Chương 1: Lý luận chung về nhu cầu tin và khả năng đáp ứng của thư viện các trường đại học ở Hà Nội. Chương 2: Thực trạng nhu cầu tin của người dùng tin và khả năng đáp ứng của thư viện các trường đại học ở Hà Nội. Chương 3: Các giải pháp thỏa mãn nhu cầu tin cho người dùng tin tại thư viện các trường đại học ở Hà Nội. 18 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn Thạc sĩ Bùi Thị Ánh Tuyết CHƢƠNG 1: LÝ LUẬN CHUNG VỀ NHU CẦU TIN VÀ KHẢ NĂNG ĐÁP ỨNG CỦA THƢ VIỆN CÁC TRƢỜNG ĐẠI HỌC Ở HÀ NỘI 1.
Một số khái niệm cơ bản 1. Khái niệm ngƣời dùng tin Người dùng tin là yếu tố cơ bản của mọi hệ thống thông tin. Đó là đối tượng phục vụ của công tác thông tin tư liệu. Người dùng tin vừa là khách hàng của các dịch vụ thông tin, đồng thời họ cũng là người sản sinh ra thông tin mới.
Người dùng tin là những người sử dụng thông tin để thỏa mãn nhu cầu của mình. Họ trước hết phải là người có nhu cầu tin, là chủ thể của nhu cầu tin. Đó là những con người cụ thể trong xã hội, bị chi phối bởi các mối quan hệ xã hội phức tạp. Nhu cầu tin thể hiện những mối quan hệ của con người và nằm trong nhu cầu của con người.
Người dùng tin cũng là người tiếp nhận và sử dụng thông tin. Khi sử dụng những sản phẩm và dịch vụ thông tin để thỏa mãn nhu cầu của mình, những chủ thể trong xã hội đương nhiên trở thành người dùng tin. Người dùng tin giữ vai trò quan trọng trong các hệ thống thông tin. Tương tác hai chiều với các cơ quan thông tin - thư viện.
Vai trò đó được thể hiện: Người dùng tin luôn là cơ sở để định hướng các hoạt động của đơn vị thông tin. Người dùng tin tham gia và liên quan vào hết các giai đoạn của dây truyền thông tin - tư liệu. Người dùng tin tham gia sản sinh ra thông tin mới. Mỗi người trong xã hội chỉ có thể trở thành người dùng tin của cơ quan thông tin - thư viện khi họ sử dụng các sản phẩm và dịch vụ thông tin để thỏa mãn nhu cầu của mình 19 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn Thạc sĩ Bùi Thị Ánh Tuyết 1.
Khái niệm nhu cầu tin Nhu cầu là một hiện tượng tâm lý nằm trong cấu trúc tâm lý chung của con người. Các nhà tâm lý học Mác xít cho rằng nhu cầu là đòi hỏi khách quan của con người với một đối tượng nhất định, trong những điều kiện nhất định, đảm bảo duy trì cho sự sống và sự phát triển của con người. Nhu cầu của con người nảy sinh do kết quả tác động qua lại của hoàn cảnh bên ngoài, trong đó quan trọng nhất là tác động của sản xuất vật chất. Nhu cầu là sự đòi hỏi tất yếu mà con người thất cần được thỏa mãn để tồn tại và phát triển.
Tâm lý học Mác xít phân chia nhu cầu thành 2 loại cơ bản: + Nhu cầu vật chất gắn liền với sự tồn tại của cơ thể như nhu cầu ăn, ở, mặc… + Nhu cầu tinh thần bao gồm: nhu cầu nhận thức, nhu cầu thẩm mỹ, nhu cầu lao động, nhu cầu giao lưu và nhu cầu hoạt động xã hội… Nhu cầu tin là một dạng của nhu cầu tinh thần, nhu cầu bậc cao của con người. Đó là đòi hỏi khách quan của con người (cá nhân, nhóm xã hội, cộng đồng xã hội) đối với sự tiếp nhận và sử dụng thông tin nhằm duy trì hoạt động sống của con người. Nhu cầu tin phản ánh sự cần thiết thông tin của một cá nhân/ tập thể trong quá trình thực hiện một hoạt động nào đó. Nhu cầu tin thay đổi tùy theo công việc và nhiệm vụ mà người dùng tin phải thực hiện.
“Theo quan điểm của tâm lý học Mác xít, có thể coi nhu cầu tin là đòi hỏi khách quan của con người (cá nhân, nhóm, xã hội), đối với việc tiếp nhận và sử dụng thông tin, nhằm duy trì hoạt động sống của con người”. Nhu cầu tin chỉ có thể hiện hữu khi đòi hỏi về thông tin của con người trở nên cấp thiết. 20 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn Thạc sĩ Bùi Thị Ánh Tuyết “Nhu cầu tin nảy sinh trong quá trình thực hiện các loại hoạt động khác nhau của con người. Thông tin về đối tượng hoạt động, về môi trường và phương tiện hoạt động là yếu tố quan trọng tạo nên hiệu quả hoạt động của con người.
Bất kỳ hoạt động nào muốn đạt kết quả tốt đẹp cũng cần phải có thông tin đầy đủ. Hoạt động càng phức tạp nhu cầu được cung cấp thông tin càng cao” [11, tr. Ví dụ, trong lĩnh vực khoa học, nhu cầu tin tăng lên ở ba giai đoạn là chọn xu hướng nghiên cứu và phát triển đề tài, lập kế hoạch và thực hiện đề tài. Để chọn phướng hướng, người dùng tin cần thông tin tổng quát, đầy đủ về các phương pháp giải quyết vấn đề hiện tại mà đề tài đưa ra, các nhược điểm, ưu điểm của chúng về bản chất.
Khi lập kế hoạch thực hiện đề tài đã chọn, người dùng tin cần những số liệu chi tiết hơn về các nguồn lực và cách phân bố chúng. Ở giai đoạn thực hiện, người dùng tin lại càng cần thông tin chi tiết liên quan đến đối tượng đang nghiên cứu. Nhu cầu được cung cấp thông tin ngày càng cao khi thực hiện các bước phát triển của kế hoạch. Với mỗi cá nhân, càng tham gia nhiều loại hoạt động khác nhau, nhu cầu tin càng cao và đa dạng hơn.
Ở cấp độ xã hội, các lĩnh vực hoạt động xã hội càng đa dạng, phức tạp, nhu cầu tin càng lớn, đòi hỏi được đáp ứng ở mức độ cao hơn. Đồng thời, nhu cầu tin phát triển cao lại tác động trở lại tới sự phát triển các hoạt động sống của con người, góp phần phát triển xã hội. Mỗi người người dùng tin lại có những mức độ nhận thức về nhu cầu tin khác nhau. Có thể do hạn chế về kiến thức và kinh nghiệm nên người dùng tin cần có sự giúp đỡ của người khác để diễn đạt được nhu cầu tin của mình.
Có thể người dùng tin ở mức độ có những khái niệm nhất định về vấn đề, đối tượng mà họ quan tâm và có thể diễn đạt được nhu cầu tin sau khi đã tham khảo ý kiến chuyên gia. Và mức độ cao hơn, người dùng tin có thể trình bày nhu cầu tin của mình một cách độc lập. Trên thực tế, dù ở mức độ nào, đa phần người dùng tin đều cần sự hỗ trợ của cơ quan thông tin trong việc xác định nhu cầu tin của mình, để có sự phản hồi, đáp ứng nhu cầu tin một cách hiệu quả nhất. 21 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn Thạc sĩ Bùi Thị Ánh Tuyết Nhu cầu tin của người dùng tin hình thành và phát triển dưới sự tác động của hai nhân tố khách quan và chủ quan: - Nhân tố khách quan: xu thế phát triển của thế giới trong từng điều kiện lịch sử; Đường lối phát triển kinh tế - xã hội của từng quốc gia trong các giai đoạn lịch sử cụ thể; Trình độ phát triển kinh tế; Sự phát triển khoa học và công nghệ; Môi trường sinh thái; Sự phát triển văn hóa và giáo dục.
ở mỗi quốc gia, với mỗi điều kiện lịch sử khác nhau là các nhân tố tác động tới nhu cầu tin của người dùng tin. - Nhân tố chủ quan: Nghề nghiệp; Trình độ hiểu biết; Trình độ văn hóa; Tâm lý cá nhân; Môi trường sống gia đình; Truyền thống dòng tộc và cả các điều kiện vật chất của cá nhân người dùng tin… Như vậy, có thể thấy: Nhu cầu tin của người dùng tin là dạng nhu cầu tinh thần đặc biệt, mang tính khách quan, không phụ thuộc vào ý thức chủ quan của con người, chịu sự tác động trực tiếp và mạnh mẽ của các nhân tố khách quan và chủ quan, là cơ sở, mục tiêu và động lực phát triển của con người xã hội nói chung, đặc biệt là hoạt động thông tin. Nhu cầu tin chính là yếu tố quan trọng tạo nên động cơ của hoạt động thông tin, là nguồn gốc tạo ra hoạt động thông tin. Nhu cầu tin với tư cách là một loại nhu cầu tinh thần của con người, vừa có những đặc điểm của nhu cầu nói chung và vừa có những nét riêng biệt.
Theo tác giả Trần Thị Minh Nguyệt, nhu cầu tin có những đặc điểm sau: (1) Tính xã hội của nhu cầu tin: “Nhu cầu tin là một dạng nhu cầu tinh thần của con người, nên chịu sự chi phối trực tiếp của các yếu tố văn hóa, gắn bó mật thiết với các điều kiện văn hóa xã hội. Đời sống văn hóa quy định mức độ phong phú của hệ thống nhu cầu tinh thần của con người. Nội dung nhu cầu tin do trình độ văn hóa chung quyết định.35] Trình độ sản xuất vật chất, đời sống kinh tế xã hội là các điều kiện kinh tế chi phối phương thức thỏa mãn nhu cầu tin, qua đó ảnh hưởng tới sự phát triển nội dung nhu cầu tin. Bởi lẽ xét tới cùng, thì sản xuất vật chất là yếu tố quyết định sự phát triển của xã hội, trong đó có đời sống tinh thần.
Và nhu cầu tin là một dạng của đời sống tinh thần đó. 22 TIEU LUAN MOI download : skknchat@gmail.com Luận văn Thạc sĩ Bùi Thị Ánh Tuyết Các quan hệ xã hội cũng thường xuyên tác động tới đời sống tinh thần mỗi người dùng tin. Đặc biệt lá các quan hệ chính trị, xã hội ảnh hưởng lớn tới xu hướng hình thành và phát triển nhu cầu tin. (2) Tính bền vững của nhu cầu tin: “Nhu cầu tin khi được hình thành sẽ tồn tại trong những điều kiện nhất định và trong một khoảng thời gian nhất định.
Nó phụ thuộc vào các điều kiện bên trong và các yếu tố bên ngoài tác động. Nhu cầu tin tồn tại và phát triển theo chu kỳ nhất định, nhưng độ dài của chu kỳ nhu cầu tin có thể thay đổi phụ thuộc vào các điều kiện bên ngoài, đặc biệt là khả năng đáp ứng nhu cầu của môi trường bên ngoài. Nếu được thỏa mãn tối đa, chu kỳ của nhu cầu tin sẽ ngày càng được rút ngắn. Và ngược lại, nếu không được thỏa mãn một cách đầy đủ, chu kỳ của nhu cầu tin sẽ kéo dài hơn”.35] (3) Tính cơ động của nhu cầu tin: “Nếu nhu cầu tin được thỏa mãn đầy đủ, nhu cầu sẽ phát triển sâu rộng hơn về nội dung và đòi hỏi phương thức thỏa mãn cao hơn.