùa xuân và mùa hè, khi điều kiện thời tiết ẩm ướt và thay đổi đột ngột.

3.2. Biện pháp phòng trị

Các biện pháp phòng trị được đề xuất bao gồm cải thiện điều kiện chăn nuôi, sử dụng vaccine phòng bệnh và phác đồ điều trị kháng sinh phù hợp. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc quản lý vệ sinh chuồng trại và dinh dưỡng cho lợn con.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Chăn nuôi lợn là ngành kinh tế quan trọng tại Việt Nam, đặc biệt ở các địa phương như thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh, nơi tổng đàn lợn đã tăng từ 12.633 con năm 2011 lên khoảng 15.873 con năm 2012, với mục tiêu nâng lên 35.000 con vào năm 2015. Tuy nhiên, hội chứng tiêu chảy ở lợn con, đặc biệt trong giai đoạn theo mẹ, vẫn là nguyên nhân chính gây thiệt hại kinh tế lớn cho người chăn nuôi. Tỷ lệ lợn con mắc tiêu chảy tại một số xã, phường thuộc Cẩm Phả dao động từ 13,67% đến 14,75% vào mùa xuân và hè, cao hơn so với các mùa khác. Bệnh gây ra tình trạng mất nước, suy kiệt, còi cọc, chậm lớn và có thể dẫn đến tử vong, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất và chất lượng đàn lợn.

Mục tiêu nghiên cứu nhằm phân tích đặc điểm dịch tễ hội chứng tiêu chảy ở lợn con dưới 2 tháng tuổi tại Cẩm Phả, phân lập và xác định các đặc tính sinh vật học của vi khuẩn Escherichia coli (E. coli) gây bệnh, từ đó đề xuất phác đồ điều trị và biện pháp phòng chống hiệu quả. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 8/2014 đến tháng 8/2015, tập trung tại các xã, phường như Dương Huy, Cửa Ông, Quang Hanh, Cộng Hòa và Cẩm Đông.

Kết quả nghiên cứu có ý nghĩa khoa học trong việc làm rõ vai trò của E. coli trong hội chứng tiêu chảy, đồng thời cung cấp cơ sở dữ liệu phục vụ cho công tác giảng dạy, nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn. Về mặt thực tiễn, phác đồ điều trị hiệu quả sẽ giúp giảm thiệt hại kinh tế, nâng cao thu nhập cho người chăn nuôi và góp phần phát triển bền vững ngành chăn nuôi lợn tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết về dịch tễ học bệnh truyền nhiễm, sinh vật học vi khuẩn và cơ chế gây bệnh của E. coli trong hội chứng tiêu chảy. Hai mô hình chính được áp dụng gồm:

1. Mô hình tam giác dịch tễ học: Tương tác giữa vật chủ (lợn con), tác nhân gây bệnh (vi khuẩn E. coli) và môi trường (điều kiện chăn nuôi, khí hậu) quyết định sự xuất hiện và mức độ nghiêm trọng của bệnh.

2. Lý thuyết về độc lực vi khuẩn: Tập trung vào các yếu tố độc lực của E. coli như kháng nguyên bám dính (Fimbriae), độc tố đường ruột (Enterotoxin), độc tố tế bào (Shiga-like toxin), và khả năng kháng kháng sinh, ảnh hưởng đến khả năng gây bệnh và điều trị.

Các khái niệm chính bao gồm: hội chứng tiêu chảy, vi khuẩn E. coli, serotype kháng nguyên O, yếu tố bám dính F4 (K88), độc tố STa, STb, LT, và tính mẫn cảm với kháng sinh.

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu chính gồm mẫu phân và bệnh phẩm phủ tạng của lợn con dưới 2 tháng tuổi bị tiêu chảy tại các hộ chăn nuôi ở Cẩm Phả. Tổng số mẫu thu thập được khoảng vài trăm mẫu, lấy theo phương pháp ngẫu nhiên nhiều bậc, qua 4 đợt điều tra theo mùa (thu, đông 2014; xuân, hè 2015).

Phân lập vi khuẩn E. coli được thực hiện trên các môi trường thạch máu, MacConkey, ISI, DCL, BHI, với quy trình nuôi cấy chuẩn ở 37°C trong 24-48 giờ. Xác định đặc tính sinh hóa gồm các phản ứng Indol, MR, VP, Citrat, lên men đường và sinh H2S. Serotype được xác định bằng phản ứng ngưng kết nhanh trên phiến kính với kháng huyết thanh chuẩn.

Yếu tố gây bệnh như độc tố và kháng nguyên bám dính được xác định bằng kỹ thuật PCR, sử dụng các cặp mồi đặc hiệu cho gen STa, STb, LT, F4, F5, F6, F18. Độc lực vi khuẩn được đánh giá qua tiêm truyền chuột bạch với liều chuẩn, theo dõi tỷ lệ tử vong và triệu chứng lâm sàng trong 7 ngày.

Khả năng mẫn cảm với kháng sinh được kiểm tra bằng phương pháp khuếch tán đĩa thạch Muller Hinton, đánh giá theo tiêu chuẩn NCCLS. Các loại kháng sinh thử nghiệm gồm ampicillin, gentamicin, cephalothin, tetracycline, streptomycin, chloramphenicol, norfloxacin, và một số thuốc phổ biến khác.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ mắc và tử vong do tiêu chảy: Tỷ lệ lợn con mắc tiêu chảy tại các xã, phường dao động từ 13,67% đến 14,75% vào mùa xuân và hè, cao hơn so với mùa thu và đông (khoảng 9-10%). Tỷ lệ chết do tiêu chảy trung bình khoảng 5,1%, tập trung chủ yếu ở lứa tuổi 1-21 ngày (tỷ lệ mắc 33,75% ở 1-7 ngày tuổi, giảm dần theo tuổi).

2. Phân lập vi khuẩn E. coli: Tỷ lệ phân lập E. coli từ mẫu phân lợn con tiêu chảy đạt 85-90%, trong khi từ mẫu phủ tạng lợn chết do tiêu chảy là 100%. Các chủng phân lập có đặc tính sinh hóa điển hình, lên men lactose nhanh, sinh indol dương tính.

3. Serotype và yếu tố độc lực: Các serotype phổ biến gồm O149 (48%), O101 (20%), O64 (12%) và O8 (8%). Tỷ lệ các chủng mang gen độc tố STa, STb, LT lần lượt là 32%, 44%, 24%. Yếu tố bám dính F4 (K88) chiếm 44%, F18 chiếm 2%. Độc lực trên chuột bạch cho thấy 70% chủng có khả năng gây tử vong trong vòng 3-5 ngày sau tiêm.

4. Khả năng mẫn cảm với kháng sinh: Các chủng E. coli phân lập mẫn cảm cao với amikacin và ceftiofur (100%), cephalothin (94,1%), apramycin (90,2%) và ampicillin (82,4%). Ngược lại, tỷ lệ kháng tetracycline là 100%, spectinomycin 96,1%, sulfamethoxazole/trimethoprim 94,1%, neomycin 76,5%, streptomycin 70,6% và enrofloxacin 66,7%.

Thảo luận kết quả

Tỷ lệ mắc tiêu chảy cao vào mùa xuân và hè phù hợp với điều kiện khí hậu ẩm, nhiệt độ thay đổi đột ngột, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn phát triển. Tỷ lệ tử vong tập trung ở lứa tuổi sơ sinh do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện và đặc điểm sinh lý tiêu hóa chưa phát triển đầy đủ, như thiếu HCl trong dạ dày, tạo điều kiện cho E. coli bám dính và phát triển.

Việc phân lập E. coli với tỷ lệ cao chứng minh vai trò chủ đạo của vi khuẩn này trong hội chứng tiêu chảy. Các serotype O149, O101 là nhóm phổ biến, tương đồng với các nghiên cứu trong nước và quốc tế. Yếu tố độc lực như gen độc tố STb và LT cùng kháng nguyên bám dính F4 (K88) là những yếu tố quan trọng trong cơ chế gây bệnh, phù hợp với mô hình sinh bệnh học đã được công nhận.

Khả năng kháng thuốc cao với tetracycline và một số kháng sinh phổ biến phản ánh tình trạng lạm dụng kháng sinh trong chăn nuôi, làm giảm hiệu quả điều trị. Kết quả mẫn cảm với amikacin, ceftiofur và cephalothin gợi ý lựa chọn ưu tiên trong phác đồ điều trị. Dữ liệu này có thể được trình bày qua biểu đồ cột thể hiện tỷ lệ mẫn cảm và kháng thuốc của các chủng E. coli với từng loại kháng sinh.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Xây dựng phác đồ điều trị tiêu chảy dựa trên kết quả kháng sinh đồ: Ưu tiên sử dụng amikacin, ceftiofur và cephalothin trong điều trị lâm sàng, hạn chế dùng tetracycline và các kháng sinh có tỷ lệ kháng cao. Thời gian áp dụng phác đồ từ 1-2 năm, do các cơ sở thú y và hộ chăn nuôi thực hiện.

2. Tăng cường tiêm phòng vaccine cho lợn mẹ: Sử dụng vaccine chứa các serotype E. coli phổ biến (O149, O101) và các yếu tố độc lực F4 (K88), STb để truyền kháng thể qua sữa đầu, nâng cao miễn dịch thụ động cho lợn con. Thực hiện định kỳ hàng năm tại các trại chăn nuôi.

3. Cải thiện điều kiện chăn nuôi và vệ sinh chuồng trại: Đảm bảo chuồng nuôi khô ráo, thoáng mát, vệ sinh định kỳ, kiểm soát nhiệt độ và độ ẩm phù hợp, đặc biệt trong mùa xuân và hè. Khuyến khích áp dụng nền chuồng lát gạch hoặc xi măng thay cho nền đất để giảm tỷ lệ mắc bệnh.

4. Tuyên truyền, đào tạo người chăn nuôi và cán bộ thú y: Nâng cao nhận thức về phòng bệnh, sử dụng kháng sinh hợp lý, phát hiện sớm và xử lý kịp thời các trường hợp tiêu chảy. Thời gian triển khai liên tục, phối hợp giữa các cơ quan thú y và địa phương.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Cán bộ thú y cơ sở: Nắm bắt đặc điểm dịch tễ và cơ chế gây bệnh của E. coli để tư vấn, chẩn đoán và điều trị hiệu quả cho người chăn nuôi.

2. Người chăn nuôi lợn: Áp dụng các biện pháp phòng bệnh, lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp, nâng cao hiệu quả chăn nuôi và giảm thiệt hại kinh tế.

3. Nhà nghiên cứu và giảng viên ngành Thú y: Sử dụng kết quả nghiên cứu làm tài liệu tham khảo, phát triển các đề tài nghiên cứu tiếp theo về bệnh tiêu chảy và vi khuẩn E. coli.

4. Các cơ quan quản lý và hoạch định chính sách: Định hướng chính sách phòng chống dịch bệnh, quản lý sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi, phát triển ngành chăn nuôi bền vững.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao lợn con dưới 2 tháng tuổi dễ mắc tiêu chảy do E. coli?
   Lợn con giai đoạn này có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, dịch vị dạ dày thiếu HCl, tạo điều kiện cho E. coli bám dính và phát triển gây bệnh. Ngoài ra, stress do thay đổi môi trường và chế độ ăn cũng làm giảm sức đề kháng.

2. Các serotype E. coli nào phổ biến gây tiêu chảy ở lợn con tại Cẩm Phả?
   Các serotype phổ biến gồm O149 (48%), O101 (20%), O64 (12%) và O8 (8%). Đây là các nhóm có khả năng gây bệnh cao và mang nhiều yếu tố độc lực.

3. Kháng sinh nào hiệu quả nhất trong điều trị tiêu chảy do E. coli?
   Amikacin và ceftiofur có tỷ lệ mẫn cảm 100%, cephalothin 94,1%, apramycin 90,2% là những lựa chọn ưu tiên. Tetracycline và một số kháng sinh khác có tỷ lệ kháng rất cao nên không nên sử dụng.

4. Làm thế nào để phòng ngừa tiêu chảy hiệu quả ở lợn con?
   Phòng bệnh bằng cách tiêm vaccine cho lợn mẹ, cải thiện điều kiện chăn nuôi, vệ sinh chuồng trại, hạn chế stress và sử dụng kháng sinh hợp lý. Đặc biệt chú trọng vào giai đoạn lợn con theo mẹ.

5. Phương pháp phân lập và xác định E. coli trong nghiên cứu là gì?
   Sử dụng các môi trường nuôi cấy chuyên biệt như thạch MacConkey, thạch máu, kết hợp với các phản ứng sinh hóa và PCR để xác định serotype và các yếu tố độc lực của vi khuẩn.

Kết luận

• Hội chứng tiêu chảy ở lợn con dưới 2 tháng tuổi tại Cẩm Phả có tỷ lệ mắc khoảng 14%, tập trung chủ yếu vào mùa xuân và hè, gây thiệt hại kinh tế đáng kể.
• Vi khuẩn E. coli là tác nhân chính, với tỷ lệ phân lập trên 85% từ mẫu phân và 100% từ mẫu phủ tạng lợn chết.
• Các serotype O149, O101 chiếm ưu thế, mang nhiều yếu tố độc lực như gen độc tố STb, LT và kháng nguyên bám dính F4 (K88).
• Khả năng kháng thuốc của E. coli cao với tetracycline và một số kháng sinh phổ biến, trong khi mẫn cảm tốt với amikacin, ceftiofur và cephalothin.
• Đề xuất phác đồ điều trị dựa trên kháng sinh đồ, kết hợp với tiêm phòng vaccine và cải thiện điều kiện chăn nuôi để giảm thiểu bệnh và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Tiếp theo, cần triển khai áp dụng phác đồ điều trị và biện pháp phòng bệnh tại các cơ sở chăn nuôi, đồng thời theo dõi hiệu quả và cập nhật dữ liệu kháng thuốc để điều chỉnh kịp thời. Các cán bộ thú y và người chăn nuôi được khuyến khích tham khảo và áp dụng kết quả nghiên cứu nhằm nâng cao sức khỏe đàn lợn và hiệu quả kinh tế.

Hành động ngay hôm nay để bảo vệ đàn lợn con của bạn khỏi hội chứng tiêu chảy và nâng cao năng suất chăn nuôi!

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Hiểu biết về hội chứng tiêu chảy 1. Khái niệm về hội chứng tiêu chảy Theo Phạm Ngọc Thạch (1996) [49] hội chứng tiêu chảy là hội chứng bệnh lý đường tiêu hoá, là hiện tượng con vật ỉa nhanh, nhiều lần trong ngày, tỷ lệ nước trong phân cao đến 80 - 90% do rối loạn chức năng tiêu hoá (ruột tăng cường co bóp và tiết dịch) hoặc chỉ phản ánh đơn thuần sự thay đổi tạm thời của phân gia súc bình thường khi gia súc đang thích ứng với những thay đổi trong khẩu phần ăn. Tuỳ theo đặc điểm, tính chất, diễn biến bệnh, hoặc loài gia súc, hoặc nguyên nhân chính gây bệnh mà hội chứng tiêu chảy được gọi bằng tên khác nhau như: bệnh xảy ra đối với gia súc non theo mẹ, gọi là bệnh lợn con ỉa phân trắng, hay bê nghé phân trắng…; còn ở gia súc sau cai sữa là chứng khó tiêu, chứng rối loạn tiêu hoá, hoặc hội chứng rối loạn tiêu hoá… Nếu xét về nguyên nhân chính gây bệnh thì có các tên gọi như: bệnh Colibacillosis do vi khuẩn E.

coli gây ra, bệnh phó thương hàn lợn do vi khuẩn Samonella spp gây ra, bệnh viêm dạ dày ruột truyền nhiễm (TGE) do Coronavirus gây ra,… Archie H. (2000) [1] cho biết tiêu chảy xảy ra ở nhiều bệnh và bản thân nó không phải là bệnh đặc thù, với bất kỳ cách gọi thế nào thì tiêu chảy luôn được đánh giá là hội chứng phổ biến trong các dạng bệnh của đường tiêu hoá, xảy ra ở mọi nơi, mọi lúc các triệu chứng chung là: ỉa chảy, mất nước và chất điện giải, suy kiệt, có thể dẫn đến chết. Một số nguyên nhân gây tiêu chảy ở lợn Tiêu chảy là một hiện tượng bệnh lý có liên quan đến nhiều yếu tố, có yếu tố là nguyên nhân nguyên phát, có yếu tố là nguyên nhân thứ phát. Vì vậy việc phân biệt rạch ròi giữa các nguyên nhân gây tiêu chảy là rất khó khăn.

* Môi trường ngoại cảnh: Môi trường ngoại cảnh là một trong 3 yếu tố cơ bản gây ra bệnh dịch, mối n 5 quan hệ giữa Cơ thể - Mầm bệnh - Môi trường là nguyên nhân của sự không ổn định sức khoẻ, đưa đến phát sinh bệnh (Nguyễn Như Thanh và cs. Môi trường ngoại cảnh bao gồm các yếu tố: nhiệt độ, ẩm độ, các điều kiện về chăm sóc nuôi dưỡng, vệ sinh chuồng trại, sự di chuyển, thức ăn, nước uống… Khi gia súc bị nhiễm lạnh kéo dài sẽ làm giảm phản ứng miễn dịch, giảm tác dụng thực bào, làm cho gia súc dễ bị nhiễm khuẩn gây bệnh (Hồ Văn Nam và cs. Khẩu phần ăn cho vật nuôi không thích hợp, trạng thái thức ăn không tốt, thức ăn kém chất lượng như mốc, thối và nhiễm các tạp chất, các vi sinh vật có hại dễ dẫn đến rối loạn tiêu hoá kèm theo viêm ruột, ỉa chảy ở gia súc (Trịnh Văn Thịnh, 1985 [52], Hồ Văn Nam và cs. Khi gặp điều kiện ngoại cảnh không thuận lợi, thay đổi đột ngột về thức ăn, vitamin, protein, thời tiết, vận chuyển…làm giảm sức đề kháng của con vật thì vi khuẩn thường trực sẽ tăng độc tố và gây bệnh (Bùi Quý Huy, 2003) [24].

Như vậy, nguyên nhân môi trường ngoại cảnh gây bệnh tiêu chảy không mang tính đặc hiệu mà mang tính tổng hợp. Lạnh và ẩm gây rối loạn hệ thống điều hoà trao đổi nhiệt của cơ thể lợn, dẫn đến rối loạn quá trình trao đổi chất, làm giảm sức đề kháng của cơ thể, từ đó các mầm bệnh trong đường tiêu hoá có thời cơ tăng cường độc lực và gây bệnh. * Nguyên nhân do vi sinh vật: Vi sinh vật bao gồm các loại virus, vi khuẩn và nấm mốc. Chúng vừa là nguyên nhân nguyên phát, cũng vừa là nguyên nhân thứ phát gây tiêu chảy.

* Tiêu chảy do vi khuẩn: Một số vi khuẩn thuộc họ vi khuẩn đường ruột là E. coli, Salmonella spp. perfringens… Đó là những vi khuẩn quan trọng, gây rối loạn tiêu hoá, viêm ruột tiêu chảy ở người và nhiều loài động vật. Đào Trọng Đạt và cs.

(1996) [13] cho biết chiếm tỷ lệ cao nhất trong số các vi khuẩn đường ruột gây tiêu chảy là E. Cũng theo tác giả, trong đường tiêu hoá của gia súc có hệ vi khuẩn gọi là hệ vi khuẩn đường ruột, được chia thành 2 loại, trong đó vi khuẩn có lợi, có tác dụng lên men phân giải các chất dinh n 6 dưỡng, giúp cho quá trình tiêu hoá được thuận lợi và vi khuẩn có hại, khi có điều kiện thì gây bệnh. Theo Lê Văn Tạo (1996) [47] họ vi khuẩn đường ruột gồm những vi khuẩn cộng sinh thường trực trong đường ruột. Những vi khuẩn này, muốn từ vi khuẩn cộng sinh trở thành gây bệnh phải có 3 điều kiện: - Trên cơ thể vật chủ có cấu trúc giúp cho vi khuẩn thực hiện được chức năng bám dính.

- Vi khuẩn phải có khả năng sản sinh các yếu tố gây bệnh, đặc biệt là sản sinh độc tố, trong đó quan trọng nhất là độc tố đường ruột Enterotoxin. - Có khả năng xâm nhập vào lớp tế bào biểu mô của niêm mạc ruột, từ đó phát triển nhân lên. Theo Hồ Văn Nam và cs. (1997) [34] vi khuẩn đường ruột có vai trò không thể thiếu được trong hội chứng tiêu chảy.

Nguyễn Như Pho (2003) [39] cho rằng khả năng gây bệnh của các loại vi khuẩn đối với lứa tuổi lợn khác nhau. Đối với lợn con theo mẹ, lợn sau cai sữa hoặc giai đoạn đầu nuôi thịt thì tỷ lệ mắc tiêu chảy do Salmonella cao hơn; giai đoạn từ lúc sơ sinh đến sau khi cai sữa thường do E. coli; lứa tuổi 6 - 12 tuần thì thường do xoắn khuẩn Treponema hyodysenterriae; còn vi khuẩn yếm khí C. perfringens thường gây bệnh nặng cho lợn con theo mẹ trong khoảng 1 tuần tuổi đến cai sữa.

Theo Phạm Sỹ Lăng (2009) [32] bệnh tiêu chảy ở lợn do vi khuẩn chủ yếu có những bệnh sau: - Bệnh do vi khuẩn E. - Bệnh hồng lỵ do Treponema hyodysenteriae - Bệnh do Salmonella. - Bệnh do Clostridium perfringens. * Tiêu chảy do virus: Virus cũng là tác nhân gây bệnh tiêu chảy ở lợn.

Sự xuất hiện của virus đã làm tổn thương niêm mạc ruột, làm suy giảm sức đề kháng của cơ thể và thường gây ỉa chảy ở dạng cấp tính với tỷ lệ chết cao (Phạm Ngọc Thạch, 1996) [49]. n 7 Rotavirus và Coronavirus là những virus gây tiêu chảy quan trọng ở gia súc non mới sinh như nghé, dê cừu con, lợn con, ngựa con và đặc biệt là bê do những virus này có khả năng phá huỷ màng ruột và gây tiêu chảy nặng (Archie H, 2000 [1]). Các nghiên cứu trong nước của Lê Minh Chí (1995) [5] và Nguyễn Như Pho (2003) [39] cũng đã cho rằng: Rotavirus và Coronavirus gây bệnh tiêu chảy chủ yếu cho lợn con trong giai đoạn theo mẹ, với các triệu chứng tiêu chảy cấp tính, nôn mửa, mất nước với tỷ lệ mắc bệnh và tỷ lệ chết cao. * Tiêu chảy do nấm mốc: Thức ăn khi chế biến hoặc bảo quản không đúng kỹ thuật dễ bị nấm mốc.

Một số loài như: Aspergillus, Penicillium, Fusarium…có khả năng sản sinh nhiều loại độc tố, nhưng quan trọng nhất là nhóm độc tố Aflatoxin (Aflatoxin B1, B2, G1, G2, M1). Độc tố Aflatoxin gây độc cho người và gia súc, gây bệnh nguy hiểm nhất cho con người là ung thư gan, huỷ hoại gan, độc cho thận, sinh dục và thần kinh. Aflatoxin gây độc cho nhiều loài gia súc, gia cầm, mẫn cảm nhất là vịt, gà, lợn và các gia súc khác. Lợn khi nhiễm độc thường bỏ ăn, thiếu máu, vàng da, ỉa chảy, ỉa chảy ra máu.

Nếu trong khẩu phần có 500 - 700g Aflatoxin/kg thức ăn sẽ làm cho lợn con chậm lớn, còi cọc, giảm sức đề kháng với các bệnh truyền nhiễm khác (Lê Thị Tài, 1997) [45]. * Tiêu chảy do ký sinh trùng Có nhiều loại ký sinh trùng gây bệnh tiêu chảy ở lợn như: cầu trùng Eimeria, Isospora suis, Crytosporidium, Ascaris suum, Trichuris suis… hoặc một số loài giun tròn lớp Nematoda (A. suis, Strongloides, Haemonchus, Mecistocirrus…). Bệnh do Isospora suis, Crytosporidium thường tập trung vào giai đoạn lợn con từ 5 - 25 ngày tuổi, còn ở lợn trên 2 tháng tuổi do cơ thể đã tạo được miễn dịch đối với bệnh cầu trùng, nên lợn chỉ mang mầm bệnh mà ít khi xuất hiện triệu chứng tiêu chảy (Nguyễn Như Pho, 2003) [39].

Cầu trùng và một số loại giun tròn (giun đũa, giun tóc, giun lươn) là một trong những nguyên nhân gây tiêu chảy ở lợn sau cai sữa nuôi trong các hộ gia đình tại Thái Nguyên (Nguyễn Thị Kim Lan và cs. n 8 Đặc điểm chủ yếu của tiêu chảy do ký sinh trùng là con vật mắc bệnh bị tiêu chảy nhưng không liên tục, có sự xen kẽ giữa tiêu chảy và bình thường, cơ thể thiếu máu, da nhợt nhạt, gia súc kém ăn, thể trạng sa sút. Một số đặc điểm dịch tễ hội chứng tiêu chảy Hội chứng tiêu chảy ở gia súc do nhiều nguyên nhân gây ra. Chính vì vậy, sự xuất hiện của bệnh phụ thuộc vào sự xuất hiện các nguyên nhân và sự tương tác giữa nguyên nhân với cơ thể gia súc.

Các yếu tố như tuổi gia súc, mùa vụ, thức ăn, chuồng trại, điều kiện chăm sóc nuôi dưỡng… đều có ảnh hưởng đến bệnh tiêu chảy ở gia súc. ở lợn, hội chứng tiêu chảy có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi. (2000) [1] cho rằng khi tiêu chảy xảy ra, thường gây thiệt hại lớn cho ngành chăn nuôi. Bệnh thường xuất hiện ở 3 giai đoạn phát triển của lợn: - Giai đoạn sơ sinh (1 - 4 ngày tuổi).

- Giai đoạn lợn con theo mẹ (5 - 21 ngày tuổi). - Giai đoạn lợn sau cai sữa (> 21 ngày tuổi). Tỷ lệ mắc bệnh tiêu chảy trong một số cơ sở chăn nuôi lợn phụ thuộc vào điều kiện chăm sóc, vệ sinh thú y ở đó, còn tỷ lệ chết, mức độ trầm trọng của bệnh ở một đàn phụ thuộc vào giai đoạn mắc bệnh (Hoàng Văn Tuấn và cs. Khi nghiên cứu một số đặc điểm dịch tễ hội chứng tiêu chảy ở lợn từ sau cai sữa của các hộ chăn nuôi gia đình tại Thái Nguyên, Nguyễn Thị Kim Lan và cs.

(2006) [30] cho rằng, bệnh chịu ảnh hưởng rõ rệt của lứa tuổi mắc bệnh, mùa vụ trong năm, các loại thức ăn, nền chuồng và tình trạng vệ sinh thú y. Cụ thể: Về độ tuổi mắc bệnh, tỷ lệ lợn tiêu chảy giảm theo tuổi, cao nhất ở giai đoạn sau cai sữa đến 2 tháng (13,9%), sau đó giảm dần và chỉ còn 5,55% ở lợn trên 6 tháng tuổi. Về mùa vụ, bệnh tiêu chảy ở lợn con theo mẹ xảy ra quanh năm.