Tổng quan nghiên cứu

Sẹo lồi là một rối loạn tăng sinh lành tính của mô liên kết sợi ở lớp bì da, xuất hiện sau các tổn thương do chấn thương, phẫu thuật hoặc thậm chí phát sinh tự phát. Tỷ lệ hiện mắc của sẹo lồi có sự khác biệt rõ rệt giữa các quần thể chủng tộc, chiếm khoảng 5% đến 10% ở người gốc Phi, trong khi dao động từ 0% đến 0,1% ở các nước châu Á như Nhật Bản và khoảng 0,09% tại Anh. Bệnh lý này đặc biệt phổ biến trong độ tuổi thanh thiếu niên và người trẻ từ 10 đến 30 tuổi, thường đi kèm các triệu chứng cơ năng dai dẳng như đau nhức và ngứa ngáy dữ dội, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến tâm lý, thẩm mỹ cũng như chất lượng cuộc sống của bệnh nhân.

Mặc dù y học hiện đại đã phát triển nhiều phương pháp can thiệp như phẫu thuật tạo hình, áp lạnh, tiêm corticoid nội tổn thương hoặc laser, tỷ lệ tái phát của sẹo lồi vẫn ở mức rất cao, dao động từ 50% đến 100% khi điều trị đơn độc. Các liệu pháp này thường tiềm ẩn tác dụng phụ như teo da, giãn mạch hoặc mất sắc tố không hồi phục, trong khi chi phí cho các thuốc sinh học nhắm trúng đích lại quá đắt đỏ. Trước thực tế đó, vai trò của vitamin D với đặc tính kháng viêm, ức chế tăng sinh nguyên bào sợi và điều hòa chất nền ngoại bào đang trở thành tâm điểm nghiên cứu của chuyên ngành Da liễu trên toàn thế giới.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Da liễu tại Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh thực hiện đề tài nhằm khảo sát nồng độ 25-hydroxyvitamin D trong huyết thanh ở bệnh nhân sẹo lồi so sánh với nhóm chứng khỏe mạnh, đồng thời phân tích mối tương quan giữa nồng độ vi chất này với các đặc điểm dịch tễ và độ nặng lâm sàng theo thang điểm sẹo Vancouver. Nghiên cứu được triển khai tại Bệnh viện Da liễu Thành phố Hồ Chí Minh từ tháng 12 năm 2022 đến tháng 8 năm 2023 trên các đối tượng mang phân loại da loại II, III và IV theo Fitzpatrick. Đây là công trình tiên phong tại Việt Nam cung cấp dữ liệu thực nghiệm quan trọng, đặt nền móng cho các giải pháp điều trị bổ trợ an toàn, chi phí thấp nhằm kiểm soát sẹo lồi hiệu quả trong tương lai.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Cơ sở bệnh sinh của sẹo lồi dựa trên mô hình tương tác phức hợp giữa đáp ứng viêm kéo dài, sự hoạt hóa bất thường của nguyên bào sợi và sự mất cân bằng trong tái cấu trúc chất nền ngoại bào. Dưới tác động của yếu tố tăng trưởng chuyển dạng beta (TGF-β), các nguyên bào sợi sẹo lồi tăng cường biểu hiện yếu tố tăng trưởng mô liên kết (CTGF) cao gấp 100 đến 150 lần so với tế bào da lành, thúc đẩy lắng đọng quá mức collagen loại I và III. Đồng thời, sự gia tăng của chất ức chế metalloproteinase mô loại 1 (TIMP-1) và suy giảm enzym phân hủy collagen (MMP-1) khiến mô xơ tích tụ không kiểm soát.

Lý thuyết tác động điều hòa sinh học của vitamin D chỉ ra rằng dạng chuyển hóa có hoạt tính liên kết với thụ thể vitamin D (VDR), hoạt động như một chất điều hòa âm tính của trục tín hiệu TGF-β/Smad3 và hệ Renin-Angiotensin (RAS) tại chỗ. Sự hoạt hóa VDR làm giảm 3 lần biểu hiện collagen loại I, ức chế gen chống chết theo chương trình Bcl-2 và kích hoạt enzym caspase-3 tăng lên gấp 5 lần sau 24 giờ, từ đó thúc đẩy quá trình tự chết của nguyên bào sợi bệnh lý. Nghiên cứu sử dụng 3 khái niệm đo lường cốt lõi: nồng độ 25-hydroxyvitamin D [25-(OH)-D] huyết thanh theo phân loại của Holick năm 2007 (thiếu hụt khi dưới 20 ng/mL, không đủ từ 20 đến dưới 30 ng/mL, và đủ khi từ 30 ng/mL trở lên); thang điểm đánh giá sẹo Vancouver (VSS) với thang đo từ 0 đến 13 điểm; và hiện tượng chuyển dạng nội mô - trung mô (Endo-MT).

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu áp dụng thiết kế bệnh chứng (case-control study). Cỡ mẫu được xác định dựa trên công thức ước lượng hai số trung bình độc lập với mức sai lầm loại I (alpha) thiết lập ở mức 0,002 và lực mẫu đạt 95% (power = 0,95). Cỡ mẫu tối thiểu tính toán là 44 đối tượng cho mỗi nhóm; thực tế nghiên cứu đã thu thập tổng cộng 90 người tham gia, bao gồm 45 bệnh nhân sẹo lồi được chẩn đoán xác định trên lâm sàng và 45 đối tượng chứng khỏe mạnh tương đồng về nhóm tuổi và giới tính. Phương pháp chọn mẫu thuận tiện có tiêu chuẩn chọn và loại trừ nghiêm ngặt, loại bỏ các trường hợp phụ nữ mang thai, bệnh lý nội tiết, bệnh gan thận, bệnh tự miễn hoặc đã sử dụng thuốc bổ sung vitamin D trong vòng 1 tháng trước nghiên cứu.

Nồng độ 25-(OH)-D huyết thanh được định lượng bằng kỹ thuật miễn dịch điện hóa huỳnh quang (ECLIA) trên hệ thống phân tích tự động Roche Elecsys với giới hạn đo từ 4 ng/mL đến 100 ng/mL. Toàn bộ dữ liệu lâm sàng, thang điểm VSS và kết quả xét nghiệm được thu thập từ tháng 12/2022 đến tháng 8/2023, sau đó nhập liệu và xử lý bằng phần mềm thống kê y sinh R phiên bản 4.x. Lý do lựa chọn phân tích bằng phần mềm R nhằm áp dụng linh hoạt các phép kiểm chuẩn xác: kiểm định t-test hoặc Mann-Whitney U để so sánh giá trị trung bình giữa hai nhóm, phân tích ANOVA cho nhiều phân nhóm, kiểm định Chi bình phương cho các biến định tính, và hệ số tương quan Spearman cùng mô hình hồi quy đa biến nhằm kiểm soát triệt để các yếu tố gây nhiễu, xác định mối liên hệ độc lập ở khoảng tin cậy 95% (p < 0,05).

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nồng độ 25-(OH)-D huyết thanh trung bình ở nhóm bệnh nhân sẹo lồi ghi nhận ở mức thấp rõ rệt, tương đồng với các xu hướng công bố quốc tế khi mức nồng độ ở nhóm bệnh nhân sẹo lồi chỉ đạt khoảng 16,92 ng/mL so với 23,57 ng/mL ở nhóm chứng khỏe mạnh (p < 0,001). Sự suy giảm này thể hiện rõ rệt ở cả hai giới và không phụ thuộc vào chỉ số khối cơ thể (BMI).

Thứ hai, phân độ tình trạng vi chất cho thấy tỷ lệ thiếu hụt vitamin D (dưới 20 ng/mL) ở nhóm bệnh nhân sẹo lồi chiếm tỷ lệ áp đảo từ 68% đến 75%, cao hơn gấp hơn 2 lần so với tỷ lệ khoảng 30% ghi nhận ở nhóm chứng khỏe mạnh. Đa số các đối tượng nhóm chứng duy trì ở mức không đủ hoặc đủ vi chất (trên 20 ng/mL).

Thứ ba, nghiên cứu chứng minh có mối tương quan nghịch mức độ mạnh giữa nồng độ vitamin D huyết thanh và tổng điểm độ nặng của tổn thương sẹo theo thang điểm VSS (hệ số tương quan r = -0,737, p < 0,001). Những bệnh nhân thuộc phân nhóm sẹo mức độ nặng (tổng điểm VSS từ 8 đến 13 điểm) có nồng độ 25-(OH)-D trung bình thấp hơn khoảng 35% so với nhóm bệnh nhân có sẹo ở mức độ nhẹ (VSS từ 0 đến 3 điểm).

Thứ tư, về đặc điểm lâm sàng, tổn thương sẹo lồi tập trung chủ yếu ở các vùng da chịu lực căng lớn như trước xương ức, vùng ngực, bả vai và dái tai (chiếm trên 60% tổng số vị trí tổn thương). Hơn 70% bệnh nhân trong mẫu nghiên cứu phàn nàn về triệu chứng ngứa ngáy và đau tại sang thương, phản ánh sự thâm nhiễm mạnh mẽ của các tế bào viêm lympho và dưỡng bào tại chỗ.

Thảo luận kết quả

Các kết quả thu được khẳng định giả thuyết rằng sự thiếu hụt nồng độ vitamin D huyết thanh đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy cơ chế xơ hóa mô bì. Khi nồng độ 25-(OH)-D suy giảm dưới ngưỡng 20 ng/mL, sự suy yếu của tín hiệu VDR khiến tế bào mất khả năng ức chế con đường truyền tín hiệu TGF-β1/Smad3 và làm tăng hoạt tính của hệ renin-angiotensin cục bộ, dẫn đến sự tăng sinh mất kiểm soát của các nguyên bào sợi và tế bào tiền thân sẹo lồi (KPC). Để trực quan hóa, dữ liệu phân tích có thể được trình bày rõ nét qua biểu đồ hộp (box plot) thể hiện nồng độ vitamin D phân tầng theo các mức độ nặng nhẹ của thang điểm VSS, kết hợp với bảng phân tích hồi quy tuyến tính thể hiện độ dốc suy giảm của vi chất tương ứng với sự gia tăng độ dày và độ cứng chắc của khối sẹo.

Kết quả này có sự tương đồng sâu sắc với nghiên cứu bệnh chứng của nhóm tác giả tại Ai Cập năm 2021, khi ghi nhận nồng độ 25-(OH)-D ở bệnh nhân sẹo lồi đạt 22,79 ng/mL so với 53,40 ng/mL ở người bình thường (p < 0,001) và 68,4% bệnh nhân bị thiếu hụt vi chất. Tương tự, khảo sát trên 261 bệnh nhân tại Trung Quốc năm 2013 cũng chỉ ra nồng độ vitamin D trung bình ở người sẹo lồi chỉ đạt 15,1 ng/mL so với 20,4 ng/mL ở nhóm chứng. Về mặt ý nghĩa thực tiễn, việc chứng minh mối liên quan mật thiết giữa mức độ thiếu hụt vi chất và độ nặng sẹo lồi mở ra triển vọng ứng dụng xét nghiệm định lượng 25-(OH)-D như một chỉ dấu sinh học đánh giá tiên lượng tiến triển bệnh và hỗ trợ xây dựng phác đồ can thiệp chuyển hóa da liễu toàn diện.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, chỉ định xét nghiệm sàng lọc định kỳ nồng độ 25-(OH)-D huyết thanh cho 100% bệnh nhân có tiền sử tạo sẹo lồi, sẹo phì đại hoặc trước khi thực hiện các can thiệp phẫu thuật thẩm mỹ và da liễu xâm lấn. Bác sĩ lâm sàng tại các bệnh viện chuyên khoa cần thực hiện xét nghiệm này trong vòng 24 đến 48 giờ trước thủ thuật nhằm phát hiện sớm tình trạng thiếu hụt vi chất và có kế hoạch bù đắp kịp thời.

Thứ hai, thiết lập phác đồ phối hợp bổ sung vitamin D đường uống với liều tối ưu từ 1.000 IU đến 2.000 IU mỗi ngày trong thời gian từ 8 đến 12 tuần cho các bệnh nhân có nồng độ huyết thanh dưới 20 ng/mL. Đối với các sang thương sẹo lồi phì đại có điểm VSS từ 7 điểm trở lên, bác sĩ da liễu có thể cân nhắc kỹ thuật tiêm vi điểm vitamin D nội tổn thương với liều 200.000 IU/mL nhằm mục tiêu làm giảm từ 30% đến 40% thể tích khối sẹo sau 3 đến 4 đợt can thiệp trong giai đoạn 2024 - 2025.

Thứ ba, tăng cường công tác truyền thông giáo dục sức khỏe và hướng dẫn bệnh nhân thực hành tiếp xúc ánh nắng mặt trời an toàn. Điều dưỡng và nhân viên y tế cộng đồng cần tư vấn người bệnh duy trì thời gian tắm nắng hợp lý từ 10 đến 15 phút vào buổi sáng sớm kết hợp chế độ ăn giàu dinh dưỡng, hướng tới mục tiêu nâng tỷ lệ bệnh nhân đạt nồng độ vitamin D huyết thanh đủ (trên 30 ng/mL) lên trên 80% sau 6 tháng theo dõi.

Thứ tư, đẩy mạnh các nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) đa trung tâm trên cỡ mẫu mở rộng từ 200 đến 500 bệnh nhân trong lộ trình từ 2 đến 3 năm tới. Các trường đại học y khoa cùng các bệnh viện da liễu tuyến đầu cần chủ trì thực hiện nhằm đánh giá chuẩn xác hiệu quả lâu dài của việc bổ sung vitamin D trong việc kiểm soát tỷ lệ tái phát sẹo lồi sau 12 tháng điều trị phẫu thuật hoặc laser.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Thứ nhất, bác sĩ chuyên khoa Da liễu và Phẫu thuật tạo hình thẩm mỹ: Luận văn cung cấp bằng chứng thực nghiệm về cơ chế bệnh sinh phân tử của trục TGF-β/VDR và thang đo VSS chuẩn hóa, giúp bác sĩ ứng dụng xét nghiệm 25-(OH)-D vào quy trình chẩn đoán, tối ưu hóa phác đồ điều trị đa mô thức và hạ thấp tỷ lệ tái phát sẹo lồi sau phẫu thuật xuống dưới 20%.

Thứ hai, học viên sau đại học, bác sĩ nội trú và nhà nghiên cứu y sinh: Tài liệu đóng vai trò là một hình mẫu chuẩn mực về phương pháp luận nghiên cứu bệnh chứng, kỹ thuật định lượng miễn dịch điện hóa huỳnh quang ECLIA trên hệ thống Roche Elecsys và quy trình xử lý dữ liệu dịch tễ lâm sàng bằng phần mềm thống kê y học R trên mẫu 90 ca bệnh chứng.

Thứ ba, dược sĩ lâm sàng và chuyên gia dinh dưỡng y khoa: Khai thác các dữ liệu về liều lượng và dược lực học của vitamin D để nghiên cứu phát triển các sản phẩm bổ trợ chuyển hóa, xây dựng hướng dẫn bổ sung vi chất đường uống từ 800 IU đến 2.000 IU mỗi ngày nhằm điều hòa chất nền ngoại bào và ngăn ngừa quá trình xơ hóa da.

Thứ tư, bệnh nhân sẹo lồi và người có cơ địa sẹo phì đại: Người bệnh có thể tham khảo để nâng cao nhận thức về vai trò thiết yếu của vi chất dinh dưỡng, chủ động duy trì nồng độ vitamin D huyết thanh trên 30 ng/mL qua lối sống khoa học và tuân thủ các hướng dẫn chăm sóc vết thương sau can thiệp y tế.

Câu hỏi thường gặp

Nồng độ vitamin D trong huyết thanh bao nhiêu được xem là thiếu hụt ở bệnh nhân sẹo lồi? Theo tiêu chuẩn quốc tế của Holick (2007), nồng độ 25-hydroxyvitamin D dưới 20 ng/mL được xác định là thiếu hụt và từ 20 đến dưới 30 ng/mL là không đủ. Trong nghiên cứu lâm sàng, bệnh nhân sẹo lồi ghi nhận nồng độ trung bình khoảng 16,92 ng/mL, thấp hơn rõ rệt so với mức trên 23,57 ng/mL ở người bình thường.

Vì sao sự thiếu hụt vitamin D lại làm gia tăng nguy cơ hình thành và phát triển sẹo lồi? Vitamin D liên kết với thụ thể VDR giúp ức chế tín hiệu xơ hóa TGF-β và hệ renin-angiotensin. Khi thiếu hụt vi chất, nguyên bào sợi tăng tổng hợp collagen loại I gấp 3 lần, giảm tiết enzym tiêu hủy chất nền MMP-1 và kháng lại quá trình chết tế bào tự nhiên, khiến khối xơ tăng sinh vượt ranh giới vết thương ban đầu.

Thang điểm sẹo Vancouver (VSS) đánh giá mức độ nghiêm trọng của sẹo lồi dựa trên các chỉ số nào? Thang điểm VSS đánh giá sẹo dựa trên 4 đặc điểm với tổng điểm từ 0 đến 13 điểm: sắc tố (0-2 điểm), độ đàn hồi/độ cứng (0-5 điểm), tình trạng mạch máu (0-3 điểm) và độ dày (0-3 điểm). Bệnh nhân có điểm từ 8 đến 13 điểm thuộc nhóm sẹo lồi mức độ nặng và thường có nồng độ vitamin D huyết thanh suy giảm sâu nhất.

Bổ sung vitamin D có thể thay thế hoàn toàn các phương pháp điều trị sẹo lồi truyền thống không? Bổ sung vitamin D không thay thế hoàn toàn các phương pháp chuẩn như tiêm corticoid, áp lạnh hay phẫu thuật, mà đóng vai trò là liệu pháp hỗ trợ chuyển hóa đa mô thức. Nghiên cứu can thiệp cho thấy tiêm vi điểm vitamin D nồng độ 200.000 IU/mL giúp cải thiện độ dày tổn thương và giảm điểm VSS hơn 40% khi kết hợp điều trị.

Những đối tượng nào có nguy cơ cao bị thiếu hụt vitamin D và dễ khởi phát sẹo lồi? Những người trong độ tuổi từ 10 đến 30 tuổi, người mang phân loại da Fitzpatrick tối màu (loại III và IV) và người có tiền sử gia đình có nguy cơ cao nhất. Lớp sắc tố melanin dày ở da tối màu có thể hấp thụ tới 99% tia UVB, làm giảm quá trình tự tổng hợp vitamin D3 qua da và kéo dài phản ứng viêm mô hạt.

Kết luận

  • Luận văn đã xác lập dữ liệu thực nghiệm đầu tiên tại Việt Nam chứng minh nồng độ 25-hydroxyvitamin D huyết thanh ở bệnh nhân sẹo lồi thấp hơn rõ rệt so với người khỏe mạnh (chênh lệch trung bình trên 6 ng/mL).
  • Nghiên cứu chỉ ra tỷ lệ thiếu hụt vitamin D ở người sẹo lồi chiếm trên 68% và khẳng định mối tương quan nghịch chặt chẽ giữa nồng độ vi chất với tổng điểm độ nặng sẹo theo thang điểm VSS (r = -0,737, p < 0,001).
  • Công trình làm sáng tỏ cơ chế sinh học phân tử của trục tín hiệu TGF-β1/Smad3 và thụ thể VDR, chứng minh vai trò điều hòa của vitamin D đối với sự tích tụ collagen và hoạt tính của enzym tiêu hủy chất nền ngoại bào.
  • Đề xuất hoàn thiện quy trình sàng lọc nồng độ 25-(OH)-D định kỳ và ứng dụng phác đồ bổ sung vitamin D liều từ 1.000 đến 2.000 IU/ngày như giải pháp điều trị bổ trợ an toàn, tiết kiệm chi phí cho bệnh nhân da liễu.
  • Định hướng triển khai các nghiên cứu can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng quy mô từ 200 bệnh nhân trở lên trong giai đoạn 2024 - 2026 nhằm tối ưu hóa liều lượng và đánh giá tỷ lệ giảm tái phát sẹo lồi lâu dài.

Công trình luận văn thạc sĩ này là một đóng góp học thuật quan trọng, mở ra hướng đi mới trong việc quản lý và can thiệp sẹo lồi từ góc độ chuyển hóa toàn thân. Các cơ sở y tế và đội ngũ y bác sĩ lâm sàng cần chủ động đưa xét nghiệm nồng độ vitamin D vào quy trình khám chữa bệnh thường quy ngay hôm nay để nâng cao chất lượng điều trị và mang lại kết quả thẩm mỹ tối ưu cho người bệnh.