Luận văn ThS: Nợ công và chính sách tài khóa bền vững tại các nền kinh tế mới nổi

Nghiên cứu sâu về nợ công và tài khóa bền vững tại các nền kinh tế mới nổi. Phân tích tác động, rủi ro và giải pháp chính sách để duy trì ổn định tài chính và

• Tác giả: Trần Xuân Biển
• Người hướng dẫn: GS. Sử Đình Thành
• Trường học: Đại học Kinh tế TP. Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng
• Đề tài: Nợ công và chính sách tài khóa bền vững: Nghiên cứu tại các nền kinh tế mới nổi
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ Kinh tế
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Nợ Công Và Tài Khóa Bền Vững Khám Phá Tầm Quan Trọng Tại Kinh Tế Mới Nổi

Nợ công và tài khóa bền vững là hai khái niệm không thể tách rời, đặc biệt trong bối cảnh các nền kinh tế mới nổi. Sự gia tăng của nợ công trong những năm gần đây đã đặt ra nhiều thách thức lớn, đòi hỏi các chính phủ phải xem xét lại các chính sách tài khóa nhằm duy trì tài khóa bền vững. Nghiên cứu của Trần Xuân Biển (2018) nhấn mạnh rằng, việc hiểu rõ bản chất, tác động và phương pháp quản lý nợ công là yếu tố quyết định đến sự ổn định và tăng trưởng kinh tế dài hạn. Một chính sách tài khóa yếu kém có thể dẫn đến thâm hụt ngân sách kéo dài, gia tăng gánh nặng trả nợ, từ đó ảnh hưởng tiêu cực đến môi trường đầu tư và triển vọng phát triển. Do đó, việc thiết lập một khung quản lý nợ công hiệu quả và hướng tới tài khóa bền vững không chỉ là mục tiêu mà còn là yêu cầu cấp thiết.

1.1. Định nghĩa và vai trò của nợ công trong phát triển

Nợ công được định nghĩa là tổng số tiền mà chính phủ một quốc gia nợ các chủ nợ, bao gồm cả tổ chức trong nước và quốc tế. Theo tài liệu nghiên cứu (Trần Xuân Biển, 2018), nợ công bao gồm nợ của chính phủ trung ương, chính phủ địa phương, các khoản nợ được chính phủ bảo lãnh và nợ của ngân hàng trung ương. Mặc dù thường được xem là gánh nặng, nợ công cũng đóng vai trò quan trọng trong việc huy động nguồn lực cho các dự án phát triển cơ sở hạ tầng, đầu tư vào giáo dục, y tế và an sinh xã hội. Đặc biệt ở các nền kinh tế mới nổi, nợ công có thể là công cụ tài chính thiết yếu để bù đắp thâm hụt ngân sách và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế khi nguồn thu nội địa chưa đủ đáp ứng nhu cầu chi tiêu. Tuy nhiên, nếu không được quản lý nợ công cẩn trọng, nó có thể biến thành rủi ro nợ công nghiêm trọng, ảnh hưởng đến khả năng duy trì tài khóa bền vững của quốc gia. Mối quan hệ giữa nợ công và phát triển đòi hỏi sự cân bằng tinh tế giữa việc sử dụng nguồn lực và khả năng trả nợ.

1.2. Tại sao tài khóa bền vững là yếu tố then chốt cho kinh tế mới nổi

Tài khóa bền vững ám chỉ khả năng của một quốc gia duy trì các chính sách tài khóa mà không gây ra áp lực tài chính không thể chấp nhận được trong tương lai. Đối với các nền kinh tế mới nổi, việc đạt được tài khóa bền vững là điều kiện tiên quyết để thu hút đầu tư, duy trì ổn định kinh tế vĩ mô và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Khi một quốc gia duy trì được tài khóa bền vững, khả năng vay nợ của chính phủ sẽ được cải thiện, lãi suất vay có xu hướng thấp hơn, giảm gánh nặng trả nợ. Điều này cũng giúp chính phủ có không gian tài khóa để ứng phó với các cú sốc kinh tế bất ngờ hoặc thực hiện các chính sách tài khóa mang tính chu kỳ nhằm ổn định nền kinh tế. Ngược lại, việc thiếu tài khóa bền vững có thể dẫn đến rủi ro nợ công, khủng hoảng tài chính và mất niềm tin từ các nhà đầu tư, làm suy yếu triển vọng phát triển của quốc gia. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng, chất lượng thể chế và quản lý nợ công chặt chẽ là chìa khóa để đảm bảo tài khóa bền vững trong dài hạn.

II. Đối Mặt Với Rủi Ro Thách Thức Quản Lý Nợ Công Tại Các Nền Kinh Tế Mới Nổi

Các nền kinh tế mới nổi thường phải đối mặt với những thách thức đặc biệt trong việc quản lý nợ công và duy trì tài khóa bền vững. Những thách thức này bắt nguồn từ nhiều yếu tố, bao gồm cơ cấu kinh tế, trình độ phát triển, và chất lượng quản trị. Việc gia tăng nợ công không kiểm soát có thể đẩy các quốc gia này vào vòng xoáy thâm hụt ngân sách và khủng hoảng nợ, làm suy yếu khả năng thực hiện các chính sách tài khóa hiệu quả. Theo Trần Xuân Biển (2018), các rủi ro của nợ công không chỉ giới hạn ở khía cạnh tài chính mà còn lan rộng sang các lĩnh vực kinh tế - xã hội, đe dọa thành quả của quá trình phát triển. Việc nhận diện và đối phó với những thách thức này là bước đi đầu tiên để xây dựng một khung tài khóa bền vững.

2.1. Thâm hụt ngân sách và nguyên nhân gia tăng nợ công

Thâm hụt ngân sách là tình trạng chi tiêu của chính phủ vượt quá nguồn thu, buộc chính phủ phải vay nợ để bù đắp. Đây là nguyên nhân trực tiếp và phổ biến nhất dẫn đến sự gia tăng của nợ công. Nghiên cứu chỉ ra ba nguyên nhân chính gây ra thâm hụt ngân sách ở các quốc gia (Trần Xuân Biển, 2018): Một là, sự phát triển chưa đồng bộ của nền kinh tế, dẫn đến nguồn thu thuế thấp và thất thoát. Hai là, ảnh hưởng của chu kỳ kinh tế; trong thời kỳ suy thoái, thu nhập quốc gia giảm, đồng thời chi tiêu chính phủ tăng để kích thích kinh tế, từ đó gia tăng thâm hụt ngân sách. Ba là, việc sử dụng chính sách tài khóa để điều tiết kinh tế. Khi sản lượng dưới mức tiềm năng, chính phủ có thể tăng chi tiêu, tăng mua sắm để kích thích tổng cầu, dẫn đến thâm hụt ngân sách. Các nền kinh tế mới nổi thường có mức độ thâm hụt ngân sách lớn hơn do nhu cầu đầu tư phát triển cao và nguồn thu chưa ổn định, từ đó làm tăng áp lực lên nợ công và tài khóa bền vững.

2.2. Các rủi ro của nợ công đối với ổn định kinh tế vĩ mô

Sự gia tăng không kiểm soát của nợ công mang theo nhiều rủi ro của nợ công đối với ổn định kinh tế vĩ mô, đặc biệt là ở các nền kinh tế mới nổi. Một trong những rủi ro chính là "hiệu ứng lấn át" (crowding out effect), khi việc chính phủ vay nợ quá nhiều sẽ đẩy lãi suất lên cao, làm giảm đầu tư tư nhân và kìm hãm tăng trưởng kinh tế. Rủi ro tiếp theo là nguy cơ khủng hoảng nợ, khi quốc gia mất khả năng trả nợ, dẫn đến mất niềm tin từ nhà đầu tư, suy thoái kinh tế và có thể cần đến sự can thiệp của các tổ chức tài chính quốc tế như IMF. Ngoài ra, nợ công cao có thể gây áp lực lên tỷ giá hối đoái, lạm phát và làm suy yếu khả năng ứng phó của chính phủ với các cú sốc bên ngoài. Đối với các nền kinh tế mới nổi, vốn thường có thị trường tài chính kém phát triển và nguồn ngoại tệ hạn chế, những rủi ro của nợ công này càng trở nên trầm trọng, đe dọa trực tiếp đến mục tiêu tài khóa bền vững và sự phát triển dài hạn.

III. Phương Pháp Đánh Giá Làm Thế Nào Để Đảm Bảo Tính Bền Vững Của Nợ Công

Để duy trì tài khóa bền vững và tránh các rủi ro của nợ công, việc áp dụng các phương pháp đánh giá tính bền vững của nợ công là vô cùng cần thiết. Các nền kinh tế mới nổi cần có công cụ và khung phân tích rõ ràng để giám sát mức độ nợ, khả năng trả nợ và tác động của chính sách tài khóa. Nghiên cứu của Trần Xuân Biển (2018) đã chỉ ra rằng, việc đánh giá định kỳ giúp xác định sớm các dấu hiệu nguy hiểm, từ đó cho phép chính phủ đưa ra các điều chỉnh kịp thời trong quản lý nợ công. Phương pháp này không chỉ tập trung vào các chỉ số tài chính mà còn xem xét đến các yếu tố vĩ mô và thể chế, đảm bảo cái nhìn toàn diện về nợ công và tài khóa bền vững.

3.1. Các mô hình và chỉ số đo lường tính bền vững của nợ công

Đánh giá tính bền vững của nợ công đòi hỏi sử dụng nhiều mô hình và chỉ số khác nhau. Các chỉ số phổ biến bao gồm tỷ lệ nợ công trên GDP, tỷ lệ nợ trên thu ngân sách, và chi phí trả nợ trên tổng thu ngân sách. Tỷ lệ nợ công trên GDP cung cấp bức tranh tổng thể về quy mô nợ so với năng lực kinh tế của quốc gia. Tuy nhiên, một mình chỉ số này không đủ. Các nhà nghiên cứu và tổ chức quốc tế như IMF còn sử dụng các phân tích nhạy cảm (stress tests) và phân tích bền vững nợ (Debt Sustainability Analysis - DSA) để đánh giá khả năng chống chịu của nợ dưới các kịch bản kinh tế bất lợi. Mô hình sơ đồ cây nhị phân nợ công cũng là một công cụ hữu ích để phân tích các ngưỡng nợ công an toàn. Việc kết hợp các chỉ số này giúp các nền kinh tế mới nổi có cái nhìn sâu sắc hơn về tình trạng nợ công, từ đó đưa ra các chính sách tài khóa phù hợp để hướng tới tài khóa bền vững.

3.2. Phân tích chính sách tài khóa trong bối cảnh nợ công và tài khóa bền vững

Chính sách tài khóa đóng vai trò trung tâm trong việc định hình nợ công và tài khóa bền vững. Phân tích chính sách tài khóa bao gồm việc đánh giá các quyết định về thu chi ngân sách, chính sách thuế, và các biện pháp quản lý nợ. Để đạt được tài khóa bền vững, các chính sách tài khóa phải được thiết kế để kiểm soát thâm hụt ngân sách, đảm bảo nguồn thu ổn định và hiệu quả, đồng thời tối ưu hóa chi tiêu công. Điều này đòi hỏi chính phủ phải có khả năng điều chỉnh chính sách tài khóa một cách linh hoạt theo chu kỳ kinh tế – thắt chặt chi tiêu khi kinh tế tăng trưởng mạnh và nới lỏng khi suy thoái (nếu có không gian tài khóa). Các nền kinh tế mới nổi cần tập trung vào việc tăng cường kỷ luật tài khóa, cải thiện hiệu quả thu thuế và kiểm soát chi tiêu, đặc biệt là các khoản chi đầu tư công, để giảm thiểu rủi ro nợ công và xây dựng một nền tài khóa bền vững trong dài hạn.

IV. Bí Quyết Thành Công Vai Trò Của Thể Chế Trong Tài Khóa Bền Vững

Bên cạnh các yếu tố kinh tế và chính sách tài khóa, chất lượng thể chế đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc đạt được và duy trì nợ công và tài khóa bền vững. Tại các nền kinh tế mới nổi, chất lượng thể chế kém có thể làm suy yếu hiệu quả của các nỗ lực quản lý nợ công và kiểm soát thâm hụt ngân sách. Theo nghiên cứu của Trần Xuân Biển (2018), các thể chế mạnh mẽ, minh bạch và có trách nhiệm giải trình là nền tảng để xây dựng lòng tin, thu hút đầu tư và đảm bảo rằng các quyết định tài khóa phục vụ lợi ích chung của quốc gia. Không có chất lượng thể chế tốt, ngay cả những chính sách tài khóa được thiết kế hoàn hảo cũng khó có thể thành công.

4.1. Tác động của chất lượng thể chế đến quản lý nợ công hiệu quả

Chất lượng thể chế có tác động sâu sắc đến hiệu quả của quản lý nợ công. Các thể chế vững mạnh, với hệ thống pháp luật rõ ràng, thực thi công bằng và chống tham nhũng hiệu quả, sẽ tạo ra một môi trường thuận lợi cho việc quản lý nợ công minh bạch và có trách nhiệm. Khi chất lượng thể chế cao, chính phủ có khả năng huy động vốn với chi phí thấp hơn, do nhà đầu tư tin tưởng vào khả năng trả nợ và sự ổn định của chính sách tài khóa. Ngược lại, tại các nền kinh tế mới nổi có chất lượng thể chế yếu kém, nạn tham nhũng, thiếu minh bạch và sự phụ thuộc của hệ thống tư pháp có thể hạn chế hiệu lực thể chế, cản trở phát triển kinh tế nói chung. Điều này dẫn đến việc phân bổ nguồn lực kém hiệu quả, gia tăng rủi ro của nợ công, và làm xói mòn nỗ lực hướng tới tài khóa bền vững. Một hệ thống thể chế vững chắc là yếu tố then chốt để đảm bảo các khoản vay được sử dụng đúng mục đích và mang lại hiệu quả kinh tế cao nhất.

4.2. Minh bạch và trách nhiệm giải trình Nền tảng cho tài khóa bền vững

Minh bạch và trách nhiệm giải trình là hai trụ cột không thể thiếu để xây dựng tài khóa bền vững, đặc biệt trong quản lý nợ công. Minh bạch đòi hỏi chính phủ công khai đầy đủ thông tin về nợ công, bao gồm quy mô, cơ cấu, lãi suất và các điều khoản vay, cũng như các dự báo về thâm hụt ngân sách và khả năng trả nợ. Điều này giúp các nhà đầu tư, công chúng và các tổ chức giám sát có thể đánh giá đúng rủi ro và hiệu quả của chính sách tài khóa. Trách nhiệm giải trình đảm bảo rằng các quan chức chính phủ phải chịu trách nhiệm về các quyết định tài khóa của mình, ngăn chặn việc lạm dụng quyền lực hoặc đưa ra các quyết định gây hại cho lợi ích quốc gia. Khi có sự minh bạch và trách nhiệm giải trình, các nền kinh tế mới nổi có thể xây dựng lòng tin, tăng cường kỷ luật tài khóa, giảm thiểu rủi ro nợ công và tạo nền tảng vững chắc cho tài khóa bền vững.

V. Nghiên Cứu Thực Tiễn Bài Học Và Gợi Ý Chính Sách Cho Kinh Tế Mới Nổi

Việc nghiên cứu nợ công và tài khóa bền vững tại các nền kinh tế mới nổi mang lại những bài học quý giá và gợi ý chính sách tài khóa thiết thực. Các phân tích thực nghiệm đã làm rõ mối quan hệ phức tạp giữa nợ công, thâm hụt ngân sách, chất lượng thể chế và tăng trưởng kinh tế. Những kết quả này không chỉ giúp các chính phủ hiểu rõ hơn về tình hình hiện tại mà còn cung cấp cơ sở để xây dựng chiến lược quản lý nợ công hiệu quả, hướng tới tài khóa bền vững. Đặc biệt, các bài học từ những quốc gia thành công trong việc kiểm soát nợ và phát triển kinh tế bền vững có thể được áp dụng có chọn lọc cho bối cảnh cụ thể của từng nền kinh tế mới nổi.

5.1. Kết quả từ các nghiên cứu về nợ công và tài khóa bền vững

Các nghiên cứu thực nghiệm về nợ công và tài khóa bền vững tại các nền kinh tế mới nổi thường chỉ ra rằng, tồn tại mối quan hệ nghịch biến giữa mức nợ công và tăng trưởng kinh tế khi nợ vượt quá một ngưỡng nhất định. Ví dụ, nhiều công trình đã phát hiện ra ngưỡng nợ công trên GDP mà sau đó, việc gia tăng nợ bắt đầu kìm hãm tăng trưởng kinh tế. Trần Xuân Biển (2018) và nhiều học giả khác cũng nhấn mạnh rằng, chất lượng thể chế là yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến khả năng của một quốc gia trong việc quản lý nợ và duy trì tài khóa bền vững. Các quốc gia có chất lượng thể chế tốt hơn thường có khả năng sử dụng các khoản vay hiệu quả hơn, ít gặp rủi ro nợ công và duy trì thâm hụt ngân sách ở mức kiểm soát được. Điều này cho thấy rằng, việc cải thiện quản trị công và thể chế là một phần không thể thiếu trong chiến lược tài khóa bền vững.

5.2. Gợi ý chính sách để tối ưu hóa quản lý nợ công tại Việt Nam

Dựa trên những phân tích về nợ công và tài khóa bền vững trong bối cảnh kinh tế mới nổi, có một số gợi ý chính sách quan trọng cho Việt Nam. Thứ nhất, cần tăng cường kỷ luật tài khóa và kiểm soát chặt chẽ thâm hụt ngân sách thông qua việc tối ưu hóa nguồn thu và quản lý chi tiêu công hiệu quả. Thứ hai, nâng cao hiệu quả sử dụng vốn vay, tập trung vào các dự án có khả năng sinh lời cao và tác động lan tỏa đến tăng trưởng kinh tế, tránh các khoản vay cho chi tiêu thường xuyên hoặc dự án kém hiệu quả. Thứ ba, cải thiện chất lượng thể chế, tăng cường minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý nợ công, đặc biệt là trong quy trình phê duyệt và giải ngân các khoản vay. Cuối cùng, cần phát triển thị trường vốn trong nước để đa dạng hóa nguồn huy động vốn, giảm sự phụ thuộc vào vay nước ngoài và giảm thiểu rủi ro của nợ công liên quan đến tỷ giá hối đoái. Những biện pháp này sẽ giúp Việt Nam đạt được tài khóa bền vững và thúc đẩy tăng trưởng kinh tế dài hạn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 - Tổng quan nghiên cứu: Giới thiệu tổng quan về đề tài nghiên cứu; xác định mục tiêu, đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cứu; trình bày bố cục toàn bài nghiên cứu. Chương 2 – Cơ sở lý thuyết: Trong chương này, tác giả tiến hành thu thập, nghiên cứu các kinh nghiệm quốc tế về chính sách tài khóa bền vững và đo lường tính bền vững của chính sách tài khóa thông qua các nội dung về thâm hụt ngân sách, nợ công, tính bền vững chính sách tài khóa. Lược khảo lại các nghiên cứu về chính sách tài khóa bền vững đã được thực hiện trước đây. Chương 3 – Phương pháp và mô hình nghiên cứu: Chương này diễn giải các vấn đề về lựa chọn mô hình cũng như phương pháp nghiên cứu, thu thập số liệu.

Chương 4 - Kết quả nghiên cứu: Trình bày kết quả nghiên cứu thực nghiệm bằng phương pháp định lượng. Chương 5 – Kết luận và gợi ý chính sách: Chương này trình bày kết luận của bài nghiên cứu và một số gợi ý giải pháp về những việc rút ra từ kết quả nghiên cứu nhằm định hướng rõ ràng hơn các giải pháp nhằm cải thiện và hướng đến chính sách tài khóa bền vững và chất lượng thể chế. 4 CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 2. Lý thuyết về nợ công 2.

Khái niệm về nợ công Nợ công có thể hiểu một cách đơn giản là nợ của khu vực công, xuất phát từ nhu cầu chi tiêu công quá lớn của chính phủ. Chính phủ một quốc gia chi tiêu công nhằm nhiều mục đích như đảm bảo sự ổn định kinh tế vĩ mô, an sinh xã hội, phân bổ nguồn lực, phân phối lại thu nhập, đầu tư công vào các công trình cơ sở hạ tầng trọng điểm. Tuy vậy, nhu cầu thì vô hạn, nguồn lực thì hữu hạn. Khi các nguồn thu của chính phủ không đáp ứng, trang trải được nhu cầu quá lớn buộc chính phủ phải đi vay nợ thông qua nhiều hình thức (phát hành công trái, trái phiếu…) và vay tiền trực tiếp từ các ngân hàng thương mại hoặc các định chế tài chính quốc tế… để bù vào khoản thâm hụt, từ đó dẫn đến tình trạng nợ công.

Hiện nay có khá nhiều cách định nghĩa về nợ công và vẫn chưa có một định nghĩa thống nhất về nợ công. Theo Ngân hàng Thế giới (World Bank – WB, 2002), nợ công được định nghĩa là tổng tất cả các khoản nợ trong nước và nợ nước ngoài của khu vực công, bao gồm chính phủ ở trung ương và các bộ, ban, ngành; các tỉnh, thành phố hoặc các cấp chính quyền địa phương tương đương; các cơ quan nhà nước tự điều hành như doanh nghiệp nhà nước hoặc các doanh nghiệp liên doanh với tư nhân mà nhà nước sở hữu phần lớn; các nghĩa vụ nợ của các tổ chức công khác dù có sự bảo đảm hay không bảo đảm của chính phủ. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (International Monetary Fund – IMF, 2010) thì định nghĩa nợ công là nợ của khu vực công (bao gồm chính phủ và các tổ chức công khác). Khái niệm nợ công của Việt Nam theo Luật quản lý nợ công năm 2017 xem nợ công bao gồm nợ chính phủ, nợ được chính phủ bảo lãnh và nợ chính quyền địa phương.

Trong đó, nợ chính phủ là khoản nợ phát sinh từ các khoản vay trong nước, nước ngoài, được ký kết, phát hành nhân danh nhà nước, nhân danh chính phủ. Nợ được chính phủ bảo lãnh là nợ doanh nghiệp, ngân hàng chính sách của nhà nước 5 vay được chính phủ bảo lãnh. Nợ chính quyền địa phương là khoản nợ phát sinh do Ủy ban nhân dân cấp tỉnh vay. Như vậy, định nghĩa về nợ công của Việt Nam khá sát với định nghĩa của WB, cách hiểu này hẹp hơn so với định nghĩa nợ công của IMF.

Một cách khái quát nhất, có thể hiểu nợ công là tổng giá trị các khoản tiền mà chính phủ thuộc mọi cấp từ trung ương đến địa phương đi vay nhằm bù đắp cho các khoản thâm hụt ngân sách và chính phủ phải chịu trách nhiệm trong việc chi trả khoản vay đó. Do đó, có thể xem nợ công là thâm hụt ngân sách lũy kế tính đến một thời điểm nào đó. Để hình dung quy mô của nợ công, người ta thường đo lường xem khoản nợ này chiếm tỷ lệ bao nhiêu phần trăm so với GDP. Phân loại nợ công Có nhiều tiêu chí để phân loại nợ công, mỗi tiêu chí mang một ý nghĩa khác nhau trong việc quản lý và sử dụng nợ công.

Các tiêu chí để phân loại nợ công hiện nay có thể kể đến gồm: Theo tiêu chí nguồn gốc địa lý của vốn vay, nợ công gồm có hai loại là nợ trong nước và nợ nước ngoài. Nợ trong nước là nợ mà bên cho vay là cá nhân, tổ chức trong nước. Nợ nước ngoài là nợ công mà bên cho vay là chính phủ nước ngoài, các vùng lãnh thổ, các tổ chức tài chính quốc tế, tổ chức và cá nhân nước ngoài. Theo phương thức huy động vốn, nợ công có hai loại là nợ công từ thỏa thuận trực tiếp và nợ công từ công cụ nợ.

Nợ công từ thỏa thuận trực tiếp là khoản nợ công xuất phát từ những thỏa thuận vay trực tiếp của cơ quan nhà nước có thẩm quyền với cá nhân, tổ chức cho vay. Phương thức huy động vốn này xuất phát từ những hợp đồng vay được thỏa thuận giữa chính phủ các nước. Nợ công từ công cụ nợ là khoản nợ công xuất phát từ việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền phát hành các công cụ nợ để vay vốn. Các công cụ nợ này có thời hạn ngắn hoặc dài, thường có tính vô danh và khả năng chuyển nhượng trên thị trường tài chính.

6 Theo trách nhiệm đối với chủ nợ, nợ công được phân loại thành nợ công phải trả và nợ công bảo lãnh. Nợ công phải trả là các khoản nợ mà chính phủ và chính quyền địa phương có nghĩa vụ trả nợ. Nợ công bảo lãnh là khoản nợ mà chính phủ có trách nhiệm bảo lãnh cho người vay nợ, nếu bên vay không trả được nợ thì chính phủ sẽ có nghĩa vụ trả nợ. Theo cấp quản lý, nợ công được phân loại thành nợ công của chính quyền trung ương và nợ công của chính quyền địa phương.

Nợ công của chính quyền trung ương là các khoản nợ của chính phủ, nợ do chính phủ bảo lãnh. Nợ công của địa phương là khoản nợ công mà chính quyền địa phương là bên vay và có nghĩa vụ trực tiếp trả nợ. Theo thời hạn cho vay, nợ công vay dưới 01 năm là nợ ngắn hạn, dưới 10 năm là nợ trung hạn và trên 10 năm là nợ dài hạn. Đặc trưng, bản chất và tác động kinh tế của nợ công 2.

Đặc trưng của nợ công Tuy có nhiều cách tiếp cận khác nhau nhưng cơ bản, nợ công có những đặc trưng chủ yếu sau: Thứ nhất, nợ công là khoản nợ ràng buộc trách nhiệm trả nợ của nhà nước, buộc nhà nước phải trả nợ trực tiếp hoặc trả nợ gián tiếp. Trả nợ trực tiếp là việc cơ quan nhà nước có thẩm quyền sẽ là người vay và có trách nhiệm trả nợ. Trả nợ gián tiếp là trường hợp cơ quan nhà nước có thẩm quyền đứng ra bảo lãnh để một chủ thể nào đó trong nước vay nợ, trong trường hợp bên vay không trả được nợ thì trách nhiệm trả nợ sẽ thuộc về cơ quan đứng ra bảo lãnh. Thứ hai, nợ công được quản lý theo những quy định, quy trình chặt chẽ với sự tham gia của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền nhằm đảm bảo khả năng trả nợ và đạt hiệu quả khi sử dụng nguồn vay đó.

7 Thứ ba, mục tiêu cao nhất trong việc huy động và sử dụng nợ công là phát triển kinh tế – xã hội vì lợi ích chung chứ không vì lợi ích riêng của bất kỳ tổ chức, cá nhân nào. Bản chất của nợ công Vay nợ là một biện pháp huy động nguồn vốn cho phát triển, đem lại nhiều tác động tích cực cho nền kinh tế của các nước đi vay. Những nền kinh tế lớn trên thế giới như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật Bản… đều có những khoản vay nợ rất lớn. Nợ công có nhiều tác động tích cực, nhưng cũng có không ít tác động tiêu cực.

Tác động tích cực thứ nhất là nợ công làm gia tăng nguồn lực cho quốc gia, tăng cường nguồn vốn để phát triển cơ sở hạ tầng, kinh tế. Thứ hai, nợ công giúp tận dụng được nguồn lực tài chính nhàn rỗi trong dân cư. Với nguồn tiền nhàn rỗi trong dân cư của người dân, thông qua việc nhà nước vay nợ mà những khoản tiền nhàn rỗi này được đưa vào sử dụng, đem lại hiệu quả kinh tế cho cả khu vực công lẫn khu vực tư. Thứ ba, nợ công tận dụng nguồn lực từ nước ngoài (chính phủ nước ngoài, các định chế tài chính, tổ chức trên khắp thế giới).

Bên cạnh những tác động tích cực, nợ công cũng gây ra những tác động tiêu cực, gây áp lực lên chính sách tiền tệ. Nếu kỷ luật tài chính, ngân sách lỏng lẻo, thiếu cơ chế giám sát chặt chẽ việc sử dụng và quản lý nợ công sẽ dẫn đến tình trạng tham nhũng, lãng phí. Tình trạng này làm thất thoát các nguồn lực, giảm hiệu quả đầu tư và giảm nguồn thu ngân sách nhà nước. Ngoài ra, việc sử dụng nguồn vay không hiệu quả khiến cho nguồn lợi thu được trong tương lai không được đảm bảo, đe dọa khả năng thanh toán và nguy cơ gây vỡ nợ.

Về bản chất, nợ công chính là các khoản vay để trang trải thâm hụt ngân sách. Các khoản vay này sẽ phải hoàn trả gốc và lãi khi đến hạn, nhà nước sẽ phải thu thuế tăng lên để bù đắp. Vì vậy, suy cho cùng, nợ công chỉ là sự lựa chọn thời gian đánh thuế hôm nay hay ngày mai, thế hệ này hay thế hệ khác. Vay nợ thực chất là cách đánh thuế dần dần, được hầu hết chính phủ các nước sử dụng để tài trợ cho các hoạt động chi ngân sách.

Tỷ lệ nợ công/GDP chỉ phản ảnh một phần nào đó về 8 mức độ an toàn hay rủi ro của nợ công, mức độ an toàn hay nguy hiểm của nợ công còn phụ thuộc vào tình trạng phát triển của nền kinh tế. Khi xét đến nợ công, không chỉ cần quan tâm tới tổng nợ, nợ hàng năm phải trả mà phải quan tâm nhiều tới rủi ro và cơ cấu nợ, vấn đề quan trọng phải tính là khả năng trả nợ và rủi ro trong tương lai, chứ không chỉ là con số tổng nợ công/GDP.