mở đầu cho phong trào thơ mới của kỷ nguyên Văn học Việt Nam. Năm 1933, Phan Khôi ra Hà Nội, viết cho Thực nghiệp dân báo, sau đó nhận lời làm chủ báo Phụ nữ thời đàm. Năm 1935, Phan Khôi vào Huế làm chủ bút tờ Tràng An. Tháng 8-1936, Phan Khôi được phép xuất bản tờ Sông Hương do chính ông sáng lập.
Tờ tuần báo này chỉ ra được 32 số, đến ngày 27-3-1937 ra số cuối cùng do Phan Khôi bị kiệt quệ về tài chính. Năm 1937, ông vào lại Sài Gòn, dạy quốc văn và chữ Hán tại trường Chấn Thanh; đồng thời cộng tác gửi bài cho các báo ở Hà Nội: Hà Nội báo (1936-1937), Đông Dương tạp chí (1937-1938); Dư luận (1938), Thời vụ (1938-1939), Tao đàn (1939), Phổ thông bán nguyệt san (1939)… Năm 1941, trường Chấn Thanh từ Sài Gòn chuyển về Đà Nẵng, Phan Khôi về làng Bảo An sống với gia đình. 14 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Trong năm 1945, Phan Khôi từ chối khi được Nguyễn Bá Trác đến vận động tham gia chính phủ thân Nhật mà Trần Trọng Kim đang thành lập; ông cũng không mặn mà với đại diện tổ chức phản đế là Hoàng Phê đến vận động; ông chỉ nhận lời một cách hờ hững với tổ chức Quốc dân đảng (do Phan Bá Lân đến vận động nhiều lần), nhưng không hoạt động gì. Sự kiện Việt Minh giành chính quyền ở Quảng Nam và trong cả nước là bất ngờ đối với Phan Khôi, ông ngạc nhiên khi biết ngay trong gia đình có người của Việt Minh.
Được mời dự mít tinh mừng thàmh lập nước ở tỉnh Quảng Nam, ông lên diễn đàn tỏ ý tán thành độc lập dân tộc. Tháng 10 năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, với tư cách là một nhà hoạt động văn hóa, Phan Khôi được Chính phủ mời từ quê nhà huyện Điện Bàn, Quảng Nam về Hà Nội dự hội nghị Văn hóa lần thứ nhất. Kháng chiến toàn quốc bùng nổ, nhiều trí thức lớn, nhiều văn nghệ sĩ tên tuổi rời thủ đô Hà Nội lên chiến khu Việt Bắc. Hình ảnh Phan Khôi, một người con xứ Quảng, dù đã bước sang tuổi 60 vẫn rời thủ đô lên chiến khu là một hình ảnh đẹp mang nhiều ý nghĩa, có sức động viên lớn đối với nhân sĩ trí thức đất Bắc thời bấy giờ.
Ở chiến khu, ông dành thời gian cho công tác nghiên cứu ngôn ngữ học và dịch thuật trong cơ quan hội Văn nghệ Việt Nam. Kháng chiến chống Pháp thành công, quân dân ta về tiếp quản thủ đô. Giới văn nghệ sĩ cũng cùng nhau trở về. Lúc này, vợ con ông từ miền Nam tập kết ra Bắc, gia đình sum họp sau gần 10 năm xa cách.
Ông trở về Hà Nội, làm việc trong hội Văn nghệ Việt Nam từ năm 1955. Thời gian này, ông không viết báo nữa mà tập trung nghiên cứu, dịch và có các tác phẩm như: Việt ngữ nghiên cứu, các tuyển tập Lỗ Tấn. Cho đến nay, quyển Việt ngữ nghiên cứu của ông vẫn còn nhiều giá trị bởi những phát hiện độc đáo, mới mẻ, giàu tính lý luận và thực tiễn. Năm 1956, ông được Bộ Văn hoá và hội Văn nghệ Việt Nam cử đi Trung Quốc dự kỷ niệm 20 năm (1936-1956) ngày mất Lỗ Tấn (1881-1936); ông có bài phát biểu gây ấn tượng tại lễ kỷ niệm.
15 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Năm 1957, Phan Khôi tham gia đại hội thành lập Hội nhà văn Việt Nam. Trong hai năm 1956, 1957 Phan Khôi có một số bài viết đăng trên các tập Giai phẩm. Bài báo Phê bình lãnh đạo văn nghệ của Phan Khôi đăng trên Giai phẩm mùa thu, tập 1, ra ngày 29-8-1956 nói về những bất cập trong việc xét giải thưởng văn học 1954-1955 của Hội Văn nghệ Việt Nam, đã gây ra những thảo luận trong giới văn nghệ. Tháng 9-1956, Phan Khôi nhận lời đứng làm chủ nhiệm tuần báo Nhân văn của một nhóm văn nghệ sĩ và đăng một số bài trên báo này.
Khi tờ Nhân văn bị đóng cửa, ông có một số bài đăng tuần báo Văn (của Hội Nhà văn Việt Nam, 1957-1958) bị đương thời xem như những biểu hiện tư tưởng tiêu cực và có tính phá hoại. Vụ Nhân văn - Giai phẩm bị xử lý, nhiều văn nghệ sĩ bị kỷ luật với nhiều hình thức khác nhau, riêng ông bị khai trừ vĩnh viễn khỏi Hội Nhà văn Việt Nam. 11 giờ trưa ngày 16-1-1959 (mồng 8 tháng Chạp năm Mậu Tuất) tại số nhà 73 phố Thuốc Bắc, Phan Khôi nằm quay mặt vào tường lặng lẽ trút hơi thở cuối cùng, thọ 72 tuổi. Ông được mai táng tại nghĩa trang Hợp Thiện, Hà Nội.
Trong những năm 1970-1980, phần mộ ông đã bị thất lạc, đến nay gia đình vẫn chưa tìm lại được. Phan Nam Sinh, con trai Phan Khôi sau này đã viết về những ngày cuối đời của cha mình: “Sao lại có người như cha tôi, suốt một đời đi tìm cái mới cho đất nước, cho khoa học, có khi dấn thân vào cả chốn hiểm nguy, lại một thời gian dài chẳng được ai hiểu cho, mãi tận cuối đời vẫn phải sống trong cô đơn, cô đơn ngay trong chính gia đình của mình? Phải chăng cuộc đời này đã không công bằng, đã quá nghiệt ngã với ông? Hỏi ông còn biết sống với ai, hay cái chết mới chính là sự giải thoát?” [80]. Khoảng thời gian hoạt động rực rỡ nhất trong đời Phan Khôi kéo dài từ năm 1928 đến năm 1939. Trong khoảng thời gian này, toàn bộ các bài viết của ông đều được đăng trên báo chí với các đề tài rất đa dạng: cổ học Trung Quốc và Việt Nam; văn hóa, văn học và chính trị Trung Quốc đương đại; khảo cứu lịch sử, văn hóa, ngôn ngữ và văn học Việt Nam, phê phán chính sự đương thời… Đặc biệt, Phan Khôi là người khởi động hoặc tham gia hàng loạt các cuộc tranh luận trên báo chí về khá 16 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com nhiều vấn đề học thuật có tính cơ bản và lâu dài, gắn với sự phát triển của tư tưởng, văn học và xã hội Việt Nam thế kỷ XX.
Qua trước tác của Phan Khôi, người ta thấy rõ nét chân dung một tác gia nhập cuộc say sưa, một Phan Khôi uyên bác, thẳng thắn, lập luận gai góc, phản biện xã hội bằng trí tuệ sắc bén và tư duy cấp tiến, kiên quyết bài trừ Hán học, cổ xúy cho tân học. Đó là “hình ảnh kỳ lạ nhất, cô độc nhất, bản lĩnh nhất của lịch sử báo chí Việt Nam hiện đại. Ngay trong cái cõi nhân sinh ta là bụi bặm, ông đã chọn thái độ sống như một cây thông. Ông đứng sừng sững, không bè phái, băng nhóm dù đơn độc nhưng lại dám “gây sự” từ Nam chí Bắc trên trường văn trận bút” [63; tr.
Nhà văn Nguyên Ngọc, trong bộ phim tài liệu “Con mắt còn có đuôi” đã nhận định: “Từ trước đến nay chúng ta đều đã biết Phan Khôi là một nhà báo lớn, nổi tiếng, nhưng qua những công trình mà Lại Nguyên Ân đã công bố, chúng ta hết sức ngạc nhiên, không ngờ sự nghiệp báo chí của ông lại to lớn đến như thế. Trong suốt hàng chục năm, ngày nào ông cũng viết, cũng có bài trên tất cả những báo quan trọng nhất của thời đó. Theo tôi, ngày nay chúng ta có thể coi Phan Khôi là một trong những nhà báo lớn nhất trong lịch sử báo chí của chúng ta” [89]. Cuộc đời hoạt động báo chí của Phan Khôi thời gian gần đây đã dần được công nhận lại.
Phan Khôi đã được tôn vinh là “Danh nhân văn hóa Việt Nam thời hiện đại” tại lễ trao giải thưởng văn hóa Phan Châu Trinh lần thứ 10 diễn ra ngày 24- 3-2017. Tuy là lần thứ 10 nhưng từ năm 2014, giải thưởng Phan Châu Trinh mới có thêm một hạng mục mới là Tôn vinh Danh nhân Văn hóa Việt Nam thời hiện đại (giữa thế kỷ XIX đến giữa thế kỷ XX), và cũng chỉ mới tôn vinh 4 vị tiêu biểu là: Trương Vĩnh Ký, Phan Châu Trinh, Phan Bội Châu và Nguyễn Văn Vĩnh. Như vậy, Phan Khôi là danh nhân văn hóa thứ 5 được tôn vinh tại giải thưởng này. Trong bài phát biểu vinh danh Phan Khôi tại buổi lễ, nhà văn Nguyên Ngọc - Chủ tịch Hội đồng khoa học Quỹ văn hóa Phan Châu Trinh nhận định: “Phan Khôi quả là một tác giả hết sức đa dạng, một nhà phê bình văn học uyên thâm và sắc sảo, một nhà nghiên cứu văn học sâu sắc, một nhà thơ tài hoa, một tác giả văn tự sự hấp dẫn, một tác giả 17 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com xuất sắc của các thể loại của văn tiểu phẩm, hoạt kê, châm biếm, một dịch giả tài năng, một nhà ngôn ngữ học tinh tế và là một nhà báo kiệt xuất” [88].
Vấn đề tranh luận trên báo chí 1. Lý luận báo chí về tranh luận Cuốn “Từ điển Tiếng Việt” của GS. Hoàng Phê định nghĩa: “tranh luận” là bàn cãi để tìm ra lẽ phải. Các học giả thường dùng một số từ để thay cho tranh luận, đó là bút chiến, tranh biện.
Theo Phan Khôi, người tham gia vào rất nhiều cuộc tranh luận trên báo chí đầu thế kỷ XX, bút chiến là “hai người hay nhiều người tranh biện cùng nhau về một vấn đề gì” (Tôi thất vọng về ông Nguyễn Tiến Lãng - [12; tr. Tác giả Trần Văn Chánh, trong bài viết Tản mạn văn hóa tranh luận, đã cho rằng, “Cãi nhau hay tranh luận là hoạt động thường xuyên của con người trong xã hội, khi hai bên (hoặc hai phe) còn có những ý kiến bất đồng, phải dùng sự kiện và lý lẽ bắt bẻ lẫn nhau, chỉ ra và phê phán chỗ sai của đối phương để chứng minh lẽ phải thuộc về mình. Nếu được thể hiện bằng giấy bút thì còn gọi luận chiến hay bút chiến (polemic). Có thể tranh cãi nhau về mọi thứ trên đời, cả về thái độ sống tốt - xấu, nhưng thường nhất là những vấn đề thuộc kiến thức, quan điểm liên quan đến học thuật hoặc chính trị” [20].
Tác giả Cát Thụy, trên báo Dân Trí cho rằng, “Tranh luận, theo cách đơn giản nhất là dùng những lý lẽ, quan điểm cá nhân để cùng nhau làm sáng tỏ sự thật, đúng sai về một vấn đề, một sự việc. Nó là một sinh hoạt bình thường trong cuộc sống. Những cuộc tranh luận lành mạnh tạo ra những góc nhìn, tiếng nói đa chiều, thúc đẩy sự tiến bộ” [74]. Tác giả Hồ Bất Khuất, trên tạp chí Gia đình và trẻ em định nghĩa: “Việc trao đi, đổi lại trên báo chí trong tiếng Việt được gọi là “bút chiến”, nghĩa là người ta chiến đấu với nhau bằng ngòi bút, bằng trí tuệ - ngang bằng và sòng phẳng.
Nói nôm 18 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.